I DIO: Priroda
II DIO: Društvo
III DIO: Regionalizacija
IV DIO: Regije Srpske
V DIO: Brčko distrikt
VI DIO: Regije FBiH
Predgovor
Kraj treće sedmice aprila obilježio je divan sunčan dan. Dok se vraćamo sa fakultativne terenske nastave iz jedine evropske metropole koja ima tri operske kuće, ispunjen sam zadovoljstvom zbog dobro osmišljenog produženog vikenda. Prisjećam se prelijepih muzeja i parkova koje smo posjetili, avenija kojim smo šetali, ali i ukupnog odnosa studenata prema izazovima u kojim su se našli. Ipak, za većinu njih ovo je bila prva velika evropska destinacija, ali i prvi let avionom. Dok razmišljam o narednoj destinaciji za iduću školsku godinu, uživam u pogledu iz aviona i prepoznajem riječna korita Save i njenih desnih pritoka, a na jugozapadu i obrise Dinarskih planina. Znam, ubrzo ulazimo u vazdušni prostor Bosne i Hercegovine. Uočavam nekoliko rudokopa željezne rude u okolini Prijedora, a tu se nalazi i radionavigacioni uređaj Omarska. Naslućujem redoslijed aktivnosti kopilota, koji mijenja frekvenciju radio uređaja i uspostavlja kontakt sa novom Oblasnom kontrolom leta, oglašavanje oblasnog kontrolora koji pozdravlja posadu aviona, obavještava je o zadatim parametrima leta i o očekivanim meteorološkim uslovima na letu do odredišta. Istovremeno, razmišljam o podudarnosti trase leta našeg aviona i značajnih geografskih linija na terenu ispod nas. Najvidljiviji su elementi morfometrije reljefa, jer ispod nas nestaje nizijski teren panonske oblasti i ubrzo ulazimo u prostor iznad brežuljkastih terena peripanonske zone. Pratimo granicu između dvije morfološke cjeline i dvije klimatske zone i uočavamo promjene u tipu vegetacije. Iako smo 6000 m iznad tla, jasno se prepoznaju konture različitih kulturnih pejzaža. Mijenja se veličina i oblik naselja unutar Banjolučke kotline, uočava se auto-put, ali ja shvatam da je ovo još jedna granična linija koja traje dva milenijuma. U rimskom periodu ovo je bila granica između Panonije i Dalmacije, nakon Požarevačkog mira, postala je „Suva međa” između Austrijskog i Otomanskog carstva, a danas je međuentitetska linija razgraničenja. Iznad Viteza smo duboko u planinsko-kotlinskoj zoni, avion osjetno snižava visinu leta, pravi lagani okret u desno, a potom i u lijevo. Blago zujanje, koje dolazi iz krila aviona, nagovještava da pilot izvlači zakrilca, povećava otpor vazduha i smanjuje brzinu aviona. Letimo sporo i nisko iznad Lepeničke doline. Lijevo od nas je vrh Kokoška, desno Oštrik, a pred nama Kobiljača, nekadašnja vrata Srpskog Sarajeva, a danas kantona Sarajevo. U kokpitu aviona i kontroli leta nova podešavanja, napuštamo prilaznu kontrolu i ulazimo u terminalnu zonu, fazu završnog prilaza aerodromu Sarajevo. Pilot je spustio je stajni trap i aktivirao automatski pilot. U niskom letu prelijećemo Rakovicu i Ilidžu, stižemo na odredište, a na Aerodromu Sarajevo ovaj avion čeka velika grupa mladih ljudi sa kartom u jednom pravcu.
Bosna i Hercegovina (u nastavku teksta: BiH) prva je zemlja na svijetu po procentu stanovnika koji ne žive u zemlji gdje su rođeni. Takođe, ovaj neslavni rekord, na evropskom nivou, držimo i u domenu stope nezaposlenosti. Ovi podaci iziskuju vrlo ozbiljno bavljenje širokom lepezom uzroka ovih fenomena, pri čemu treba vrlo kritički istražiti i regionalnu strukturu BiH, a posebno na značaju 12 dobijaju pitanja istorijskogeografskog razvoja, savremenog razvoja stanovništva i gradova, privredne strukture i široke lepeze kulturnog razvoja naroda i njihovih identitetskih pitanja. Ovaj udžbenik je na tragu tog zadataka, a on ujedno popunjava i prazninu u obaveznoj literaturi za studente geografije. Ovo je prvi udžbenik ovog naziva, koji pokušava da odgovori na važna pitanja dvomilenijumskog istorijskog razvoja ove teritorije, tokom kojeg su stalna pitanja promjene granica, oblika i karaktera regija i države, u kontinuitetu prisutna više nego kod susjednih država. U kojoj mjeri razlozi za to leže u njenom geografskom položaju, složenoj prirodnogeografskoj strukturi, prožimanju i sukobu glavnih kulturno-civilizacijskih krugova ili širokoj lepezi brojnih razloga, od ekonomske neodrživosti razvoja do geopolitičkih razloga, prepušta se čitaocu da sam donese zaključak. Na ovaj način ohrabrujemo čitaoca na dijalog, argumentovano prezentovanje stavova i prihvatanje drugačijih mišljenja. Veliko poštovanje i zahvalnost za veoma korisne sugestije autor iskazuje recenzentima knjige dr Stevi Pašaliću i dr Jovanu Plavši, redovnim profesorima univerziteta u Istočnom Sarajevu i Novom Sadu. Autor izražava zahvalnost i kolegama koje su kroz različite sugestije unaprijedile kvalitet ove knjige, kao i studentima, koji su kroz otvorenu diskusiju i brojna pitanja tokom nastavnog procesa, pomogli autoru da oblikuje osnovne ideje koje je iznosio na predavanjima. Posebnu zahvalnost autor iskazuje: Dragutinu Tošiću, za korisne sugestije u domenu regionalizacije BiH; Milenku Živkoviću, za kvalitetniju valorizaciju prirodnih resursa; Predragu Petkoviću, za iscrpniju analizu klime i vremena; Slađani Petronić, za koncipiranje osnovnih izazova u domenu biogeografskih areala; Željku Vujadinoviću i Slaviši Vuliću, koji su ukazali na specifičnosti istorijskogeografskog razvoja; Emilu Vlajkiju, koji je potaknuo autora na razmišljanje o kauzalnom odnosu istorijskih procesa i transformacije regija; te Milanu Blagojeviću, za preciznije formulisanje ustavnih i administrativnih pojmova. Zahvaljujem se i onima koje nisam direktno pomenuo, prije svega članovima svoje porodice, za nesebičnu podršku u radu i razumijevanje. Njima dugujem najviše.
Uvod
Glavni rezultati regionalnogeografskih istraživanja BiH, koji su prezentovani u ovoj knjizi, mogu se sublimirati u tri cjeline. Prva se odnosi na snažnu interakciju između prirodnogeografskih elemenata (reljef, klima, vode i tlo) i regionalnih struktura (dominantno kulturnih pejzaža), kao prostornih sistema koji su nastali na tlu BiH i konstanta su tokom njenog cjelokupnog istorijskogeografskog razvoja. Posebnost ovih regionalnih struktura češće se javlja kod elemenata koji imaju prostorni areal (stanovništvo, naseljski sistemi, privreda) i prepoznaju se uz bliže pridjevsko određenje (nizijski, brdsko-planinski i primorski tereni). Ova interakcija postoji i u domenu geosistema bez kontinuiranog prostornog areala, a koje uglavnom karakterišu funkcije (rad, stanovanje, različite ekonomske, socijalne, kulturne i dr. aktivnosti) i može se prepoznati kod funkcijskih regija. Drugu cjelinu predstavljaju krupna socijalno-ekonomska pitanja, koja proističu iz prostornog razmještaja stanovništva i njegovih struktura, a na osnovu kojih je kreirana „ekonomija volumena” (uglavnom regije sa gustinom stanovanja većom od 150 st./km2 ), koja samo određenim prostornim strukturuma pruža održivost razvoja. To se, prije svega, odnosi na nekoliko aglomeracija u planinsko-kotlinskom području i, dominantno, područjima koja imaju panonsku orijentaciju prostora. Treću cjelinu čine principi regionalizacije, kao instrumenti koji su bitno uticali i na društvenu stvarnost BiH i bili su podudarni s dominantnim političkogeografskim procesima u regionu (unitaristički i federalistički), tokom naizmjeničnih perioda integracija i dezintegracija. Kroz istorijskogeografski razvoj, pokazali smo da na našem prostoru nije bilo trajnih regionalnih struktura i oblika. Njihova transformacija i buduća evolucija će biti rezultanta između tri glavna procesa: ekonomskog rasta i razvoja, teško predvidljivh demografskih procesa (vitalna statistika, ali i spoljne migracije) i važnih regionalnih političkih procesa (evropski okvir). Istorijat regionalnogeografskih istraživanja BiH ukazuje na važnost radova koji su doprinijeli značajnijem razumijevanju kompleksnih regionalnih struktura BiH (N. Krebs, J. Cvijić, R. Marek), ali i onih naučnika koji su BiH tretirali u okviru šireg jugoslovenskog prostora (B. Ž. Milojevević, A. Melik, S. Ilešič, V. Rogić, R. Petrović, J. Đ. Marković). U drugoj polovini XX v. značajne radove o regionalnoj strukturi BiH ponudili su T. Kanaet, S. Smlatić, K. Papić, M. Mišković, a savremenim problemima regionalizacije BiH bavili su se R. Gnjato, D. Tošić, M. Spahić, S. Nurković i dr. Strukturu teksta čini šest poglavlja, koja se mogu svrstati u dvije cjeline. prva se može označiti kao opštegeografska, a u okviru nje se analiziraju uticaji prirodnogeografskih elemenata i istorijskogeografskog razvoja na regionalne strukture. To je najvidljivije na primjeru reljefa, koji pokazuje geološku različitost (četiri geotektonske jedinice) i morfološku kompleksnost (tri oblasti). Slično je u domenu klime (dvije oblasti), vremenskih stanja (11 tipova), površinskih voda (dva morska i sedam riječnih slivova) i jednog mora. Na ovakvom supstratu, razvio se bujan i raznovrstan živi svijet, koji je izgradio specifična uža staništa (biotopi), koja 14 su u interakciji ekoloških faktora sa pojedinim vrstama izgradili šira područja (biogeografski areali). Uzimajući u obzir samo ove prirodnogeografske elemente (princip homogenosti), pokazali smo moguću regionalizaciju BiH na homogene (prirodnogeografske) regije, ali time nismo ukazali na složenost interakcije čovjeka i prirode. Uvođenjem novog faktora „vrijeme” i opširnim prikazom istorijskogeografskog razvoja BIH, stvorile su se pretpostavke za razumijevanje procesa evolutivnosti regija i kreiranja kulturnih pejzaža (fizionomske regije), koji su posmatrani kroz prizmu ekonomskogeografskih kriterijuma (stanovništvo, naselja, privreda) i analogiju sa regijama susjednih (današnjih) država. Iz ovoga je proistekao veoma važan zaključak o neminovnosti transformacije regije i regionalnih struktura, koji se javlja kao posljedica globalnih procesa: industrijalizacije, urbanizacije i deagrarizacije. Na regionalnom nivou, ovaj nivo promjena prepoznaje se kroz različit intenzitet i dinamiku najvažnijih indikatora: ekonomskog rasta, broja stanovnika i privredne strukture. Ovaj segment dodatno osvjetljava istorijat privrednog razvoja tokom posljednjih 140 godina (četiri ekonomska sistema) i stepen ekonomskog rasta, koji je, i pored zakasnjele industrijalizacije i spore urbanizacije (prvih 110 godina), ovu zemlju iz feudalnih društvenih odnosa doveo u rang industrijalizovanih, a potom (u posljednjih 30 godina) vratio među najnerazvijenije evropske regije.1 Posljedice se vide u svim segmentima (ekonomski pokazatelji, društveni odnosi, izgrađenost institucija) i nije realno očekivati da se mogu brzo promijeniti. Drugu cjelinu čine razmatranja o principima regionalizacije na primjeru BIH, te izdvajanje i analiza regionalnih cjelina različitog taksonomskog ranga. Pored pomenutog principa homogenosti, na bazi kojeg su tokom prošlog vijeka izdvajane regije (prirodnogeografske, fizionomske, ekonomskogeografske) različitih taksonomskih rangova (oblast, predio, kraj), shvatilo se da je koncept homogenih (uniformnih, strukturnih ili formalnih) regija postao neadekvatan i ne odslikava svu dinamiku i složenost interakcije prirodnogeografskih i ekonomskogeografskih faktora u procesu kreiranja novih kulturnih pejzaža. Posebno je naglašen značaj funkcijskih regija (nodalne, socijalnogeografske i funkcionalno-urbane), jer savremena društveno-ekonomska kretanja nameću nove poglede u ocjeni geografskog prostora, te njegovoj integraciji, diferencijaciji i organizaciji. Razvoj „nove geografije”, kao nove paradigme u čijoj osnovi je procesni funkcionalizam, omogućava kompleksno istraživanje, planiranje i usmjeravanje tih savremenih socijalnogeografskih procesa, a protagonisti savremene regionalne geografije najprikladnija rješenja nalaze u konceptu nodalno-funkcionalne regije (pojašnjeno na primjeru BiH). Ipak, najveća pažnja se obratila na kreiranje statističkih regija, kao formi koje vode ka prevazilaženju postojećih krupnih strukturnih problema u domenu di1 Ovo je jednostavna ekonomska analiza na bazi makroekonomskih pokazatelja (BDP i stopa zaposlenosti), stepena urbanizacije i inovativnosti, ali i modela ekonomskih sektora. 15 namike stanovništva,2 privrednog rasta3 i ukupnih društvenih odnosa (balkanizacija)4 zasnovanih na kulturno-civilizacijskim obrascima. Pošto se savremene statističke regije približavaju konceptu i administrativnoupravnih regija, za razumijevanje savremenih regionalnogeografskih problema BiH, sagledana je unutrašnja organizacija BiH tokom prošlog vijeka. Nesumnjivo, iz političkih razloga, tada su kreirani različiti kriterijumi za njenu regionalizaciju, a kretali su se u širokom luku od unitarnih do federalnih, pri čemu je glavni predmet istraživanja bila konfesionalna struktura stanovništva. Radi prevazilaženja lokalnih posebnosti i strahova, poseban akcenat je stavljen na „evropski model statističkih regija”, tzv. NUTS. Ovakav pristup omogućio je sagledavanje aktuelne regionalne strukture BiH (trostepene statističke regije) i njenih demografskih i socijalno-ekonomskih karakteristika. Posvetila se pažnja i kompleksnim urbano-ruralnim odnosima kroz definisanje kriterijuma za njihovo izdvajanje i tipologiju, utvrđivanje granica između njih, urbanizaciju i fizionomsku strukturu i, na osnovu primjera, njihovu funkcionalnu strukturu. Finalni dio rada predstavlja regionalna struktura BiH, zasnovana na višestepenim kriterijumima statističkih jedinica. Polazna osnova za izdvajanje jedinica NUTS 1 je državni subjektivitet BiH, a broj stanovnika entiteta, na bazi normativnog kriterijuma za regionalizaciju, omogućio je izdvajanje NUTS 2. Broj stanovnika mezoregije (150.000–800.000 stanovnika) osnovni je kriterijum za izdvajanje NUTS 3, koji treba modelovati na principima nodalno-funkcionalne organizacije,5 posebno istrajavajući na socijalno-ekonomskom razvoju koji treba da stvori pretpostavke za zadovoljenje preduslova: prekid negativnog trenda demografskog razvoja, stimulisanje migracija u željenom pravcu i razvoj saobraćajne infrastrukture prema željenom modelu. Na bazi ovakve metodologije, na prostoru Republike Srpske (NUTS 2) izdvojeno je pet mezoregionalnih cjelina nivoa NUTS 3: Potkozarje, Banjalučka, Dobojska, Bijeljinska i Hercegovina. Na prostoru FBiH, mogu se izdvojiti dvije NUTS 2 („Sjever” i „Jug”), te sedam NUTS 3: „Centar”, „Jugoistok” i „Sjeveroistok” („Sjever” ) i: „Jug”, „Jugozapad”, „Zapad” i „Sjeverozapad” („Jug”).
Geophilosophy / Geography 