Razumijevanje istorijskogeografskog razvoja BiH treba započeti kroz njen urbani razvoj, a to nas vodi ka istočnicima urbanizacije u evropskim okvirima. Da bi se razumjela urbanizacija Evrope, a potom i BiH, neophodno je sagledati širi okvir i razumjeti svijet praistorije tokom kojeg se čovjek postepeno kulturno uzdizao i pomjerao. Ništa nije nastalo ab nihilo (lat. „ni iz čega”), već je rezultat različitih kulturnih uticaja i prožimanja koja su dolazila iz susjednih područja. Upravo iz tog razloga, sagledaćemo praistorijski okvir šireg prostora u kojem su nastali prvi evropski gradovi.

2.1. KULTURNI HOD KROZ PRAISTORIJU

Za pravilno razumijevanje procesa istorijskogeografskog razvoja naših prostora potrebno je sagledati širi kontekst i uočiti dinamiku, strukturu i intenzitet praistorijskih kulturnih i demografskih procesa. Na to nas upućuje dugi proces evolutivnog razvoja čovjeka (2,6 miliona godina), tokom kojeg se postepeno razvijala i njegova materijalna kultura. To se nije odvijalo uporedo na svim područjima, a lokalne prirodnogeografske specifičnosti i dostignuti nivo kulturnog razvoja uslovili su neravnomjeran razvoj najstarijeg kulturnog perioda (paleolit). Tokom ovog perioda čovjek prestaje da bude samo lovac koji pravi ženske figurine od kamena (vilendorfska Venera11) i slika crteže po zidovima pećina,12 a čiji srodnici nekoliko milenijuma kasnije na našem prostoru prave skromnije poduhvate i ostavljaju tragove u pećinama Badanj (Stolac), Bijambare (Olovo) i Rastuša (Teslić). Tokom ovog najdužeg perioda u istoriji čovjeka, koji se podudara s pleistocenom (završava se 10.000 g. p. H.), kulturni podsticaji u Evropu su dolazili iz Male Azije i s Bliskog istoka. Tokom ovog dugog evolutivnog razvoja čovjeka kroz paleolit, pojava neandertalskog (Homo neanderthalensis) prije 128.000 godina i kromanjonskog čovjeka (Homo sapiens sapiens) prije 40.000 godina dijele paleolit na stariji, srednji i mlađi, a njihovi arheološki ostaci nalaze se i na tlu BiH (uglavnom mlađi paleolit). Samo na malom prostoru između dolina Ukrine i Bosne, te Usore i Save, registrovano je oko 200 lokaliteta (17 istraženih) koji su „gusto raspoređeni na otvorenom, smješteni na istaknutim brežuljcima iznad dolina rijeka (nadmorska visina 100–300 m) i sa većim dometom posmatranja” (Pandžić, 2014). Od pronađenih artefakata od okresanog kamena, najzastupljeniji su odbici, postruške i kamena sječiva koja su oblikovana različitim tehnikama (okresivanje, odbijanje, levaluazijen, retuš).

„S obzirom na tehniku neolitske ili primarne agrarne valorizacije (kopačica kao pratip motike) s kojom je najuže povezana osnovna socijalno-ekonomska organizacija, obilježena matrijarhatom, razumljiva je pojava dvaju osnovnih geografski diferenciranih areala neolitske naseljenosti: prvi, kontinentski podunavsko-egejski s jače naglašenom ratarskom komponentom u odnosu prema stočarskoj i lovačko-sabiračkoj i, drugi, jadransko-sredozemni s jače naglašenom stočarskom komponentom u odnosu prema ratarskoj i lovačko-sabiračkoj” (Rogić, 1982).

2.1.1. Praistorijski lokaliteti

Na prostoru Balkana postoje brojni arheološki lokaliteti koji upućuju na stepen inovativnosti ovih praistorijskih zemljoradnika koji su se posebno istakli u proizvodnji predmeta od keramike (pečena glina), a ova nalazišta su prvo nastala u Mediteranu (impresso), pa se potom širila u srednju Evropu (Bandkeramik). Istraženi lokaliteti na Balkanu su Starčevo – Vinča (Podunavlje), Butmir, Kakanj, Konjic (centralni dio) i Hvar – Danil (Jadran). Krajem razvoja ove kulture na Balkanu, a 1500 km južnije od nas, u uslovima nove kulture nastaće i prvi evropski grad na Kritu – Knosos. Prvo datiranje praistorijskih perioda sreće se kod Hesoida, koji razvoj ljudskog društva povezuje s njegovom materijalnom kulturom. Shvatanje o smjeni epoha, obilježenih dominacijom pojedinih metala. Prvi, prelazni period između kamenog i metalnog doba naziva se eneolit (bakarno doba) i njegovo trajanje nije bilo ujednačeno širom Evrope. Vidjeli smo da je prvo nalazište bilo poznato u Majdanpeku, a „južnu Evropu će zahvatiti puni val metalizacije tek u 3. milenijumu, pri čemu je Evropa (za razliku od Bliskog istoka) imala dugo neolitsko, a kratko eneolitsko doba” (Benac, 1984). Na primjeru BiH prostora, koji je tokom ovog perioda bio pod snažnim uticajem badenske (Austrija), lasinjske (dolina Kupe), kostolačke (Srbija) i vučedolske (Vukovar) grupe, vide se značajne promjene u demografskom (seobe) i kulturnom pogledu (nagli nestanak neolitskih zajednica). Ovo potvrđuje i to „da ovdje nije stvorena nijedna nova, kompaktna kulturna cjelina, kao što je bio slučaj s butmirskom u neolitu” (Ibidem). Najznačajniji istraženi lokaliteti s elementima različitih eneolitskih grupa su: Dvorovi (Bijeljina), Vinogradine (Doboj), Radosavska (Banja Luka), Gornja Tuzla, Vis (Derventa), Zecovi (Prijedor), Debelo Brdo (Sarajevo).

Razvoj bronzanog doba veže se za pojavu novog metala – legure, koji nastaje miješanjem bakra i kalaja ili arsena (poboljšavaju mehanička i hemijska svojstva legure). Ovaj period je započeo oko 1800 g. p. H.18 u Egeju, gdje su se nalazili rudnici bakra (Kipar). Na tlu BiH, o krupnim promjenama (demografskim i naseljskim) svjedoče brojni arheološki nalazi, ali je suštinsku novost zapadnog Balkana „od Epira do Istre i od Jadrana do Glasinca, u ranom bronzanom dobu (XVIII–XVI v.) stvorilo izjednačavanje nekih bitnih elementa materijalne i duhovne kulture. Ono se ogleda kroz pojavu novog tipa naselja – gradina, utvrđenih kamenim bedemima, početak sahranjivanja mrtvih ispod grobnih humki (tumula, gromila), a zemljano posuđe je dosta grublje izrade od onog iz prethodnog perioda (eneolit), što ukazuje na jednu širu srodnost svih tih mnogobrojnih, uglavnom stočarskih grupa” (Čović, 1984). Najvažniji arheološki lokaliteti su: Glasinac (Sokolac), Kotorac (I. Sarajevo) i Zecovi (Prijedor). U Jermeniji, na Bliskom istoku i u Maloj Aziji ovaj period je počeo jedan milenijum ranije. Treći veliki iskorak u razvoju metalurgije predstavlja proizvodnja željeza. Kao što je slučaj i sa prethodnim periodima (eneolit, bronza), i željezo se počelo proizvoditi u Maloj Aziji još krajem 3. milenijuma (nosioci razvoja metalurgije željeza bili su Hetiti), ali puni zamah ostvaruje se oko 1400 g. p. H., nakon čega se ova tehnologija postepeno prenosi u Evropu, putem preko Anadolije (velika uloga Frigijaca) do Egeja i potom dolazi na tlo Balkana (željezo se počinje upotrebljavati oko 1200 g.). Na Apeninskom poluostrvu metalurgija željeza započinje s početkom 1. milenijuma, a u istočne dijelove Evrope ova tehnologija dolazi drugim putem, preko Kavkaza, a nosioci tog razvoja bili su Kimerci. Najvažnija arheološka nalazišta na tlu BiH su: Glasinac („kultura polja sa urnama”), Vis (Derventa), Pod (Bugojno), Varvara (Rama) i Ošanići (Stolac). „Polovinom I milenijuma dolazi do uspostavljanja plemenskih saveza koje karakterišu Japodi u Lici i zapadnoj Bosni, istočno od njih Mezeji, Desitijati u centralnoj Bosni, Delmati u zaleđu Jadrana, od Neretve do Glamočkog polja, Daorsi u istočnoj Hercegovini, Autarijati od Glasinca do Drine, a južno od njih Ardijeji. Paralelno s ovim plemenskim jačanjem dolazi do keltske ekspanzije u Podunavlju i osnivanja grčkih kolonija u srednjem Jadranu” (Gabrovec, 1987).

2.1.2. Tri odrednice praistorije

Dolaskom Rimljana na ove prostore, završava se željezno doba i dugi period praistorije, a za nas počinje istorija. Kroz i ovako letimičan pregled osnovnih karakteristika kulturnog razvoja tokom različitih perioda praistorije na tlu Balkana, mogu se izdvojiti tri važne odrednice.

• Prva je razumijevanje razvoja prvobitnih kultura, a potom i civilizacija i gradova, tokom kojeg je presudnu ulogu imala stalna interakcija različitih kulturnih grupa unutar šireg mediteranskog kruga, iz koje je proizlazila neka nova kulturna stvarnost (uglavnom naprednija od prethodne, iako su brojni i primjeri destrukcije postojećih). I stvarno, tokom praistorije su kulturni uticaji prenošeni s Bliskog istoka i iz Male Azije na Evropu, uglavnom preko Egeja i Balkana, pri čemu su iz tih kontakata nastajale različite forme materijalne kulture, a Balkan poprimao evroazijske kulturne obrise. Ako bismo ovu arheološku stvarnost željeli plastično iskazati jezikom geografije, onda bismo se poslužili teorijom o geografskim „osobinama spajanja i prožimanja” i njima suprotnim „osobinama izolovanja i odvajanja” J. Cvijića, koja je primijenjena na Balkansko poluostrvo i čini osnovnu ideju povezivanja u antropogeografiji. „Projektovana u modelu tačaka atrakcije (u novijoj terminologiji centara rasta) i osobina spajanja i prožimanja (u savremenoj terminologiji osovina razvoja), ona će u novije doba dobiti formu modela centar – periferija” (Grčić, 2008).

• Druga odrednica je materijalni trag ovih kultura (artefakti), koji je sačuvan u tlu, a kao rezultat razlike u brzini nastajanja pedološkog supstrata i uništavanja kulturnih ostataka. Proces nastajanja tla (pedogeneza) rezultat je uticaja aktivnih (klima i organizmi) i pasivnih činilaca (reljef, matični supstrat i vrijeme), koji su omogućili „konzervisanje” materijalnih ostataka ranijih kultura u kulturnom sloju. Debljina ovog sloja je proporcionalna ukupnom trajanju kulturnog perioda (ukupni period boravka čovjeka na tom lokalitetu), a trajanje pojedinih kultura (paleolit, mezolit, neolit…) na datom lokalitetu odgovara debljini datog horizonta. Vidjeli smo da je kulturni sloj u Vinči debeo 10,5 m, pri čemu horizonti neolita, eneolita i srednjevjekovnog perioda leže sukcesivno jedan iznad drugog. Iz arheološkog materijala pronađenog u ovim kulturnim slojevima „pročitana” je istorija kulturnog razvoja na datom lokalitetu.

• Treću odrednicu predstavlja višeslojna transformacija praistorijskog čovjeka koju prepoznajemo prvo kao profesionalnu. Odnosi se na promjenu njegovog osnovnog zanimanja sakupljača plodova – lovca u ulogu ribara, potom ratara, stočara i zanatliju. Socijalna dimenzija ove transformacije vidljiva je kroz promjenu staništa, koje se od prvobitne pećine i potkapine premješta u sojenice i jednostavne kolibe, pa zatim u čvrste objekte od kamena, a na kraju ovog lanca su palate aristokratije i, napokon, gradovi. Kulturna nadogradnja je vidljiva od prvobitnih crteža po zidovima pećina, pravljenja kamenih figurina i nakita od kosti, različitog oružja i oruđa, ukrašene keramike i predmeta od metala. Vrhunac ovog kulturnog razvoja je pojava pisma, koja predstavlja oštru granicu prema početku istorijskog doba. Ovo se nije desilo istovremeno u Evropi, pa ni na Balkanu. U Egeju je pojava prvog „linearnog B” pisma vezana za mikensku civilizaciju (sredina II milenijuma), a nastanak grčkog alfabeta pada u IX v. p. H., čime zvanično počinje istorija. Balkan je za ovu priliku morao sačekati dolazak Rimljana u I v., što je bio i uvod u kasniju hristijanizaciju.

2.2. DOLAZAK RIMA – SVIJET ISTORIJE

Ovo je bila prva imperijalna organizacija na Balkanu koja je uspjela postepeno ostvariti uspješan model prostornog uređenja, a čiju osnovu su činila tri elementa: hijerarhija urbane mreže, saobraćajnice i državna uprava. Ovi elementi prostorne organizacije bili su uzročno povezani, iako njihov razvoj nije nastao na osnovu jedinstvenih planskih koncepcija, već određenih strateških i ekonomsko-političkih ciljeva. Glavni instrument i polazna osnova za ostvarenje ovih ciljeva bila je gradnja saobraćajnica, koja je omogućila mnogo efikasniji transport od karavanskog tipa. Pretpostavka za to je bila vojnička kontrola teritorije i neutralisanje gusara. To je ostvareno kroz dugi period, od preko dva vijeka, tokom kojeg su vođena tri ilirska rata. Potpuno pokoravanje buntovnog stanovništva Ilirikuma biće ostvareno tek kroz gušenje Batonovog ustanka (6–9 g. n. e.).

2.2.1. Organizacija carstva

Analizu pomenutih elemenata „prostornog uređenja Rimskog carstva” započećemo obrnutim redom. Upravna organizacija carstva započeta je tek nakon dva i po vijeka borbi, jer je tek tada Rim zagospodario ovim prostorom, koji je nazvan Ilirikum i podijeljen na dvije provincije: Panonija (Panonicum) i Dalmacija (Dalmatia). Zbog opasnosti od varvara (Germani, Sarmati, Dačani) „između Rajne i Dunava je izgrađen utvrđeni put (limes), sa tvrđavom na svakih 9 milja i 300 milja dugačak zid. Služio je Rimljanima jedan vek, ali je bio od male koristi kada je natalitet Rimljana pao daleko ispod germanskog” (Djurant, 1996). Dunav je postao granica, a glavni faktor odbrane bila je vojska koja je bila stalno stacionirana u Singidunumu (Beograd) i Viminacijumu (Kostolac). Tokom cijelog perioda rimske uprave, napadi varvara nisu prestajali, a time su limesi imali neobično važnu ulogu. To je dovelo do reforme državne uprave (Dioklecijan, 285–305), čime je uveden sistem zajedničke vlade četvorice careva (tetrarhija).19 Zahvaljujući tome, grad Sirmijum je stvarno postao jedna od prestonica Carstva.20 Teškoće u upravljanju Carstvom nagnale su cara Teodosija da 395. godine izvrši njegovu podjelu na dva carstva: Zapadno (Rim) i Istočno (Konstantinopolj).

Prvu tetrarhiju su činili: Dioklecijan (neposredno upravljao azijskim dijelom države, Trakijom i Egiptom), Galerije (Balkan i Podunavlje), Maksimijan (Italija, Recija, Hispanija i Afrika), i Konstancije (Galija i Britanija). 20 Prestonice su postale Nikomedia (kod Izmira), Sirmium (Sremska Mitrovica), Mediolanum (Milano) i Augusta Treverorum (Trir).

2.2.2. Gradovi i saobraćajnice

Gradovi su uvijek predstavljali najvažniji element prostorne strukture i, preko pokazatelja političke snage i ekonomske razvijenosti, ukazivali su na nodalno-funkcijski značaj i uticali na ukupni društveni razvoj. Prilikom organizovanja urbanog sistema u provincijama, rimska vlast se oslanjala na postojeću mrežu urbanih ili protourbanih naselja (opida) koje su podigli narodi koji su već živjeli na novoosvojenom prostoru i nastavljen je urbani razvoj gradova koje su osnovali Grci u ovim dijelovima Sredozemlja. Mreža urbanih središta je bila tako oformljena da snažno afirmiše panonsku i jadransku orijentaciju ovog prostora. Vojnički logori na granici (limesu) postali su tačke oko kojih su vremenom nikli gradovi. Sličan značaj su imali rudnici, banje, koji su bili, takođe, jezgra nastanka gradskih naselja. Plodna zemlja u unutrašnjosti imala je poseban značaj za razvoj poljoprivredne proizvodnje, a poljoprivredne površine oko gradova su pretrpjele transformaciju jer je na njima izvršena parcelacija i pretvorene su u oblik društvenog vlasništva (sistem ager). Ovi gradovi imali su dosta zajedničkih urbanističkih elemenata: trg (forum), pravilan raspored ulica, javne građevine (bazilika, hramovi), stambene i trgovačke dijelove, kupatila (terme), bedeme oko grada i groblja. U mreži rimskih gradova, osim rudarskih i vojnih gradova, te značajnih odmarališta i lječilišta, to su još i: Salde (Brčko), Ad Salinas (Tuzla), Domavium (Gradina kod Srebrenice), Diluntum (Stolac) i Delminium (Duvno).

Drugi element su putne komunikacije. Rimljani su otkrili da u Bosni postoje bogata nalazišta ruda, pa su otvorili rudnike srebra (Srebrenica i Srebrenik), bakra (Kupres), željeza (Vareš), olova (Olovo) i soli (Tuzla). To je potaklo izgradnju naselja, cesta i vojnih logora, a glavni saobraćajni pravci bili su longitudinalni (zapad–istok) i pratili su tokove Save, Drave, Dunava i Morave, odnosno Jadranskog primorja. Najveći značaj su imali Vojnički put (Via Militaris), koji je povezivao Panoniju (Sirmium, Siscia), Meziju (Singidunum, Viminacium) sa centrom Istočnog rimskog carstva (Konstantinopolj) i centrima Dardanije (Naisus, Ulpiana, Scupi) i Makedonije (Stobi, Thesaloniki). Danas je ovo trasa Koridora 10, koji povezuje Podunavlje (Beograd) preko Niša i Sofije sa Istanbulom. Drugi pravac je bio Egejski put (Via Egnatia), koji je povezivao Konstantinopolj i Solun (Thesaloniki) sa jadranskom lukom Drač (Dirachium) i produžavao je jadranskom obalom preko Skadra (Labaeta) i Duklje (Doclea) do Splita (Salona) i Trsta (Aquileia). Značajni centri na rubu današnje BiH bili su Epidaurus (Dubrovnik), Siscia (Sisak) i Narona (Vid kod Čapljine), a najvažnija četiri putna pravca su povezala rudnike iz unutrašnjosti sa Salonom (Solin kraj Splita) i Sirmiumom (Sremska Mitrovica), glavnim centrima Dalmacije i Panonije.

Prvi put je vodio pravcem: Salona – Ekrum (Obrovac) – Sabria (Glamoč) – Sernada (Pecka) – Castra (Banja Luka) – Servicium (Gradiška) i težišno je pratio tok Vrbasa. Servicium je imao status municipiuma u provinciji Panonija i bio je važno raskršće puteva i pristanište za riječnu rimsku flotu na Savi. Drugi put prema Savi išao je malo zapadnije, dolinom Une preko Retiniuma (Golubić) do Siscie (Sisak). Treći pravac se nazivao Via Argentaria odnosno Srebrna cesta i povezivao je doline Cetine, Vrbasa i Bosne sa dolinom Drine. Išao je pravcem: Salona – Tilorik (Trilj na Cetini) – Bistua Vetus (Bugojno) – Bistua Nova (Vitez) – Arduba (Vranduk) – Aquae S. (Ilidža kod Sarajeva) – Argentaria (Srebrenica). Za vrijeme Rimskog carstva Srebrenica je bila glavni centar za kovanje novca. Četvrti pravac je bio najkraći i povezivao je mediteranske centre: Salona – Bigeste (Ljubuški) – Narona (Vid) – Asamo (Trebinje) – Epidaurum (Cavtat). Od njega se odvajao krak dolinom Neretve preko Blagaja (Bona) prema Glavatičevu kod Konjica (Martar) i Ilidži kod Sarajeva (Aquae S.).

Kao što se vidi, glavne saobraćajnice su išle dolinama rijeka koje su tada imale latinizovana ilirska imena: Savus (Sava), Unus (Una), Sanus (Sana), Urpanus (Vrbas), Bosinus (Bosna), Drinus (Drina) i Naro (Neretva). Postojali su i drugi transverzalni pravci, koji su povezivali druge dvije jadranske luke (Ploče i Skadar) sa centrima u Panonskoj niziji. Pored pomenutih pravaca iz Salone, koji su išli dolinama Une i Bosne, dolinama Neretve i Bosne povezana je Narona (Metković) sa rudarskim mjestima u unutrašnjosti (Kreševo, Fojnica). Takođe, i od primorskih gradova Labeata (Skadar) i Doclea (Duklje), izgrađeni su putevi dolinama Lima i Drine do rudarskih centara (Domavia) i centara Mezije. Svi ovi putevi su produžavali ka centru Panonije (Sirmium), koji je bio najstariji grad na ovim prostorima, nastao odmah po dolasku Rimljana. Kao uređena država, Rim je zakonima propisao dimenzije gradskih ulica i cesta. U zavisnosti od vrste i širine ceste, razlikovali su se iter, actus i via. Iter je bila pješačka ulica širine do 0,6 m. Actus je standardna ulica najmanje širine 1,3 m, dok je via imala istu širinu kao i cesta (2,7 m). Njihova izgradnja bila je regulisana nizom tehničkih propisa, a najvažniji su bili Vespazijanov i Julijev zakon, koji su uredili i druga pitanja vezana za izgradnju unutar grada i brigu državnih vlasti o pojedinim elementima morfološke strukture. Jedno od glavnih obilježja rimske države bila je stalna prostorna ekspanzija.

2.3. SREDNJOVJEKOVNI PERIOD: OD DOLASKA SLOVENA DO OSMANSKIH OSVAJANJA

Početak srednjovjekovnog perioda označili su paralelni procesi koji su se odvijali vijek i po (325–476) u dva najvažnija grada Rimske imperije. Dok je na istoku carstva počeo da niče Konstantinopolj, najslavniji i najveći grad Evrope u dugom periodu od jednog milenijuma, vječni Rim počeo je da gasne, da gubi snagu pod udarima varvara i da konačno propadne kao centar Zapadnog rimskog carstva. S padom Rima, završava se dugi antički period koji je trajao 13 vijekova (od VIII p. H. do V v.), a koji je obilježen uzletom i propašću brojnih grčkih polisa. Kao što je Grčka prestala da postoji kao samostalna država, ali je svojim osvajačima (Rim) prenijela svoje najveće vrijednosti (helenska civilizacija), tako je i Rim omogućio nastavak trajanja još jedan milenijum preko najvrednijih elemenata svoje civilizacije (kultura, vjera, uprava), jer „tek spajanjem helenističke kulture i hrišćanske religije sa rimskom državnom formom nastala je ona istorijska pojava koju zovemo Vizantijskim carstvom. Do tog spajanja došlo je usled pomeranja težišta Rimske imperije na istok, izazvanog velikim krizama III v. Najjasnije se ono ogleda u hristijanizaciji Rimske imperije i osnivanju nove prestonice na Bosforu. Ova dva događaja, pobeda hrišćanstva i konačno premeštanje državnog središta na helenizovani Istok, vidno označavaju početak vizantijske ere” (Ostrogorski, 1998). Ova velika istorijskogeografska vododjelnica između antike i srednjeg vijeka vidljiva je i na našim prostorima kao prekid razvoja gradova i izgradnje puteva. „Pred dolazak Slovena, na ovom području vladala je kriza izazvana upadom Huna (kraj IV i početak V v.), koja je uslovila zastoj u razvoju gradova u Podunavlju i donjoj Posavini. Uporedo s krizom, sa istoka dolazi hrišćanstvo, gradovi dobivaju episkope, koji će u vrijeme Justinijana I biti potčinjeni arhiepiskopiji Justinijana Prima. Ovaj car je izvršio i obnovu gradova i podigao nova utvrđenja na limesu. Sa njima, kao i sa hrišćanstvom, neposredno će se susresti Sloveni po doseljavanju na Balkan. Dakle, oni će se susresti sa svetom koji je u kulturnom, duhovnom, i materijalnom pogledu uveliko bio izmenjen u odnosu na klasično doba rimske civilizacije” (Mišić, 2014). Tokom srednjevjekovnog razvoja prepoznaju se isti elementi upravno-teritorijalne organizacije na proučavanom prostoru kroz postojanje dva hijerarhijska nivoa za urbane centre (trgovi i gradovi) i tri nivoa za teritorije (župe, krajišta i zemlje). Trg je posebno naselje vezano za okupljanje na otvorenom prostoru radi trgovine na jednom mjestu određenog dana u sedmici i razlikuje se od gradskog trga. Nastali su širom Srbije, uglavnom duž glavnih karavanskih puteva (drinski, zetski, bosanski) ili blizu primorja. Najpoznatiji trgovi su bili: Drijeva (Gabela na Neretvi), Sveti Srđ na Bojani, Hoča (Foča), ali i trgovi pored rudarskih gradova (Srebrenica, Novo Brdo, Zvornik, Fojnica). Gradovi su imali najznačajniju ulogu u teritorijalnoj organizaciji država, a Konstantin Porfirogenet (X vijek) navodi u Srbiji: Ston, Blagaj, Trebinje, Risan, Vrm (Klobuk kod Trebinja), Soli (Tuzla), Dostinik (Drsnik 22 Prvi episkopski sabor održan je u Serdici (Sofija) 343. g. 65 na Klini) i druge. Gradovima i okolinom upravljaju župani, koji su potčinjeni knezu (vladaru). Važni gradovi imali su posebnu upravu (Niš, Prizren, Skoplje, Novo Brdo), kojom su upravljale kefalije (po uzoru na Vizantiju). Nakon XII v., prema načinu postanka i stepenu komunalne razvijenosti, Mišić (2014) izdvojio je na teritoriji Srbije pet tipova gradova. Prvu grupu čine gradovi u Primorju i Zeti koji imaju antičke korijene (Kotor, Skadar, Ulcinj, Risan, Bar, Drivast, Danj, Sard, Cavtat i Ston). Drugu grupu čine gradovi koje je Srbija osvojila od Vizantije (Prizren, Skoplje, Lipljan, Veles, Štip, Velbužd, Niš, Ser). U treću grupu spadaju gradovi na čiji su nastanak i uređenje uticali Sasi23 i razvoj rudarstva (Srebrenica, Novo Brdo, Fojnica, Olovo i Zvornik). Četvrtu grupu čine jaka utvrđenja na važnim strateškim tačkama, a koje često karakteriše odsustvo privredne funkcije ili se ona razvija u okviru podgrađa. Jedan od najstarijih gradova ovog tipa je Ras, a to su još: Zvečan, Brvenik, Golubac, Soko (iznad sastavaka Pive i Tare), svi gradovi u Polimlju (Mileševac, Kovin, Dobrun i dr.). Petu grupu čine najmlađa naselja, koja su se razvijala samostalno nakon Kosovske bitke. Tu spadaju prestonice Brankovića i Lazarevića: Kruševac, Smederevo, Beograd, Stalać, Koprijan, Leskovac i Prokuplje.

U domenu teritorijalne organizacije, najnižu organizacionu jedinicu činila je župa. To je kod Slovena bila osnovna upravna i teritorijalna jedinica, a „ovakve predele zaposedali su, najčešće, bliži ili dalji rođaci, kojima je bilo najlakše da se organizuju, i to radi naseljavanja i radi zaštite zajedničkih interesa. Izgleda da se takva zajednica srodnika, bar u početku, nazivala župa, a njihov starešina župan” (Blagojević, 2005). Župa je predstavljala zaokruženu geografsku cjelinu, izdvojenu prema principu homogenosti. Uglavnom su to bile riječne doline (Ibar, Lab, Pliva), kraška polja (Popovo, Dabar, Imota), ravničarski i planinski prostori (Braničevo, Gonji Ibar, Zeta, Podlimlje, Homolje), ili gradovi (Brvenik, Prizren). Župan je titulu sticao naslijeđem, a imao je nadležnosti u domenu sudskih i upravnih poslova. Upravni aparat činila su još dva člana: kazanac (odgovoran za državne finansije) i tepčija (vodio vladareve zemljišne knjige). Krajište je posebno organizovana teritorija u pograničnim područjima srpske države, sastavljena od više župa, a kojom je upravljao vlastelin krajišnik. On je bio odgovoran za progon razbojnika i odbranu od upada neprijateljske vojske. Ovaj status su imale Krajina između Rumije i Skadarskog jezera (Duklja– Vizantija), kopneni dio Paganije (Srbija–Ugarska), a pominju se još: Vranjsko krajište, Novobrdsko, Petrusko i dr. Zemlje su nastale procesom okupljanja više susjednih župa oko jednog centra. Neke zemlje su uspjele da se razviju u države (Raška, Bosna), a neke su se razvile iz starih istorijskih oblasti (Zeta, Trebinje, Hum). Zemljom su vladali silni, a duhovnu vlast su imali episkopi, jer su neke zemlje nastale na području duhovne jurisdikcije pojedinih episkopija (Raška, Hvostanska, Sremska, Moravička, Braničevska, Limska, Toplička). Neke od zemalja su proširile svoj obim (Hum), promijenile ime (Travunija), a neke su proširile svoje ime na susjedne zemlje (Usora – Soli, Braničevo – Kučevo). Milenijumski istorijsko-geografski razvoj ovog područja moguće je sagledati kroz tri perioda: rani (VI–X v.), razvijeni (XI–XIII v.) i kasni srednji vijek (XIV–XV v.).

2.3.1. Rani srednji vijek: slovenska kolonizacija

Ovo je period od doseljavanja Slovena na Balkan do stvaranja prvih feudalnih državica. Početkom VI v. slovenska plemena su već izgradila veliki broj naselja na lijevoj obali Dunava, između Đerdapa i njegovog ušća, tako da postojeća vizantijska utvrđenja (uglavnom nastavak rimskih castruma) nisu bila dovoljna za odbranu ove granice. Najpoznatija utvrđenja – kastrumi koja su Sloveni osvojili bili su: Ada Sapoja (između ušća Karaša i Nere u Dunav), Ram (Đerdap) i Drobeta (Turn Severin).

To je uslovilo aktivnost Vizantije na dinamičnoj obnovi i izgradnji utvrđenja na Dunavu (Singidunum, Viminacium), ali i u unutrašnjosti Balkana (Remesiana, Ulpiana, Naissus). Sloveni se stalno nastanjuju na cijelom prostoru Balkana i pri tome „potiskuju, a delimično i uništavaju domicilno stanovništvo, koje se povlačilo prema Saloni, Solunu i, verovatno, Carigradu. Posle više vekova, ovo romanizovano stanovništvo se pojavljuje na istorijskoj pozornici pod imenom Vlasi, Mavrovlasi, Latini, Arbanasi” (Mišić, 2014). Naseljavanje i razmještaj slovenskih plemena na Balkanu je trajao više decenija, a trajno naseljavanje su mogli izvršiti samo najbrojnije i dobro organizovane skupine, a to su bili svakako Srbi i Hrvati. Prvobitno su naselili dijelove Trakije, a potom su se preselili u Paganiju, Travuniju, Zahumlje, Konavle i Srbiju. „Prvi istorijski podaci o Srbima potiču iz franačkih izvora 822. god., kada se pominje Ljudevit Posavski, koji bježi od Franaka iz Siska i sklanja se kod Srba koji drže veliki dio Dalmacije” (Ibidem).

Kao što se vidi na prethodnoj karti, najzapadnija stara srpska zemlja je Paganija, koja se prostirala duž jadranske obale, između ušća Cetine i Neretve. Prema Porfirogenetu, Neretljani su imali četiri utvrđena grada: Mokro (Makarska), Verulja (zaliv Vrulja, ali i današnja Gornja Brela), Osrtog (Zaostrog) i Slavinec (Gradac). Pored ostrva Mljet, Korčula, Brač i Hvar, koja su naselili u VIII v., Neretljani su bili organizoavani u tri župe. Rastoca i Mokra su se pružale duž primorja, a Dalena je obuhvatala prostor u unutrašnjosti. Južno od Paganije, nalazilo se Zahumlje, koje je obuhvatalo prostor od Neretve do Dubrovnika. Činili su ga gradovi: Bona (Blagaj), Hum (nejasna ubikacija), Ston na Pelješcu, Mokriskik (možda selo Mokro u Mostarskom blatu), Josli (selo Ošlje), Galumainik (selo Glumine) i Dobriskik (selo Dabar). U ovoj oblasti su se nalazile župe: Ston, Popovo, Žabsko ili Zažablje (oko planine Žabe), Luka (donji tok Neretve), Dubrava (između Stoca i Mostara, dolina Bregave), Dabar (Dabarsko polje), Velika (kraj oko Ljubuškog), Gorimota – Imota (Imotsko polje) i Večenike – Večerić (od ušća Trebižata do Mostarskog blata uz desnu obalu Neretve). Travunija se prostirala od Dubrovnika do Kotora, a imala je utvrđene gradove: Trebinje, Vrm (Klobuk), Risan, Lukavete (izvor Ljute u Konavlima) i Zetlivi (Gradac i selo Zastolje u Konavlima). Prema pomenutom Ljetopisu, ova oblast bila je podijeljena na župe: Trebinje, Ljubomir, Fatnica, Rudine, Kruševice, Vrm, Risan, Dračevica (zaleđe Hereceg Novog), Konavli i Žrnovnica (Župa dubrovačka). Nazivi ovih župa su sačuvani i nije ih teško ubicirati. Duklja se prostirala od Kotora do Drača, a imala je utvrđene gradove: Gradac, Novigrad i Lontodokla (nijedan se ne može sa sigurnošću ubicirati). Župe su bile locirane oko Skadarskog jezera (Luška, Podlužje, Kupelnik, Crmnica, Gorska i Oblik) i u primorju (Prapratna, Kučeva i Grbalj). Ljetopis pominje i Podgorje kao posebnu oblast, unutar koje su se nalazile župe: Onogošt (Nikšić), Morača, Komarnica, Piva, Gacko, Nevesinje, Neretva, Rama, Viševa, Idbar (Prenj) i Kom (Glavatičevo). Ove župe su kasnije pripadale Zeti, Raškoj, Bosni i Humskoj zemlji.

Srbija se na jugu graničila sa Dukljom i Travunijom i, vjerovatno, župama koje se pominju u Podgorju. Sjevernu granicu Porfirogenet ne pominje direktno, ali se smatra da je bila na Savi i Dunavu. Na zapadu, dolina Vrbasa je pripadala Srbiji, a granica sa Hrvatskom je bila između Cetine, Livna i Plive. Istočna granica je bila nejasna, a vjerovatno je obuhvatala doline Ibra, Zapadnu Moravu i Kolubaru. Naseljeni gradovi su bili: Ras (kod Novog Pazara), Destinik (selo Drsnik na Klini), Černavusk (župa Crna Stena kod Prijepolja), Međurječje (moguće grad Soko kod sastavka Pive i Tare ili kod Ustiprače), Dresneik (Drežnik kod Užica ili Pljevalja), Lesnik (Lešnica u Jadru) i Salines (Tuzla), te Kotor (Kotorac kod Sarajeva) i Desnik (Sutjeska kod Kaknja). Ljetopis pominje da se Surbia (Srbija) dijeli na Bosnu (od Borove planine do Drine) i Ras (od Drine do Laba i Lipljana). Državna organizacija ovog prostora tada nije bila čvrsta i „Srbija je prestala da postoji kao država u drugoj polovini X v., posle smrti kneza Časlava. Do toga je došlo zbog dugotrajnog pritiska, najpre Bugarske, zatim Vizantije, potom Samuilovog carstva i ponovo Vizantije. Snažan pritisak vršila je i Ugarska, koja je potčinila Hrvatsku (1102), a ubrzo i zapadni deo Srbije, odnosno Bosnu, pre 1138. Za razliku od Bosne, istočni deo Srbije, odnosno Raška, nastojao je već u poslednjim decenijama XI v. da se izvuče iz čvrstog zagrljaja Vizantije i da sačuva što veći stepen državnog suvereniteta” (Blagojević, 2005). U upravnoj organizaciji, više župa je formiralo veće cjeline – zemlje (Drinska, Limska, Moravica, Soli i Usora, Srem), koje će se naknadno osamostaliti i formirati posebne države (Raška, Bosna). Proces okupljanja, razdvajanja i grupisanja ovih oblasti – zemalja – država, uz promjenljive pritiske s vana (Ugarska, Vizantija), trajao je od IX do kraja XI v., kada se snažno uzdižu Raška i Bosna. U istorijskogeografskom pogledu, na proučavanom prostoru, rani srednji vijek je obilježen slovenskom kolonizacijom, koja je ostvarila potpunu prevlast svoje demografske mase, a ostalo romanizovano i germanizovano stanovništvo je asimilovala. Glavna obilježja ovog prostora, prema Rogiću (1982), svode se na dva dominantna procesa:

• Prvi je političkogeografska podijeljenost između prvih autohtonih slovenskih političko-teritorijalnih centara (koji su se održali i dalje razvijali) i ostalog prostranog pojasa dominacije slovenskog stanovništva bez čvrste vlastite organizacije (Sklavinija, Slavonija ili Slovinja).

• Druga odrednica je složeni proces oblikovanja novog tipa ruralnih kulturnih pejzaža koji se obavljaju u sklopu naturalno-ekonomskih odnosa. To je prostor bez gradskih središta, razvijene trgovinske razmjene i bez uspostavljenih putnih komunikacija i saobraćaja. Jedini izuzetak čine sačuvani i obnovljeni jadranski gradovi, koji razmjenjuju stočarske i šumske proizvode sa susjednom Italijom.

Geografski uticaji tih ostataka razvijene antičke trgovačke razmjene su bili vrlo ograničeni, ali su pridonijeli jačanju prvih autohtonih jezgara slovenskih političko-teritorijalnih cjelina u zaleđu dalmatinskih romaničkih gradova (Dubrovnik, Split, Trogir, Zadar) i tri glavna ostrvska centra: Osor,28 Krk i Rab.

2.3.2. Razvijeni srednji vijek: prve države

Ovaj istorijskogeografski period „obilježen je složenim razvojem i jačanjem organizacije feudalno-vlastelinske privredne strukture i novim tipom razvoja političkogeografske diferencijacije ovog prostora, koji je transformisao naslijeđene elemente kulturnog pejzaža prethodnog razdoblja. Tokom ovog perioda šest slovenskih autohtonih političko-teritorijalniih jezgara29 u potpunosti mijenja svoje istorijskogeografsko značenje” (Rogić, 1982). U skladu s tim, moguće je izdvojiti četiri specifične političko-teritorijalne cjeline: Raška, Bosna, zapadnojadransko i panonsko područje.

Krajem XI v. vladari Raške vode aktivnu antivizantijsku politiku sa željom da prošire svoje posjede na jugoistok prema Kosovu i južnom Pomoravlju. Granica sa Vizantijom bila je na Kosovu polju, između utvrđenih gradova Zvečan (Srbija) i Lipljan (Vizantija). U nekoliko navrata (1093–1106) uspjeli su osvojiti Lipljan i proširiti svoj uticaj na jug i istok do južnog Pomoravlja. Time se unutar države našla plodna župa Morava (između Čačka i Kraljeva), kao i župe Lab, Toplica i Rasina, što dovodi do učvršćivanja srpske etničke svijesti u dolini Velike Morave, Kosovu i Metohiji. U drugoj polovini XII v. uspostavlja se svetorodna dinastija Nemanjića, koja će biti pod snažnim uticajem Vizantije. Sukob Vizantije i Venecije (1171) iskoristiće za učvršćivanje svoje vlasti, a u ovom periodu su raniji gradovi djelimično izgubili na važnosti (Ras, Novo Brdo, Zvečan). Od nekadašnjih antičkih gradova, ponovo će veći značaj dobiti na jugoistoku Niš, Prizren, Skoplje i Lipljan, a u primorju (Duklja): Skadar, Bar, Ulcinj, Kotor i Budva.

Unutar planinskog jezgra, a kao novo političko-teritorijalno žarište, tokom X v. prvi put pominje se Bosna. To nije bila državna kategorija, već geografska oblast uz istoimenu rijeku od Vranduka do Save, sa plemenskom ratničko-stočarskom organizacijom. U vrijeme kralja Bodina, Bosna je priznavala vlast Duklje, nakon čije smrti započinje samostalan razvoj ove zemlje „koju Drina odvaja od ostale Srbije”.31 Ovo je bio geografski nepovezan prostor unutar kojeg su se razlikovale oblasti Bosna, Usora, Soli i Donji Kraji. Procesi oblikovanja kulturnih pejzaža tekli su sporo, a jači razvoj ratarske proizvodnje odvijao se fragmentarno. Sporadično nastaju važniji rudarski gradovi ispod Vranice (Fojnica, Kreševo, Dusina, Busovača) i u srednjem Podrinju (Srebrenica, Sasi, Čagalj). Glavna trgovačka središta nastaju u centralnoj Bosni (Bobovac, Podvisoki, Travnik i Gradac), Podrinju (Foča, Goražde i Višegrad), na Sani (Ključ), Vrbasu (Jajce) i Neretvi (Konjic).

Unutar zapadnojadranskog područja, geografski pojam Dalmacije širi se na gradove i na njihovo agrarno područje, a njihov broj se širi sa nekoliko primorskih gradova i na zaleđe. Stara i nova naselja čvrsto se funkcionalno povezuju s agrarnom okolinom, a karakteristični mediteranski poljoprivredni pejzaži (ručna obrada žitarica i povrtlarskih kultura) zahvataju prostor nekadašnjih antičkih agera, ali i nove površine. Takav prostor je flišna zona unutar srednjedalmatinskog primorja od Sigeta do Stobreča sa Zagorom, kao pojas najpovoljnijih uslova tradicionalne agrarne valorizacije na mjestu starog i najznačajnijeg antičkog agera između Trogira i Splita. Ipak, ekonomsko i kulturno značenje jadranskih gradova blisko je povezano s razvojem trgovine između Evrope i Bliskog istoka, a dobar primjer je Dubrovnik, koji ostvaruje uspješnu tranzitno-trgovačku djelatnost u domenu pomorstva (Venecija i Vizantija) i karavanske kopnene trgovine (dominantno prema rudnicima i gradovima Bosne i Srbije). Ova saobraćajno-trgovačka aktivnost dovodi do jačanja privrede i širenja gradske teritorije na susjedna ostrva i terene između Konavala i Pelješca.

Panonsko i peripanonsko područje je široka oblast unutar koje se izdvajaju dvije geografske regije: istočna i zapadna. Tokom razvijenog srednjeg vijeka, istočne dijelove prostranog stepskog područja karakteriše, u ekonomskom pogledu, pokretno stočarstvo. Prelazak na ratarsku proizvodnju predstavljao je stabilizaciju naselja i sigurnost uslova proizvodnje koju garantuje samo snažna politička vlast. Prevlast ovih pokretnih stočarskih grupa nije tokom ovog perioda obezbijedila takav razvoj, pa je postojanje utvrđenih i snažnih gradova ostalo nepoznato, osim u dunavskom pojasu (Bač, Šarengrad, Slankamen, Ilok). U zapadnom dijelu panonske i peripanonske oblasti, istorijskogeografski uslovi su omogućili postepeno pretvaranje starog Slovinja (Slavonije) u novo i vodeće političko-teritorijalno jezgro Hrvatske. To je rezultat nove feudalne organizacije sa kraljevskim županijama i utvrđenim sjedištima upravne organizacije (nekadašnji rimski kastrumi). Njihova politička afirmacija je omogućena razvojem tradicionalne agrarane polikulturne ekonomike. Unutar ovog prostora nastaju utvrđeni gradovi – burgovi, a najznačajniji su: Zagreb, Varaždin, Virovitica, Vukovar, Osijek, Križevci, Požega i Đakovo. Pošto je broj ovih burgova opadao idući od zapada ka istoku, logično je zaključiti da su razlozi za to političko-geografske prirode (Panonska nizija, Ugarska kraljevina, Katolička crkva, odsustvo spoljnih neprijatelja), istorijsko-demografskih faktora (broj, gustina, razmještaj), ekonomsko-socijalno preoblikovanje kulturnih pejzaža (stočari, ratari) zasnovano na ekonomskoj snazi (trgovina) i upravno-teritorijalnoj organizaciji prostora (rani feudalni odnosi).

U prostornoj strukturi srednjovjekovnog grada prepoznaju se dominantni fortifikacijski (odbrambeni) elementi raspoređeni u dva niza (spoljašnji i unutrašnji), a dominantni objekti su: kule i citadela (prostor za smještaj vojnika koji je dobro povezan sa ostalim dijelovima zamka i omogućuje kretanje po vrhu odbrambenog zida i ima nazubljenu ogradu i funkciju grudobrana na vrhu odbrambenog zida). Završetak spoljne odbrane zamka predstavlja ulazna kapija (zatvara je velika i masivna rešetka) sa odbrambenim kulama. Unutrašnje fortifikacijske elemente čine: unutrašnji odbrambeni prostor zamka, pješački i pokretni most 71 i donjon ili centralna kula. Ovi elementi su bili prisutni i u gradovima na našim prostorima. Često se oko grada pravio i sistem zemljanih fortifikacija koje su otežavale kretanje neprijatelja, a uglavnom su ih činile: drvene ograde (palisadi), kanali ispunjeni vodom ili široki rovovi (šančevi).

2.3.3. Kasni srednji vijek: putevi i gradovi

Tokom ovog perioda razvijaju se različiti tipovi gradova, nastali pod dominanatnim kulturnim uticajem iz susjednih područja. Na jugoistoku nastaju urbana središta pod uticajem vizantijskog urbanog fenomena, a na sjeverozapadu, to su uticaji srednjoevropskog urbanog područja. U centralnom planinskom prostoru razvijaju se urbana središta sa prelaznim osobinama ova dva tipa, ali je fizionomski i funkcionalno (kraljevsko utvrđenje, podgrađe s različitim grupama trgovaca), bliže vizantijskom tipu. To se vidi i kroz postojanje kolonija trgovaca (Dubrovčani), kao i dominantnog značenja rudarstva i specifične karavanske trgovine. U sklopu novih političkih cjelina podižu se novi gradovi, a značenje pojedinih centara se s vremenom prostorno mijenja. Jezgro novog urbanog razvoja počivalo je na novim osnovama, funkcijama i u sklopu novog društva koje karakteriše intenzivan demografski razvoj, koji vodi

pojavi nove društvene klase, kojoj položaj nije bio jasno određen unutar nefleksibilne organizacije feudalnog društva. Taj novi društveni sloj samostalno je upravljao gradovima, fizički odvojenim od okolnog prostora uz pomoć jakih fortifikacijskih sistema, pa je na taj način lišavao feudalce ili sveštenstvo političkih ingerencija nad zemljištem na kojem je grad podignut, a koji je do tada bio u njihovom vlasništvu. Zbog toga, vlastela i, naročito, sveštenstvo nisu blagonaklono gledali na razvoj gradova, te su ga nastojali ograničiti na razne načine. Ipak, s vremenom je vlastela dopustila razvoj gradova zbog ekonomske koristi koju su imali od naplaćivanja raznih poreza na zemljište i sl. Sa dinamičnijim razvojem zanatstva i trgovine u gradovima, rasli su i prihodi koje je vlastela ubirala od njih u obliku raznih poreza. S druge strane, nasuprot ambivalentnom stavu vlastele, crkveni krugovi su imali izrazitije negativno držanje prema procesu urbanizacije, i to zato što su sa svojih zemljišnih posjeda ubirali sasvim dovoljne prihode, pa su bili manje voljni odreći se zemljišta na kojem su podizani gradovi, kao i političke vlasti nad tim područjem (Mamford, 1988).

Glavni građevinski materijal u srednjovjekovnom gradu bilo je drvo, a samo su reprezentativne, sakralne i javne gradske građevine, te rijetke kuće, bile građene od kamena. Fortifikacijski elementi označavali su prostor političke vlasti grada i fizički su odvajali grad od okolnog prostora. Unutar njih, u zaštićenim prostorima, razvijao se novi oblik društvenog, kulturnog i privrednog života. Specifičnost odbrambenog sistema je njegova asimetričnost i prilagođavanje konfiguraciji terena. Unutar ovog ograđenog prostora nastala je nepravilna mreža ulica, kao posljedica spontanog razvoja i fizičkogeografskih obilježja gradskog zemljišta.

Tokom razvoja grada, mreža ulica se prilagođavala povišenom terenu na kojem je grad nastajao (radi lakše odbrane), a ulice su bile uske i nepravilnog oblika, prilagođene konfiguraciji terena i pješacima. Drugo jezgro srednjovjekovnog grada bio je manastir – samostan, koji se podizao izvan gradskih i seoskih naselja. Pošto je sveštenstvo početkom srednjeg vijeka bilo najpismeniji dio stanovništva, manastiri su postali mjesta prikupljanja znanja i središta iz kojih su dolazile razne tehničko-tehnološke inovacije u poljoprivredi i izradi raznih proizvoda (knjiga, liturgijskih predmeta, raznih proizvoda za ukrašavanje crkvenih interijera). Monasi su zaslužni i za primjenu brojnih izuma (mehaničke naprave) koje su olakšavale manufakturnu proizvodnju, a koje je uglavnom pokretala vodena energija (Ibidem).

U novonastalim gradovima, bez obzira na njihovo jezgro i tip grada (srednjoevropski ili vizantijski), zajednička karakteristika im je „nedovoljno razvijena snaga autohtone privredne inicijative građanske klase u nastajanju” (Rogić, 1982). Tu inicijativu snažno razvijaju i zadržavaju samo jadranski gradovi, a posebno Dubrovnik, kao najrazvijeniji poslovni centar.

Njegov društveni razvoj obilježen je nastajanjem svojevrsne organizacije aristokratske republike, kao interne socijalne diferencijacije gradskog stanovništva. Dubrovnik je najbolji primjer primorskog grada koji je razvio funkcije glavnog centra polarizacije ekonomskog života za najveći dio unutrašnjosti, čime je njegov gravitacioni uticaj obuhvatao cjelokupan prostor Srbije i Bosne, a osjećao se i u Bugarskoj i Rumuniji. Najvažniji proizvodi koji su se izvozili iz ovog prostora preko Dubrovnika bili su: živa stoka, koža divljači (jelen, vuk, zec, kuna), vosak, med, specifični drveni proizvodi (vesla), ali i grube tkanine. Zbog nepovoljnog odnosa vrijednosti i težine robe, žitarice se nisu izvozile. Glavni uvozni artikli bili su: so i gotovi vredniji proizvodi (naoružanje, zanatski proizvodi i luksuzna roba).

 

Specifičnost demografskog razvoja u ovom periodu bile su i svojevrsne prisilne migracije stanovništva zbog vjerskih nesloboda, tj. protjerivanje pripadnika bogumilskih zajednica koje su bile brojne na tlu današnje BiH. To je bio rezultat politike rimskih papa i mađarskih kraljeva, koji su ih smatrali „jereticima” i protiv njih vodili krstaški rat i nasilno ih pokrštavali. Pogrešno je tumačenje po kojem su samo ovi stanovnici sahranjivani ispod masivnih kamenih ploča (stećci), a koji su upravo najbrojniji na tlu BiH.

2.3.4. Kulturno nasljeđe srednjeg vijeka: istorijskogeografske posljedice

 Od brojnih i različitih kulturnih tragova iz srednjovjekovnog perioda, svojim značajem i brojnošću se posebno ističu sakralni (crkveni) spomenici. To su najvidljiviji ostaci spomeničke baštine srednjeg vijeka, koji su građeni u različitim istorijskim stilovima i najčešće odslikavaju jedinstvo kulturnih poticaja, koji su dolazili iz okruženja (Vizantija, Venecija, Ugarska), sa specifičnostima lokalnog političkog i kulturnog (religijskog) razvoja. Oni i danas plijene našu pažnju svojim originalnim arhitektonskim rješenjima, koja prepoznajemo i kao istorijske stilove.

Period Vijek Arhitektura Filozofija Istok Zapad Antika V antička Rani VI vizantijska preromanika ranohrišćanska VII hrišćanska VIII IX Razvijeni X XI romanika XII Kasni XIII srpsko graditeljstvo gotika XIV humanizam XV islamska arhitektura renesansa Novi vijek XVI XVII barok XVIII rokoko prosvjetiteljstvo Na tlu BiH otkriveni su spomenici iz perioda kasne antike (do 476 g.) i ranohrišćanskog perioda (200–500/700 g.), koji, uglavnom, pripadaju vizantijskoj umjetnosti. Najveći broj su crkve iz V–VI v., koje se nalaze na više lokaliteta. U centralnoj Bosni najveći broj je otkriven u okolini Travnika (Turbe, Veliki i Mali Mošunj, Oborci), Kreševa (na brdu Gradac), Vareša (selo Dabravine), te kod Zenice i Breze. U zapadnoj Bosni pronađeni su ostaci crkava u Duvnu (lokalitet rimskog Delminijuma), Bihaću (selo Založje), Kotor Varoši (selo Šiprage), Mrkonjić Gradu (selo Majdan), a u istočnom dijelu, najznačajniji lokalitet su Skelani. Na tlu Hercegovine, najznačajniji ostaci crkava pronađeni su u okolini Stoca (selo Vidoštak i Blagaj), Vitine (selo Borasi), Čapljine (Mogorjelo i selo Tasovčići) i Mostara (selo Potoci). Od sličnih spomenika iz istog perioda, najveći značaj na tlu današnje Srbije imaju Caričin Grad ili Justiniana Prima (Lebane) i Ulpiana (između Gračanice, Prištine i Lipljana). U slivu Morače i Zete i oko Skadarskog jezera, nalazila se Duklja (Dioclia), koja se od XI vijeka zove Zeta. Središte je bilo Doklea (kod Podgorice), u kojoj se nalazilo više bazilika, a tu je pronađena i staklena čaša.

Na slici se vide ostaci carske prestonice Gornje Mezije, koja je zadužbina cara Galerija, a nalazi se kod sela Gamzigrad u blizini Zaječara. Na tlu Jadranskog primorja, najveći značaj su imala dva lokaliteta koja su, pored dominantno vizantijskih, imala i stilske odrednice preromanike. Istra je bila pod vlašću Ravene, a najznačajniji spomenici su Eufrazijeva bazilika u Poreču, crkve i mozaici u Puli, Fažani, Vrsaru i Brionima. Drugi lokalitet je srednja Dalmacija, a najveći broj spomenika bio je u antičkoj Saloni kod Splita, u kojoj se „nalazilo više crkava (basilica Konstantinijana, Honorijeva basilica geminata i još tri crkve unutar zidina, te sedam nekropola u blizini sa crkvama). Iz istog perioda potiču crkve u Trogiru, Zadru, Drnišu i Sinju” (Simić, 2000).

Veliki značaj za razvoj umjetnosti na našem prostoru predstavljao je prodor novih umjetničkih dostignuća sa zapada (jug Italije) tokom XI v., koji je nazvan romanika. Ova umjetnost prepoznaje se u crkvenoj arhitekturi po nizu posebnosti, od načina gradnje do opšteg sklopa. Pored monumentalnosti, karakteristačna forma je trobroda bazilika u obliku izduženog (latinskog) krsta. „U vrijeme gradnje katedrala u Pizi i Veneciji oko 1060. god. romanika dostiže prvi stepen svoje zrelosti. Njeno trajanje se u mnogim evropskim oblastima završava, uglavnom, krajem XII v., dok se na Jadranskom primorju i u Raškoj održava i u XIII, pa čak i u XIV v.” (Ibidem). Određeni romanički elementi mogu se prepoznati na stećcima (krst, lukovi, sunce, polumjesec i dr.). Nešto brojniji spomenici romaničke umjetnosti postoje na Jadranskom primorju, a kao reprezentativni smatraju se katedrala Sv. Stošije u Zadru, katedrala u Splitu, portal (ulaz) katedrale u Trogiru, crkva Sv. Trifuna u Kotoru i dr. Za razvoj ovog stila najzaslužniji su monasi Benediktinci iz južne Italije (Monte Casano), koji su bili najveći graditelji ovakvih crkava na našem prostoru. Ove crkve će ostaviti značajan trag na arhitekturu i srpskih spomenika u unutrašnjosti Raške

Početkom XIII v. javlja se gotički stil. Slično prethodnom, na tlu BiH ima samo fragmenata na kulturnim spomenicima koji su izgrađeni u ovom stilu. Prepoznatljivost ovog stila čine kontrafori ili potporni lukovi, prelomljeni ili špicasti luk i krstasto-rebrasti svod. U ovom stilu je izgrađen krov samostana Kraljeva Sutjeska, na kojem se prepoznaje jedan od tri karakteristična elementa gotike, a to su kontrafori. Takođe, na stećcima se mogu prepoznati neki ukrasni elementi koji ukazuju na gotičku umjetnost (šiljasti luk, konjanici, štit, mač, ljiljan).

Na teritorijama današnjih država Srbije, BiH, Crne Gore i dijelom Hrvatske, u ovom periodu bila je dominantna vizantijska umjetnost, tj. stara srpska crkvena arhitektura. O njoj svjedoče brojne crkve i manastiri Srpske pravoslavne crkve, kao najznačajniji spomenici ovog perioda. Za mnoge od njih nema tačnih podataka o gradnji ili obnovi, ali se na osnovu pisanih dokumenata može steći slika o postojanju ovih najvažnijih spomenika srednjeg vijeka, koji imaju trostruku umjetničku vrijednost. Prvo, važni su kao arhitektonski spomenici koji su građeni od različitih materijala i u različitim stilovima. Druga vrijednost je slikarska, jer su većinu ovih spomenika živopisali najveći slikari tog doba (npr. Longin i Georgije Mitrofanović), a slikarske kompozicije na zidovima rađene su tehnikom freskopisanja i značajan broj fresaka je očuvan do danas. Pored fresaka, izrađivane su i ikone (najčešće predstave svetaca na drvetu tehnikom uljanih boja), koje imaju najveću muzejsku vrijednost i nalaze se u brojnim crkvenim i narodnim muzejima širom BiH, od kojih su najvažniji: Muzej Stare pravoslavne crkve na Baščaršiji (Sarajevo) i muzejska zbirka „Karađorđev konak” u okviru manastira Dobrun (Višegrad). Treću vrijednost imaju umjetnički predmeti koji predstavljaju rezultat filigranskog ukrašavanja i raznih minijatura (drveni i metalni krstovi koji su ukrašeni plemenitim metalima), rezbarskih radova (ikonostasi, carske dveri), crkveno posuđe koje je lijepo obrađeno i ukrašeno (svijećnjaci, kaleži, pehari), različiti dijelovi odjeće i opreme vladika (žezlo, panagija, mitra). Prema stilskoj osobenosti i načinu građenja crkvenih objekata, Simić (2000) dijeli ovaj vremenski raspon srpske crkvene arhitekture na pet perioda.

Prenemanjićki period karakterističan je za dvije srpske oblasti.U prvoj, koju čine Zeta, Zahumlje i dio primorja, nastali su spomenici od početka IX do kraja XII v. Značajniji spomenici ove grupe su: Crkva Sv. Petra u Čičevu (kod Trebinja), Crkva Sv. Mihovila (Ston), Crkva Prečiste Krajinske (Skadarsko jezero), Manastir Sv. Srđa i Vakha (kod Skadra), Manastir Sv. arhanđela Mihaila (Prevlaka kod Tivta). Drugu oblast čini Raška, a najvažniji spomenici su crkve Sv. Petra i Pavla (Ras) i Sv. Petra (Bijelo Polje). Tokom nemanjićkog perioda (po Stefanu Nemanji, ocu svetorodne srpske dinastije) „izgrađena je grupa monumentalnih manastirskih crkava građenih u drugoj polovini XII v. i XIII v., po opštoj pravoslavnoj vizantijskoj koncepciji, ali spolja obrađenih na romanski način, nazvana raškom stilskom grupom. Ovoj grupi pripada i nekoliko spomenika iz kasnijeg perioda, kao što su: Banjska, Dečani i Sv. arhanđeli kod Prizrena” (Simić, 2000). Iz ovog opisa vidljivo je da su raške crkve odraz simbioze istočnog i zapadnog načina građenja, a neke od najvažnijih crkava koje je podigao Stefan Nemanja su: Sv. Bogorodica (Kuršumlija), Đurđevi stupovi (Ras kod Novog Pazara) i Studenica (tri crkve kod Ušća na Ibru). Manastir Žiča (Kraljevo) podigao je kralj Stefan Prvovjenčani sa svojim bratom Sv. Savom. Mileševu kod Prijepolja podigao je kralj Vladislav (sin Stefana Prvovjenčanog), a ktitor manastira Morača (Zeta) bio je knez Stefan (Vukanov sin). Sopoćane (na izvoru Raške kod Novog Pazara), podigao je kralj Uroš I, a manastir Gradac (kod Raške) zadužbina je kraljice Jelene Anžujske (supruge kralja Uroša I). Manastir Banjska glavna je zadužbina kralja Milutina, pripada narednom periodu, ali je fasada obrađena na romanički način, kao i kod Dečana (započeo kralj Stefan Dečanski, a završio njegov sin car Dušan) i Sv. arhanđela (glavna zadužbina cara Dušana).

Doba kralja Milutina (srpsko-vizantijska stilska grupa) karakteristično je za period XIV v., „kada je u srpskoj crkvenoj arhitekturi došlo do velike promene. Crkve se tada, za razliku od raških spomenika, grade po ugledu na vizantijske uzore – u obliku upisanog krsta. Do ove promene došlo je usled širenja granice srpske države prema jugu, koja dugo nije prelazila Lipljan na Kosovu. Kralj Milutin je oslobodio Skoplje, Štip, Polog i bio je ne samo odličan vladar nego i naš najveći graditelj crkava” (Ibidem). Njegovo širenje srpske države nastavio je car Dušan, koji je zauzeo celu Makedoniju, Epir i Tesaliju, cijeli prostor do Korinta. Nakon toga proglašen je kraljem Srba, Grka, Bugara i Arbanasa (u Skoplju na Vaskrs 1346).

Oslobađanjem ovih naših južnih krajeva i Makedonije od vizantijske vlasti, na teritoriji srpske države našle su se mnoge vizantijske crkve koje su se isticale svojom lepotom. Srbi su se sada još više srodili s vizantijskim duhovnim nasleđem i za obnovu postojećih, kao i za podizanje novih crkava, ktitori su uzimali grčke i domaće majstore, a sve ređe ih tražili u Primorju. Spomenici ove grupe imaju sve odlike vizantijskog stila, koje su po obliku bile pravougaone, sa upisanim krstom i jedno ili petokupolne (Ibidem).

Najljepši primjer ove grupe je manastir Gračanica (Kosovo), koja se uvijek uzima kao primjer srpsko-vizantijskog stila. Najvažniji spomenici izgrađeni ovim stilom su: Pećka patrijaršija (tri crkve), Crkva Sv. Dimitrija (Peć), Crkva Sv. Odigitrije (Peć), Milutinova crkva (Sv. Bogorodice) u Hilandaru (Sveta Gora), Bogorodica Ljeviška (Prizren), Studenica (Kraljeva crkva) i Sv. Nikole (kod Priboja). Moravska stilska grupa „razvijala se nakon propasti Srpskog carstva, kada su Turci počeli da osvajaju prvo južne krajeve, dok su se na severu, u Pomoravlju, država kneza Lazara – njegovog sina Stefana Lazarevića i unuka po kćeri, despota Đurđa Brankovića – održala sve do pada Smedereva 1459, kada je Srbija definitivno pokorena. Centralna oblast ove države nalazila se u slivu Morave (Velike, Južne i Zapadne), sa glavnim gradovima Kruševcem, Beogradom i Smederevom. Iako su srpski despoti morali stalno da ratuju, ponekad i na strani Turaka, stara tradicija građenja crkava i manastira i dalje se održavala. U tim nepovoljnim prilikama, sagrađen je veliki broj crkava, po svom stilu najoriginalnijih i najviše srpskih u našoj srednjovekovnoj arhitekturi. Osnovne karakteristike moravskih crkava su: oblik upisanog krsta, pevničke apside preuzete iz arhitekture Svete Gore, koje sa oltarskom apsidom obrazuju trikhonos (trolist), jedna ili pet kupola, veće crkve su građene bez zapadne priprate, koja im je naknadno dodavana, a one manje uvek su građene s pripratom odvojenom od naosa punim zidom. Najoriginalnija je spoljna obrada fasade, koja je kamenim ispustima podeljena horizontalno i vertikalno (Ibidem). Glavni spomenici ove grupe su: Ravanica (kod Ćuprije), Lazarica (Kruševac), Ljubostinja i Kalenić (kod Trstenika), Manasija (ili Resava, kod Despotovca) i dr.

U doba turske vladavine građenje i ukrašavanje crkava postalo je veoma otežano, ali nije prestalo. Potreba podizanja crkava bila je duboko usađena u svijest našeg naroda i novi, nedovoljno jaki ktitori, svjesni nemogućnosti da

stvaraju nova velika graditeljska dela, u pojednostavljenim oblicima nastavljaju staru arhitekturu svojih slavnih predaka. Pošto su Turci zabranjivali gradnju novih crkava, moglo se graditi samo na mestu starih crkava koje su postojale pre njihovog dolaska. Stoga su ktitori, da bi dobili dozvolu za gradnju, dokazivali da je crkva postojala tamo gde je nije bilo, pa se otuda mnoge crkve ovog perioda, po tradiciji, smatraju nemanjićkim zadužbinama. Ceo ovaj period pod Turcima, u istoriji srpske umetnosti, deli se u tri razdoblja: od pada Smedereva do obnove Pećke patrijaršije (1459–1557), od 1557. do početka XVII v. i od vremena patrijarha Pajsija do Velike seobe Srba (1614–1690). Najteži uslovi građenja bili su u prvom razdoblju, a nešto intenzivnija delatnost postojala je tada samo u Hercegovini (podignut manastir Tvrdoš i više malih crkava). Posle obnove Pećke patrijaršije, povoljniji uslovi omogućili su obnavljanje i podizanje crkava i manastira na celom području Patrijaršije u formi grupe manastira: fruškogorski, podrinjski, ovčarsko-kablarski, manastiri u Slavoniji i Hrvatskoj, Staroj Hercegovini, Bosni, Makedoniji… Neki od ovih skupova manastira postali su značajni verski i kulturni centri, poznati kao ,svete gore’, od kojih su najpoznatije fruškogorska i ovčarsko-kablarska. Pošto u ovom periodu nije bilo imućnih pojedinaca, ktitori najznačajnijih manastira bili su mitropoliti, plemenski knezovi, spahije-hrišćani, igumani sa manastirskim bratstvom, imućnije zanatlije, a najčešće sami meštani (Ibidem).

Prema monahu Ignjatiju (Marković, 2010), na teritoriji BiH danas postoji dvadeset i devet živih manastira, od kojih je većina nastala tokom srednjovjekovnog perioda, a svega četiri su nastala nedavno. Za neke od njih ne postoje pouzdani istorijski pokazatelji o vremenu gradnje, pa ćemo ih pobrojati i ukazati na istorijsko predanje. Najznačajniji spomenici iz ovog perioda na tlu današnje BiH mogu se podijeliti na tri geografske cjeline (Hercegovina, Krajina, Podrinje), ali ih je pravilnije podijeliti prema aktuelnim eparhijama.

Na tlu Dabrobosanske mitropolije, nalaze se manastiri Dobrun, Vozućica i Gostović (planina Ozren kod Doboja), a kod Sokoca se nalazi manastir Knežina. U blizini sadašnjeg manastira, po narodnom predanju, izgrađena je prvobitna crkva na čijim temeljima je naknadno sagrađen drugi vjerski objekat. „Predanje kaže da je manastir sagradio Andrijaš Mrnjavčević, brat Marka Kraljevića, u XIV v.” (Ibidem). Pored ovih brojnih manastira, na tlu BiH postoje i crkve, od kojih je većina sagrađena tokom XIX i XX v. Ipak, jedan od najstarijih i i najvrednijih svjedočanstava o istoriji, trajanju i kulturnom uzdizanju Srba na području Sarajeva je Stara pravoslavna crkva na Baščaršiji. Po predanju, izgradio ju je pomenuti Andrijaš, tokom XIV v., a turski defteri (popisi) s kraja XV v. pominju broj hrišćanskih i muslimanskih kuća, te popovskog sina. Smatra se da je postojeća crkva izgrađena na temeljima starije crkve.

Zahumsko-hercegovačka i primorska eparhija ima najbrojnije i najvrjednije spomenike iz ovog perioda, a to su: manastir Tvrdoš i crkva Sv. Mihaila na groblju u Aranđelovu (kod Trebinja), manastir Zavala (Popovo polje), manastir Žitomislić (kod Mostara), Crkva Sv. Nikole u Srđevićima (Gacko), manastir Trijebanj (kod Stoca). Postojanje manastira Duži i Petropavlovog manastira (kod Trebinja) „pominje Ljetopis popa Dukljanina (XII v.), a legenda povezuje ove manastire sa ranohrišćanskim bazilikama i misionarskim putovanjem apostola Pavla” (Marković, 2010). Slično je i sa manastirom Dobrićevo, za koji legenda kaže „da ga je sagradio car Konstantin, a pronađeni su manastirski pečati iz 1232. i 1283. god.” (Ibidem). Ktitori manastira Žitomislić su spahija Miloradović i nevesinjske vojvode iz porodice Miloradović Hrabren, a dio unutrašnjih radova je napravio majstor Radul. Najvrednije slikarske radove na nekolicini hercegovačkih crkava (Dobrićevo i Zavala) živopisao je hilandarski monah Grigorije Mitrofanović. Neki od ovih manastira podignuti su na temeljima ranohrišćanskih bazilika iz peroda IV–VI v., npr. manastir Tvrdoš, o čemu svjedoče temelji koji se vide ispod staklenih ploča na podu crkve. Zbog gradnje HE Grnčarevo, manastir Dobrićevo je u cijelosti prenijet na novu lokaciju u selu Orah.

Najvažniji manastiri Banjolučke eparhije su: Gomionica i Krupa na Vrbasu (kod Banje Luke), Moštanica (kod Dubice), Stuplje (kod Prnjavora) i Liplje (kod Teslića). Smatra se da je kralj Dragutin ktitor manastira Liplje, da su mnogi manastiri bili porušeni nakon dolaska Turaka, a monasi protjerani, npr. takav je manastir Stuplje, čiji su temelji otkriveni tek 1994. i potom je na njima sagrađen sadašnji manastir.

Na području Bihaćko-petrovačke eparhije nalaze se četiri manastira: Rmanj (Martin Brod), Glogovac (Šipovo), Klisina (Prijedor) I Medna kod Mrkonjić Grada.

Navažniji manastiri Zvorničko-tuzlanske eparhije su: manastir Ozren, koji se nalazi na istoimenoj planini, jedan je od najvećih u ovoj regiji, pominje se krajem XV v.; manastir Tavna, koji se nalazi kod Bijeljine, te manastiri Sv. Arhangela Gavrila (kod Ugljevika), Lovnica i Papraća (kod Šekovića) i Sase (kod Srebrenice). Kao ktitor ovih manastira pominje se kralj Dragutin sa sinovima Vladislavom i Urošem. Posebno je bogat živopis crkve i izradu ikonostasa u manastiru Lovnica, a koji je uradio je monah Longin, po mnogima najbolji srpski slikar iz turskog perioda. Na slici se vidi dobra očuvanost likova i boja. 

Kada je u pitanju srednjovjekovno kulturno nasljeđe Rimokatoličke crkve na tlu BiH, ono je višestruko manje po broju spomenika u odnosu na spomeničko nasljeđe Srpske pravoslavne crkve. Najstarija katolička institucija na tlu BiH je „biskupija Tribunija sa sjedištem u Trebinju. To se dogodilo negdje u drugoj polovici burnog X stoljeća. Godine 1089. Trebinjska biskupija podvrgnuta je metropoliti u Baru. Pred dolazak Turaka, velik dio katolika ove biskupije preselio je u Dubrovnik. Najstariji pisani spomen Bosanske biskupije sa sjedištem na području današnjeg Sarajeva je bula protupape Klementa III od 1089. god. kojom ovu biskupiju kao već postojeću podvrgava metropoliti Barske nadbiskupije (Zovkić, 2012). Jedna od prvih katoličkih crkava na tlu BiH izgrađena je 1244, „katedrala Sv. Petra u župi Vrhbosni, na Brdu” (Ibidem).

Bosanski biskupi su svoje sjedište iz Vrhbosne prenijeli u Đakovo (Slavonija) 1252. i odatle su upravljali biskupijom sve do uspostavljanja vikarijata u Bosni 1735. god. Za vjerski život katolika u BiH tokom ovog perioda, najzaslužniji su franjevci. To je red koji je osnovao Franjo Asiški (XIII v.) i koji su došli u Bosnu 1291. „Formirali su se u Bosansku vikariju 1340, koja je zbog političkih prilika pod otomanskom vlašću 1514. podijeljena na Bosansku i Hrvatsku, ali su već 1517. podignute na razinu odvojenih provincija” (Ibidem). Prvi franjevački samostan podignut je u Srebrenici odmah po njihovom dolasku u BiH i po tom gradu su dali naziv svojoj provinciji Bosna Srebrena (Bosna Argentina). Prvi monasi su bili Nijemci, Italijani i Mađari, a njihov dolazak se veže i za rudare Sase (Saksonci, dolaze u Bosnu radi rudarstva).

Prvi popis kustodija i samostana Bosanske vikarije u djelu fra Bartolomeja Pizanskog pominje se 1385/90. Popis se odnosi na stanje Vikarije od petnaestak godina ranije. Prema tom popisu, Bosanska vikarija je imala 7 kustodija i 35 samostana. Od današnjih franjevačkih samostana u Bosni, na popisu se nalaze sutješki i visočki, te olovski, koji je danas samo hodočasničko svetište. Stari samostani u Fojnici i Kreševu nisu obuhvaćeni ovim popisom, jer su oni nastali nešto kasnije, najvjerojatnije pod konac 14. stoljeća. Već 1524. porušeni su samostani u Fojnici, Konjicu, Kreševu, Sutjesci i Visokom. U istom stoljeću, kasnije, porušeni su ili zapaljeni također i samostani u Jajcu (1528), Zvorniku (1533), Modriči (1579), te D. Tuzli (1580) (www.bosnasrebrena.ba).

Materijalni izvori koji ukazuju na razvoj društvenih procesa tokom srednjeg vijeka na prostoru koji je danas BiH vrlo su rijetki. To se odnosi na pisane dokumente, na osnovu kojih je kreirana i istorijskogeografska slika ovog prostora. Pored pomenutog djela Konstantina VII Porfirogeneta „De administrando imperio” (O upravljanju državom) iz X v., najvažniji domaći izvor je „Ljetopis popa Dukljanina” ili „Barski rodoslov”37 nepoznatog autora iz XII v. Glagoljica je prvo slovensko pismo, a njen sastavljač je Konstantin Filozof, jedan od solunske svete braće, začetnik slovenske pismenosti.

U srednjovjekovnoj Bosni, glagoljica je prisutna od X v. u formi oble, uglaste ili poluoble glagoljice – koja upravo karakteriše bosanske srednjovjekovne spomenike, kao varijanta glagoljičkog sistema pisma. Poznati glagoljski spomenici su: Hrvojev misal, Grškovićev i Mihanovićev odlomak, Splitski odlomak iz XIII v. Ostaci glagoljice nalaze se i na epigrafskim spomenicima iz najranijeg perioda, kao npr. natpis sa Manastirišta kod Gradiške (X–XI v.), simbol na Kulinovoj ploči (XII–XIII v) i dr. (Samardžić, 2015).

Ćirilica je drugo slovensko pismo, a smatra se da je njen sastavljač Kliment Ohridski. Nastala je u X v. na tlu Samuilove države. Samardžić navodi da postoje tri grupe ćirilske pismenosti, od kojih su iz prve grupe (crkvene knjige) najznačajniji dokumenati Miroslavljevo jevanđelje (nastalo krajem XII v. u Humu) i Čajničko jevanđelje (nastalo prije 1415). Drugu grupu spomenika čine akti administrativnog i pravnog karaktera, od kojih se izdvaja „Povelja Kulina bana” iz 1189, a od spomenika treće grupe (epigrafski spomenici) to su natpisi na nadgrobnim spomenicima. „Najstariji sačuvani ćirilski natpis sa područja BiH je Humačka ploča” (Ibidem). U domenu kulturnih poticaja koji su se razvijali u okruženju BiH, ali se nisu na nju prenijeli tokom srednjovjekovnog perioda, važno je napomenuti začetak humanizma na Jadranskoj obali (Dubrovnik). On je kratko trajao i nastao je kao refleksija na uticaje italijanskih uzora (Dante Aligijeri i Frančesko Petrarka). „Deo sveukupnih duhovnih i društvenih promena koje su bile naznačene u XIV v., a od početka XV postajale sve određenije, bila je i književnost. U svim oblastima stvaralaštva i kulture, filozofije i estetike, pod uticajem novog humanističkog pogleda na svet, na život i religiju, na materijalnost i duhovnost, na svetovno i profano, naglo se ili pomeraju ili menjaju granice koje su novi duh delile od medijevističkog poimanja sveta. Sa tim duhom, čije je izvorište bilo u obnavljanju antičkih ideala u svim sferama mišljenja, nastaje nova, humanistička vizija doba i čoveka u njemu, koja se vrlo brzo preliva u renesansu, sa kojom zajedno označava veliku epohu u istoriji preporoda. Ta nova epoha, koja je bila izraz čovekove svesti o sopstvenoj vrednosti i stvaralačkoj moći i oslobađanja od viševekovnog autoriteta crkve, ipak nije prekidala sve veze sa srednjim vekom koji je smenila, niti sa bogatom legendarnom i narodnom prošlošću prethodnih vremena” (Bojović, 2015).

2.4. OSMANSKI PERIOD: DUGO KRETANJE IZMEĐU ORANJA I KLANJA

Kraj srednjovjekovnog perioda će obilježiti nastajanje, razvoj i širenje Osmanskog carstva na jugoistoku Evrope, a koje će prekinuti samostalni razvoj naših država, pokoriti ih i time nametnuti drugi kulturno-civilizacijski okvir tokom naredna četiri vijeka. Biće to u milenijumskoj državnoj tradiciji i kulturi ovih prostora najveći i najbolniji period, koji će ostaviti neizbrisive istorijsko-geografske posljedice na kasniji društveni razvoj. Ovakvoj situaciji su doprinijeli brojni faktori, od snage moćnog carstva u nastajanju (Turska), međusobne suprotstavljenosti i sukoba razjedinjenih feudalnih zajednica (vladarske porodice, knezovi) do licemjernog odnosa i nespremnosti hrišćanskih naroda centralne Evrope da pomognu nedovoljno jakoj srpskoj vojsci u odsudnim bitkama…

2.4.1. Period osmanske ekspanzije: od Kosova do Beča

Prva faza turskih osvajanja nastupila je krajem XIV v. poslije bitaka na Marici (1371) i Kosovu (1389), nakon kojih su nastale vazalne političko-teritorijalne zajednice koje su uključene u osmanski vojno-politički sistem. Na taj način Turska je postala dominantan politički faktor u ovom dijelu Evrope, a preuzela je i nasljeđe vizantijske imperijalne tradicije, kojoj su težile Srbija i Bugarska. Jedan od njenih najvećih uspjeha je prelazak Dunava kao sjeverne granice. Izrastanjem nove osmanske države, koja je nakon prevladavanja unutrašnjih kriza započela svoju klasičnu fazu, odigrava se paralelni proces u kome umjesto feudalno-vlastelinskog sistema nastaje novi i vitalniji timarski sistem.

Važan istorijskogeografski element ovog vremena bile su demografske promjene, vidljive kroz migracije koje su se odnosile na dolazak neslovenskog stanovništva iz Anadolije na Balkan. Granica na Savi i Dunavu se pomjera na sjever, započinje serija austrijsko-turskih ratova (u periodu od Mohačke bitke 1526. do Svištavskog mira 1791, ove države su vodile osam ratova: 1526–1552, 1566–1568, 1593–1606, 1663–1664, 1683–1699, 1716–1718, 1735–1739. i 1787–1791., a nakon pobjeda kod Beograda 1521, Mohača 1526 i Budima 1541, Turska se značajno proširila na sjever i sjeveroistok, na Vlašku i Moldaviju). Vrhunac širenja je ostvaren tokom druge opsade Beča (1683), nakon čega opada moć Carstva i nastupa faza „bolesnika sa Bosfora”. U domenu upravno-teritorijalne organizacije, osvojeni evropski prostori su postali dio pašaluka (ejaleta) Rumelija, čije središte je bilo Jedrene, a potom Sofija. Osvajanjem cjelokupnog planinsko-kotlinskog prostora koji postaje dio jedinstvenog Rumelijskog ejaleta, onemogućava se kvalitetna povezanost i upravljanje, pa se tokom XVI v. u sjevernom i sjeverozapadnom dijelu izdvajaju dva nova ejaleta: Budimski i Temišvarski.

 Iz istih razloga će se formirati novi Bosanski ejalet (1580) u centralnom planinsko-kotlinskom prostoru, između Novog Pazara i Vojnića i od mora do Save, čije sjedište postaje Sarajevo (1463–1583), a potom Banja Luka (1583–1686). Niži taksonomski rang predstavljali su sandžaci, a dijelove našeg prostora su prvobitno zahvatali Sofijski i Vidinski sandžak. Položaj njihovih urbanih središta je određen trasom nekadašnjih rimskih i potonjih karavanskih puteva, s obzirom na tradiciju političko-teritorijalne pripadnosti i dominantne gravitacijske centre. Put od Sofije i Ćustendila vodio je preko prevoja Deve Bair do Skoplja, Vidin je blizu istočne Srbije, a najkraći karavanski put između Carigrada i Drača išao je trasom Via Egnatia. Bosanski sandžak nastao je duž istoimenog karavanskog puta od Zvečana preko starovlaških visoravni do Sarajeva, a potom do Travnika i Banje Luke. Gradnja brojnih odmorišta (hanovi) duž ove komunikacije i nastanak novog urbanog središta (Sarajeva) jasno ukazuju na nove imperijalne vojno-političke i ekonomske interese. Novoformirani Hercegovački sandžak pokazuje očuvanje kontinuiteta cjelokupnog Zahumlja, a kao novo urbano središte nastaje Mostar. Sagrađen je na trasi važnog karavanskog puta između Podrinja i Jadrana, na pogodnom prelazu preko Neretve, koji obiluje snažnim vrelima (Radobolja – pokretanje zanatske proizvodnje). Na sjeveroistoku (kontakt peripanonske Bosne i panonske Srbije) oblikuje se Zvornički sandžak. Značaj sjedišta ogleda se kao važan vojnostrateški i saobraćajni čvor (karavanski putevi i splavarenje na Drini). Naknadno će na značaju dobiti Tuzla. U jezgru rane Hrvatske i kasnije Bribirske kneževine, nastaju dva sandžaka. Klis obuhvata Srednjedalmatinsko primorje, Ravne kotare, Bukovicu, Liku i staro Završje (bila i polja zapadne Bosne) sa središtem u najvažnijem uporištu Klisu, a naknadno se razvija pravo urbano središte Livno, na mjestu starog župskog Hlijevna. Krčki sandžak formira se na tlu sjeverne Dalmacije i ličko-krčkog područja sa sjedištem u Kninu. Pounje je posljednja teritorija koja postaje Bihaćki sandžak, a vojna funkcija postaje dominantna. Istorijsko-geografske posljedice brzog osvajanja cjelokupnog južnoslovenskog prostora vide se u unutrašnjosti, gdje nastupa tzv. „turski mir”, koji predstavlja najveću prekretnicu u razvoju kulturnog pejzaža, a nekadašnji utvrđeni gradovi – burgovi gube svoju osnovnu funkciju (odbrambenu) i ubrzo propadaju.

Ovo prate dva važna procesa, migracije i intenzivna islamizacija društva. Migracijske struje su najizraženije između planinsko-kotlinskog i panonskog prostora, unutar kojeg se razlikuju dvije struje. Dio domicilnog stanovništva se iz bezbjednosnih i kulturno-civilizacijskih razloga pomjera prema nepokorenim područjima Ugarske i Austrije, a drugu struju čine kolonisti, tj. ratarsko-stočarske grupe (dinarsko stanovništvo) koje ulaze u stabilizovana naselja i gradove panonskog prostora (rimska osnova i centralnoevropski uticaji). U novoformiranim, kao i u osvojenim gradovima, započinje proces apsorpcije (islamizacija), transformacije postojećih sadržaja i izgradnje novih kulturno-etnografskih obilježja koja karakterišu nastanak novog tipa urbanizacije – orijentalnog grada. On postaje najvažnije žarište nove islamsko-orijentalne materijalne i duhovne kulture i dobija, uglavnom tokom XVI v., vodeću ulogu u novoj geografskoj strukturi kulturnog pejzaža, pri čemu se veća urbana središta nazivaju šeheri, slabije razvijeni centri kasabe, a manja središta s vojnoupravnim i trgovačkim funkcijama – palanke. Zajedničko obilježje im je povećanje broja stanovnika u odnosu na ranije rudarsko-trgovačko-zanatske centre. Okvirne procjene o broju stanovnika šehera (Beograd, Sarajevo, Skoplje) ukazuju na broj između 20.000 i 40.000 stanovnika. Ovo postaju urbana središta specifičnih geografskih obilježja, koja, slično vizantijskim gradovima, nastaju kao aglomeracije socijalno-ekonomskih i religijski razdvojenih grupa stanovništva. Fizionomski istaknuto utvrđenje (hisar ili kale) simbolizuje vlast nad socijalno-ekonomski podijeljenim kvartovima, izgrađenim oko ili ispod utvrđenja. Unutar orijentalnog grada postojale su određene grupe koje su činile oligarhijski sloj stanovništva (ajani), kao sinteza vojnoupravnih, zemljoposjedničkih i religijsko-intelektualnih grupa, ali i brojne grupe islamskog stanovništva grada sa manjim pravima, ali te grupe nisu dovele do stvaranja građanske klase. Ovaj tip grada će se razvijati slobodno u prostoru, bez ograničenja i zahtjevnih fortifikacija (bedemi, kule, kanali), sa svim svojim razlikama (socijalne, religijske i etničke), podijeljenim na mahale (četvrti). Islamski mentalitet izražava se u zahtjevu stroge segregacije u domenu podjele na javni i privatni prostor, što naglašava potrebu širenja reprezentativnog stambenog prostora koji je ograđen i koji nastaje na padinama ili na obalama rijeke. Slično je i u domenu poslovnih zona koje se vežu uz važne javne objekte: džamije, bazari (trgovke), karavan-saraji (prenoćišta), hamami (javna kupatila), tekije (vjerski objekti za derviše – monahe), medrese (islamske škole). Poslovna zona (čaršija) jeste aglomeracija manjih poslovnih objekata izdvojenih prema grupaciji specijalizovanih usluga ili zanata: abadžije (tekstil), demirlije (kovači), sarači (tašnari), kundurdžije (obućari), kujundžije (zlatari), vrengijaši (užari), mutabdžije (tkalci) i dr. „Kako je ovdje bilo dosta metala, stvarala su se mjesta za izradu oružja i oruđa: u Fojnici, Visokom, Deževici kod Fojnice, u Konjicu, Srebrenici, gradu Jeleču na rijeci Govzi, u Foči, Mostaru, Livnu, Janjićima kod Zenice, u Grahovu u Bosni, Bihaću, Vrbasu (Banja Luka), Tuzli (Soli), Milima kod Visokog, u Olovu, Goraždu, Dobrunu, Višegradu i Zvorniku, Srebreniku u Usori i drugdje” (Babić, 1983).

Ove čaršije, koje postaju jezgra privrednog razvoja ovog prostora, tokom prvog perioda turske uprave umnogome su zavisile od trgovinske razmjene koja se počela slobodnije razvijati u uslovima „turskog mira”. Dinamična transformacija naselja nastala je i kao posljedica tranzicije stočarske u ratarsko-stočarsku ekonomiju. Dominantna geografska orijentacija svih trgovačkih tokova iz turskih sandžaka postaje Dubrovnik, koji, zahvaljujući svojoj autonomiji, jača monopolski položaj glavnog centra ukupne spoljne trgovine. To dovodi i do razvoja karavanske trgovine, koja u ovom periodu dostiže svoj vrhunac, a to prati razvoj mreže karavanskih puteva, tehničke opreme i uključuje izgradnju mostova, hanova, karavan-saraja (odmorišta) i proširenje lepeza proizvoda kojim se trguje. U najvećem dijelu, postoji sličnost sa robama kojim se trgovalo u prethodnom periodu (razvijeni i kasni srednji vijek), a od izvoznih artikala to su stočarski i šumski proizvodi (stoka, kože, krzno, vosak). U strukturi uvoznih roba dominiraju manufakturni proizvodi (robe široke potrošnje). Posmatrajući Ugarsku, Turska nastoji da više privredno aktivira panonsko i peripanonsko područje, koje ima najveći agrarni potencijal (ratarske kulture), ali to ne uspijeva zbog dvije važne činjenice. Nizijski tereni su bili vrlo rijetko naseljeni i s nerazvijenom poljoprivrednom proizvodnjom (ekstenzivno stočarstvo koje nije stvaralo tržišne viškove), a zbog nepovoljnog ekonomskog odnosa između cijene karavanskog transporta i vrijednosti ratarskih kultura, nije bila održiva trgovinska razmjena. U uslovima stabilizacije političkih prilika, stabilizuje se agrarna proizvodnja, stočarstvo i „gradska privreda”, kao svojevrsna kompenzacija smanjenih prihoda zbog nedostatka ratnih osvajanja. To dovodi i do promjene društvenog sistema, u kojem postojeći vojno-feudalni timarski sistem, zasnovan na pravima (korišćenje zemljišta) i obavezama (služenje vojske), iskazuje određene slabosti. Zbog brojnih uzurpacija i privatizacija državnog zemljišta i prava na ubiranje raznih poreza (renti), raste broj posjednika (čitluk-sahibija) čiji je primarni cilj bogaćenje i moć, a ovaj novi ekonomsko-socijalni sistem nazvan je čitlučki.46 Ova veleposjednička renta postaje glavna ekonomska osnova novonastale oligarhije (vlast), koja omogućuje vlasnicima posjeda da žive u gradu (orijentalni apsentizam) i ostvaruju maksimalnu parazitsku akumulaciju prihoda zemljišne rente uz minimalne napore za povećanje produktivnosti. Ova zemljoposjednička oligarhija ili „begovska aristokratija” ostvaruje monopol nad svim ostalim prihodima i razvija eksploataciju stanovništva na gori način nego srednjovjekovna vlastela, osnovni uzročnik propasti prethodnog feudalnog sistema. „U ovim okolnostima slabi religijska tolerancija zbog ratova s katoličkim državama (Austrija, Venecija), a odnosi između potčinjenih hrišćana (raja) i čitluk-sahibija se pogoršavaju, što, kroz proces islamizacije, nerazdvojno vodi društvenom raslojavanju. Islamizacija seljačkog stanovništva je vezana za zadržavanje povoljnijeg socijalno-pravnog položaja sedentarizovanog48 i stabilizovanog agrarnog stanovništva” (Rogić, 1982).

Tokom perioda stabilizacije (XVI v.) dolazi do progresa i inovacija u domenu agrara (uzgoj ratarskih kultura i voćarstva, navodnjavanje), saobraćaja (posebno u graničnom prostoru), arhitekture (gradnja puteva, mostova i javnih zgrada) i uspješne organizacije državnog aparata. U pograničnim krajevima nastupaju dinamične promjene, izazvane stalnim pustošenjem ovih prostora, koji postaje prazan i pogodan za naseljavanje stočara-ratnika (uglavnom Srbi). Ova postepena kretanja od pašnjaka do pašnjaka iz područja dinarskog krasa u peripanonsku zonu bila su prisutna i na tlu današnje BiH, a Cvijić ih je nazvao metanastazička kretanja. Kada govori o uzrocima ovih kretanja, on ih svrstava u tri kategorije. Pod istorijskim razlozima podrazumijeva najezdu Osmanlija i bježanje stanovništva zbog „unutrašnje uzbune koju oseća potčinjeno stanovništvo prema zavojevaču, naročito kada je ono razvijene nacionalne svesti; slične su vrste i psihološka stanja koja se razvijaju usled pritisaka i surovosti zavojevača” (Cvijić, 1966). U okviru ove grupe razloga, za ovaj period turske okupacije on posebno naglašava četiri uzroka: 1) seobe prouzrokovane turskom najezdom (nakon Maričke i Kosovke bitke, stanovništvo se iz južnih srpskih pokrajina postepeno pomjeralo na sjever, ali i u Hercegovinu i Bosnu); 2) uticaj janičara na raseljavanje (stanovnici su prelazili u Austriju i Ugarsku da bi sačuvali djecu starosti šest do devet godina, a koju su janičari svake četvrte godine odvodili u današnju Tursku. Ovo strašno otimanje najnaprednije djece nazvano je „danak u krvi”); 3) migracije zbog buna (tokom XVI v. jačanje otpora turskoj tiraniji kroz narastanje hajdučkih četa širom proučavanog prostora. Ova borba je posebno opjevana u srpskim epskim pjesmama, npr., hajduk Starina Novak sa Romanije); 4) rivalitet između franjevačkih župa (Cvijić posebno naglašava sukobe između ramske i visovačke župe oko toga koja će imati više pripadnika u Dalmaciji. Davani su ustupci stanovništvu koje se preseli iz okoline Rame i Duvna u oblast Cetine i Zagore u Dalmaciji, a značajan broj pravoslavnog stanovništva je tada i pokatoličen). Ekonomske razloge su karakterisali bolji uslovi za život u zemljama naseljavanja. Kao glavne uzroke Cvijić navodi: ekonomske nagodbe za stalno naseljavanje (iseljavanje stanovništva iz ekonomski slabijih u snažnije zemlje u određenim ciklusima. Svakoj jačoj migraciji prethodio je snažniji priraštaj stanovništva koji je dovodio do agrarne prenaseljenosti dinarskih planina); klimatska kolebanja (Cvijić napominje da je usljed klimatskih kolebanja dolazilo do „smene serija vlažnih i sušnih godina sa serijama suvih i toplih”, što je prouzrokovalo glad u karstnim područjima iz kojih se stanovništvo jače iseljavalo); etapne migracije (kao rezultat agrarne prenaseljenosti u „etapnim zemljama, npr. Starom Vlahu, u kojem su se starinci i novi doseljenici bavili stočarstvom, a manje zemljoradnjom”); ekonomski uzroci u vezi s drugim (pod ovim pojmom Cvijić smatra uzajamnu borbu plemena za novu zemlju, pri čemu ono pleme koje izgubi biva prisiljeno na preseljenje u druge krajeve. Napominje primjer iseljavanja Ugrenovića i Riđana iz Nikšićkog polja na Glasinac i Hercegovinu, počev od XVII v.); kmetski režim (uslovio preseljenje stanovništva po dva osnova. Po prvom, Turci su odvodili kmetove iz Bosne u novoosvojene zemlje u Liki, Dalmaciji i Slavoniji radi obrađivanja zemlje, a po drugom osnovu, kmetovi su napuštali jednog bega i išli drugom radi povoljnijih uslova za život). Pod kategorijom „slučajni uzroci – drugi uzroci”, Cvijić je pobrojao razloge koji bi se mogli okarakterisati kao psihološki, a svode se na pojavu krvne osvete (nakon ubistva pripadnika drugog plemena, porodica ubice se morala iseliti, a često i šira familija), iseljavanje zbog pojave zaraznih bolesti (pojava kuge), različiti oblici sujevjerja vezanog za „nečista mesta na kojima su ukućani čuli podzemnu tutnjavu i razne glasove, videli zle duhove…”).

2.4.2. Period regresije i pada Osmanskog carstva: od Beča do Jedrena

Početkom XVII v. nastupa nova vojno-politička situacija u BiH, a koju u osnovi definiše povlačenje poražene Turske vojske iz Austrougarske monarhije i sa njom muslimanskog stanovništva iz tih krajeva. BiH postaje zona odsudne odbrane Turskog carstva, a na njenim granicama, sa obje strane, započinje dodatno utvrđivanje gradova. Kraj prethodnog perioda obilježila su naseljavanja emigranata duž graničnog pojasa, pa je ovo postao najvažniji geografski proces na razmeđu vijekova. Nova austrijska vojnokrajiška organizacija, čije se relevantno geografsko značenje formira krajem XVI v., imaće dalekosežne istorijsko-geografske posljedice. U ovom graničnom pojasu prema BiH, dodatno će se naseliti i učvrstiti položaj hrišćana (Srbi) koji emigriraju iz Turske i postaju graničari koji će braniti hrišćanstvo i Habzburšku monarhiju naredna tri vijeka, a potom će kroz genocid (Drugi svjetski rat) i seriju pogroma krajem XX v. („Bljesak” i „Oluja”) biti protjerani sa ovih područja. Dio proučavanog prostora koji je tada bio van Osmanske (Otomanske) imperije, karakterisao je razvoj i neagrarne privrede, prije svega: rudarstva, industrije piva, stakla, tekstila i papira, a povećana je gradnja mlinova i pilana. Ove krupne istorijskogeografske promjene bile su vidljive u Primorju, ali i u Panoniji, gdje je unutar Habzburške monarhije poseban značaj stekao Karlovac. Nakon poraza Turske u Morejskom ratu (1683–1699) i Karlovačkog mira (1699), austrijska Vojna krajina je organizovana kroz pukovnije i županije, a ofanziva Austrijske vojske je uništila gotovo sve vidljive elemente kulturnog pejzaža koji se vežu za vijek i po dugo osmansko trajanje na prostoru Panonije. Nestanak svih geografski relevantnih tragova turske naseljske stabilizacije (orijentalni tip grada), određene jačanjem ratarske komponente u graničnim zonama, proširuje se na cijeli prostor do Save i Dunava. Muslimansko stanovništvo bježi u panici iz ovih područja prema jugu, a manje grupe se pokrštavaju.

Vandel smatra da je na prostor Bosne, nakon gubitka Ugarske (1683–1699), prebjeglo oko 130.000 muslimana. Glad i epidemije su nakon toga ovaj broj smanjile, ali se smatra da su poturčeni Sloveni nosili u sebi mržnju renegata49 protiv hrišćanstva i u Bosni postali grudobran islama (Ekmečić, 2010).

Tokom XVIII v. granica se stabilizuje u okvirima suženog Bosanskog ejaleta, a neuspjeh hrišćanskih vojski da nakon Panonije, i u Dinarskom pojasu potisnu Tursku, veže se za proces stabilizacije naselja i karakter društveno-ekonomskih odnosa. Prekid neprijateljstava ostvaren je kroz mirovne pregovore u Sremskim Karlovcima 1699, kojim je utvrđena nova granica između Austrije i Turske: Tisa – ušće Tise – ušće Bosuta – Sava – Una – Plješevica. Nedugo zatim, započeće novi rat, koji će završiti Požarevačkim mirom 1718, kojim će Turska izgubiti cijeli Banat i tako će biti protjerana iz Panonije, a granica sa Save će se spustiti južnije („Suva međa”) čime će Austrija osigurati plovnost Save i bezbjednost važnog savskog koridora. Ta granica se okvirno podudara sa onom iz rimskog perioda (granica između Panonikuma i Ilirikuma), a koja predstavlja morfološku granicu peripanonskog područja (južni obodi Prijedorske, Banjolučke, Dobojske i Zvorničke kotline). Na jugu, Turska će zadržati samo dva mala izlaza na more koji će predstavljati tampon-zonu između Dubrovnika i Venecije u rejonu delte Neretve (Neum–Klek) i Boke Kotorske (Sutorina). „Austrijska okupacija peripanonske Srbije nakon 1718. i pored kratkog dvodecenijskog razdoblja, ima veliko istorijsko-geografsko značenje. Ono se sastoji u snaženju migracija dinarskog srpskog stanovništva prema rijetko naseljenoj, ponovo u drugom austrijsko-turskom ratu, opustošenoj pokrajini” (Cvijić, 1966). U peripanonskoj Srbiji će se voditi još dva austrijsko-turska rata u istom vijeku, ali bitnijih promjena granica neće biti.

Pošto je BiH i dalje „tamni vilajet”, u istorijsko-geografskom pogledu, najvažniji procesi na Balkanu započinju u Srbiji. To se, prije svega, odnosi na stabilizaciju naselja i jačanje ideje o slobodi naroda. Vuk S. Karadžić navodi da srpsko stanovništvo živi u disperznim naseljima i rasutim starovlaškim zaseocima po krčevinama šumskih zabiti (Šumadija), koja su se morala ponovo obnavljati nakon odmazde Turaka. Nova situacija Postsvištavskog mira uslovila je da trgovačke i kulturne veze Srba iz Austrije i Turske počnu jačati. “Dešavaju se promjene i povlastice u životu Srba u Austriji zbog učešća i zasluga u ratu sa Turskom. To dovodi do toga da pritisak turskog feudalnog društva slabi, razvija se poljoprivreda, jača trgovina, izvoz stoke u Austriju raste, razvija se zanatstvo u gradovima uz jačanje nahijske i kneževske samouprave, a to dovodi do značajnih društvenih promjena. U duhovnoj sferi, „mitropolit Stevan Stratimirović u Karlovcima stvara novo kulturno središte; 1791. osnovana je prva srpska gimnazija, potom bogoslovija i štamparija. Srpski kulturni život se prenuo” (Ćorović, 1997). Nacionalna svijest i spremnost za borbu sve više jača, a rodonačelnik ideje prosvjetiteljstva postaje Dositej Obradović. U tim okolnostima započinje Prvi srpski ustanak, koji su podigli Srbi u Beogradskom pašaluku i okolnih šest nahija protiv Turaka. Započeo je na Sretenje 1804. kao lokalna pobuna protiv dahija, a prerastao je u prvu etapu srpske revolucije i trajao je do 1813. Ustanici predvođeni Karađorđem uspjeli su da oslobode Pašaluk, a u Drugom srpskom ustanku 1815, stvorili su Kneževinu Srbiju, koja je imala svoju skupštinu, ustav i vladarska dinastija Obrenovića. Ovi ustanci ili Srpska revolucija 1804–1815. imala je snažan odjek i u BiH. Sredinom 1804. došlo je do pobune deset sela oko Sarajeva ( M. Ekmečić citira turskog istoričara Saliha Hadžihuseinovića Muvekita, koji navodi da su to: Hadžići, Pazarić, Drozgometva, Rakovica, Butmir, Kulijaš, Skanska, Vogošća, Nahorevo i Crna Rijeka) a naredne godine „izbila je pobuna u Drobnjacima, gdje je pet pravoslavnih manastira organizovalo hajdučku vojsku od 19.000 ustanika pod vođstvom 43 harambaše. Pokušaji revolucionisanja Podrinja 1807. i Krajine u Jančićevoj buni 1809. nisu uspeli zbog dugih ranijih priprema Turaka da onemoguće ustanak u Bosni i povežu ga sa onim u Beogradskom pašaluku” (Ekmečić, 2004). Nakon ovog dolazi do terora nad srpskim stanovništvom u Bosni, a time i do njegovog demografskog slabljenja „pa se seoba preko Drine više nikada nije zaustavila, sem u kratkom razdoblju 1918–41.” (Ibidem).

Po okončanju Drugog srpskog ustanka, knez Miloš Obrenović se opredijelio za stvaranje i jačanje srpske državnosti kroz diplomatske metode i postepeno osvajanje državnih ovlašćenja od Osmanskog carstva. Period od 1815. do 1830. godine obilježen je stvaranjem autonomnih srpskih organa po selima, okruzima i nahijama, čija su ovlašćenja postepeno rasla. Jedrenskim mirom (1829). Osmanlije su dozvolile da Srbija anektira šest nahija koje su tokom Prvog srpskog ustanka osvojili srpski ustanici. Za budućnost Srbije od značaja je Hatišerif 1830. godine, kojim je Srbija iz provincijskog prešla u status vazalne kneževine. Narednih pola vijeka proći će u daljem jačanju institucija, naizmjeničnoj smjeni dinastija Karađorđević i Obrenović i izbacivanju Turaka iz srpskih gradova (1867). U kulturnoj sferi, prvu polovinu vijeka su obilježili Vuk Karadžić, Sima Milutinović Sarajlija, Petar Petrović Njegoš, Đura Daničić, Branko Radičević i Jovan Sterija Popović. Novi Sad je postao središte srpskog političkog i duhovnog života u kojem nastaje Matica srpska, najstarija srpska kulturna institucija (1826). Srpsko-turskim ratom (1876–1878) Srbija stiče samostalnost, koja će biti potvrđena iste godine u Berlinu.

Vojni i diplomatski uspjesi Srbije u kontinuitetu kroz XIX v., počev od Bukureštanskog ugovora (1812) i Jedrenskog mira (1829), stvorili su oprečna osjećanja muslimana i hrišćana u BiH koja će narušiti „turski mir”. Nezadovoljstvo domaćih muslimana će rezultirati pobunom i željom za samostalnošću (Husein kapetan Gradaščević), a kod hrišćana će se probuditi nada za pravednijim socijalnim statusom. Srbi će zbog ponižavajućeg statusa i teških socijalnih uslova pokrenuti više ustanaka, a krunu će činiti Nevesinjska puška 1875–1878, nakon koje će na Berlinskom kongresu biti samo djelimično ispunjene njihove želje, jer će istrošenu i dekadentnu tursku vlast zamijeniti agilna i i perfidna austrogarska uprava.

2.4.3. Panonska orijentacija prostora

Tokom jednog vijeka, između polovine XVIII i XIX v., na našem prostoru vladala je politička rascjepkanost, različiti nivoi dostignutog društveno-ekonomskog razvoja i bitne kulturne razlike. To je uslovilo nastanak novog istorijsko51. 52 Ekmečić navodi da je 1804. odnos srpskog stanovništva u tadašnjoj Srbiji i Bosni bio 1:1. 95 geografskog perioda, tokom kojeg će nastupiti novi uslovi za razvoj i oblikovanje nove orijentacije jugoslovenskog prostora u smjeru Podunavlje – sjeverni Jadran. Nove žarišne zone postaju gradovi, čije se saobraćajno i trgovačko povezivanje kroz Panoniju ostvaruje novim kombinovanim (multimodalnim) sistemom plovnih puteva i cesta. To je sistem koji će postati osnova nove geografske polarizacije i glavnih silnica razvoja jugoslovenskog ekonomskog prostora. Posebno je naglašen značaj ovog perioda, tokom kojeg se prvi put nakon antičkog perioda ponovo grade ceste. Geografska orijentacija novog težišnog prostora (Panonija) jasno je definisana sa dva parametra: agrarno najproduktivniji prostor panonskih ravnica u Podunavlju i značaj sjevernih jadranskih luka.

Istorijskogeografska problematika BiH ovog razdoblja može se predstaviti kroz tri karakteristična pokazatelja. Najvažniji pokazatelj je relativno zaostajanje ekonomskog razvoja i promjena tradicionalne gravitacione orijentacije bosanskog ejaleta prema Posavini. Ovo je rezultat razvoja novih gravitacionih centara na Savi, koji je uslovio proces naseljavanja i agrarne valorizacije peripanonskog prostora. Organizacija trgovačko-poslovnih aktivnosti mješovitih kompanija (Austrija) još više utiče na razvoj sjeverne orijentacije cijelog bosanskog ejaleta i susjednih sandžaka. „Ipak, istorijskogeografski najveći značaj je imao razvoj specifičnih peripanonskih agrarnih naselja, pri čemu pokušaj „ušoravanja” naselja kao u peripanonskoj Srbiji nije uspio” (Rogić, 1982). Najveći značaj su imala naselja: Bijeljina, Brčko, Šamac, Gradiška, Dubica i Kostajnica. U njihovoj tlocrtnoj strukturi jače su izraženi uticaji metoda trasiranja novih naselja kolonista u prekosavskom prostoru, a Šamac je najizrazitiji primjer planski razvijenog naselja u tadašnjoj turskoj Bosni, podignut radi kolonizacije muslimanskih emigranata iz Srbije.

Drugi pokazatelj je cjelovita transformacija kulturnog pejzaža peripanonskog prostora. U prvoj polovini XIX v. oblikuje se nova kulturno-geografska fizionomija peripanonske Srbije. Do 1833. nastavlja se naseljavanje koje je već tokom druge polovine XVIII v. uzrokovalo postepeni proces nastajanja potpuno nove fizionomije kulturnog pejzaža. To dovodi do proširenja autonomne teritorije (savremeno jezgro) na Timočki basen, Jadar i Rađevinu i terene južno od Zapadne Morave, čime su stvoreni uslovi za radikalnu promjenu dotadašnjeg razvoja mlade kolonističke strukture disperznih naselja. Zato je razumljivo zašto nakon toga dolazi do naglog razvoja novog kulturno-geografskog revolucionarnog procesa, tzv. ušoravanja. Ove je najbolje opisao Cvijić (1966) kao proces transformacije disperzno i nestalno naseljenih stočarsko-stepskih prostora panonske ravnice koja sada postaje uzor za razvoj sličnog pejzaža kao u peripanonskoj Srbiji.

Uvažavajući razlike zbog zakasnjelog procesa i drugih uslova, umjesto izrazite geometrijske pravilnosti tlocrta naselja na teritoriji Habzburškog carstva, ovdje nastaju nova, nepravilno zbijena naselja. Cvijić ih je podijelio na tri grupe: zbijena, razbijena i mješovita, a unutar njih je izdvojio nekoliko tipova i klasa. Sela razbijenog tipa imaju raštrkanu stambenu strukturu, Starovlaški tip karakterističan je za Stari Vlah, Bosnu i Hercegovinu. Ovakva naselja imaju širinu do 5–6 km, dijele se na zaseoke koji su međusobno udaljeni i po kilometar ili dva. Šumadijska vrsta se od XIX v. naglo razvila, zaseoci su se razvili u posebna naselja, a naročito su napredovali drumski zaseoci, koji se dijele na nekoliko podvrsta. Mačvanska i jasenička vrsta (kao i šumadijska) do XIX v. bila je u sastavu starovlaškog tipa, a karakteristična je za Mačvu, Tamnavu i Kolubaru. Mačvanska sela su krstastog, a jasenička zvjezdastog oblika. Karstni tip karakterističan je za dinarski predio, nastao u i na kontaktu vrtača, uvala, kraških polja i dr. Ibarski tip (Ibar, Raška i rodopski predio) čine „džemati” smješteni na brdima i međusobno odvojeni dolinama. Sela zbijenog tipa imaju gustu stambenu strukturu, a izdvojena su četiri tipa ovakvih naselja. Timočki tip (od Dunava do Velesa) predstavlja okruglo i zbijeno naselje, sve ulice vode ka centru, gdje je najčešće crkva, prodavnica ili česma. Dijele se na „mahale”. Čitlučki tip održao se do XIX v., a naselja su kvadratna, ozidana sa čifčijskim i begovskim kućama. U dvorištu se nalaze „haremluci” i „selamluci”. Mediteranski tip karakterističan je za obale Jadranskog, Jonskog i Egejskog mora, a dijeli se na tri podtipa: grčko-mediteranski, dalmatinsko-mediteranski i kaštelanski. Tursko-istočnjački tip karakterističan je za sve dijelove Balkana gdje su vladali Turci. Ulice su kaldrmisane i krivudave, sa ćorsokacima, kuće uvučene u dvorišta, ozidane i bez prozora ka ulicama. Sela mješovitog tipa nalaze se na prelazu između zbijenog i razbijenog tipa, a Cvijić izdvaja samo jedan tip ovakvih naselja: čitlučki tip, koji je postojao do XIX v., a zatim se transformisao u neke od gorepomenutih tipova. Kuće su bile ozidane, a ulice kaldrmisane.

Treći pokazatelj je promjena teritorijalne organizacije, koja dovodi do slabljenja uticaja Dubrovnika, a jačanja uticaja panonskih gradova. To je rezultat postepenog oblikovanja mreže urbanih središta na tlu Habzburške monarhije (od 1867. do 1918. traje kao dvojno kraljevstvo Austrougarska), koja neposredno ili posredno postaju vezana za novi sistem podunavsko-sjevernojadranske orijentacije. Od polovine XVIII v., Trst se počinje naglo razvijati i postaje vodeći trgovački grad, trostruko veći od najmnogoljudnijih gradova našeg područja. Najveći vojvođanski gradovi (1810) jesu: Subotica (22.000), Novi Sad (14.000) i Sombor (12.000), dok Ljubljana, Zagreb, Rijeka, Osijek, Karlovac, Zadar, Split i Dubrovnik imaju između 5.000 i 10.000 stanovnika. U centralnom planinskom prostoru karavanski transport je utihnuo, što se negativno odrazilo na tranzitni položaj Dubrovnika, Kotora i cijelog južnog primorja.

Tokom ovog dvovjekovnog perioda, bili su karakteristični različiti oblici migracija, izazavani brojnim specifičnostima i razlozima. Među njima, Cvijić posebno apostrofira: seobe prouzrokovane austro-turskim ratovima (geografske posljedice su bile posebno izražene nakon turskog poraza pod Bečom, nakon čega se muslimansko stanovništvo povlači južno od Save i Dunava, a srpsko stanovništvo zbog straha od odmazde napušta Kosovo i južnu Srbiju i ulazi u demografski prazan prostor Panonije); periodske ili sezonske seobe (stočari idu za boljom ispašom u udaljena područja, primorsko stanovništvo odlazi na trgovačke brodove, dobri majstori idu u pečalbu ili na argatovanje radi veće zarade, npr. zidari iz Šuma u niskoj Hercegovini, kamenoresci sa Hvara ili majstori Osaćani iz srednjeg Podrinja koji prave brvanare i kuće); krdžalijske horde ili pljačkaške čete (njihov teror nad hrišćanima tokom XVIII–XIX v. bio je uzrok raseljavanja stanovništva) i ratovi za nezavisnost (posebno nakon Prvog i Drugog srpskog ustanka, te ustanaka u drugoj polovini XIX v. u današnjoj BiH: buna popa Jovice u Derventi i više ustanaka u Hercegovini u trajanju od 20 godina, a koji su završeni Nevesinjskom puškom. Nakon ovih buna, srpsko stanovništvo se pomjeralo ka teritoriji slobodne Srbije, a muslimansko stanovništvo se iz nekadašnjeg Beogradskog pašaluka preseljavalo na prostore BiH).

Na kraju perioda osmanlijske okupacije BiH, ostaće još jedno kulturno nasljeđe „koje nije samo skup karakteristika nataloženih od XIV do XX v., nego kontinuiran i kompleksan proces, koji se završio uXIX v. i početkom XX v. Trenutak u kom se taj proces završio i tako se pretvorio u nasleđe, nosi pre svega odlike XVIII i XIX v.” (Todorova, 2006).

 

2.5. AUSTROUGARSKA MONARHIJA: UPRAVA I INDUSTRIJALIZACIJA

Iz današnje perspektive možemo jasno sagledati da je industrijska revolucija, vjerovatno, jedina koja je sa zakašnjenjem došla na naše prostore. Sve druge revolucije bile su tačne, uglavnom kako su ih drugi projektovali. Prva industrijska revolucija nastala je nakon burnih društvenih promjena tokom XVII v. (reformacija i Tridesetogodišnji rat) i to je bio period uzleta ljudske imaginacije i umjetničkog stvaralaštva (prosvjetiteljstvo), tokom kojeg su ideje o bogu, razumu i prirodi sintetizovane u sveobuhvatni pogled, a čije su pristalice pokretači revolucionarnog razvoja u umjetnosti, filozofiji i politici. Centralna ideja prosvjetiteljstva je slavljenje razuma kao moći preko koje čovjek shvata cijeli kosmos i poboljšava svoje životne uslove. Za glavne odlike racionalnog čovjeka smatrane su: 98 znanje, sloboda i sreća. Ovo je bio najznačajniji filozofski i, uopšte, umjetnički pokret u Evropi poslije renesanse. Osnovu filozofskog shvatanja prosvjetiteljstva postavio je Rene Dekart (Descartes), a snažnu potvrdu njegovim filozofskim racionalističkim zaključcima dao je razvoj prirodnih nauka u XVII v., čija su dva najveća predstavnika, engleski naučnici Frensis Bekon (Bacon) i Isak Njutn (Newton), postavili osnove modernom proučavanju prirodnih nauka. Njima se pridružuje još nekoliko velikih mislilaca u Engleskoj (Hobbes, Locke, Hume), u Holandiji (Spinoza) i Francuskoj (Volataire, Diderot, Rousseau).

Na pretpostavkama zdravijih društvenih odnosa (u odnosu na feudalizam) i novog pogleda na svijet (prosvjetiteljstvo), u relativno kratkom vremenskom periodu u odnosu na predindustrijsko društvo, desio se buran i svestran inovativni iskorak koji je iz osnova promijenio karakter evropskih društava i gradova. U rasponu od dva vijeka, od polovine XVIII do polovine XX v., desile su tri industrijske revolucije, koje su primjenom naučno-tehnoloških inovacija ostvarile progres cjelokupnog društva u svim njegovim segmentima. Rezultat su inovacije različitog značaja (makro, mezo, mikro), jer nisu svi pronalasci jednako uticali na razvoj industrije. J. Mokir je definisao makropronalazak kao „radikalno novu ideju, bez jasnog presedana, koja se pojavljuje više ili manje ab nihilo (iz ničega), dok su mikroizumi mali, postepeni koraci koji vode ka poboljšanju, prilagođavanju i pojednostavljenju postojećih tehničkih rješenja koja su već u upotrebi” (Kander et al., 2013). Makropronalasci zaista se mogu shvatiti kao novine koje otvaraju nove aplikacije ili otvaraju mogućnost potpuno novih načina rješavanja postojećih problema. Potrebno je naglasiti razliku između „pronalaska”, koji je čisto tehnički korak naprijed (novi uređaj ili način uređenja stvari), i „inovacije”, koja predstavlja novinu na tržištu (npr. šire korišćenje novog uređaja u procesima koji generišu ekonomsku vrijednost). Da bi imao ekonomsku vrijednost, pronalazak se mora prvo implementirati kao inovacija u ekonomskom smislu. Pošto smo više zainteresovani za osvajanje tržišta i širenje pronalazaka u društvu, radije govorimo o makro, mezo i mikro inovacijama. Svaka makroinovacija postaje pokretačka snaga iza evolucije novog razvojnog bloka i to se zove jezgro inovacije. Taj korak od pronalaska do implementacije inovacija zahtijeva više od prvobitne iskre genija. To zahtijeva jednu veću dimenziju koja vodi ka „suštinskoj inovaciji”, koja se pojavila ab nihilo.

Upravo to se desilo u Velikoj Britaniji, gdje je započeo nagli razvoj trgovine i pomorstva, a time i razvoj gradova i porast broja tehničko-tehnoloških dostignuća, pa je već polovinom XVIII v. postala središte savremenog svijeta. To je doprinijelo i da se ovdje razvije Prva industrijska revolucija, koju je karakterisala primjena mašina (na bazi snage vodene pare) u tekstilnoj industriji, rudarstvu i saobraćaju. Početkom XVIII v. otkriven je postupak dobijanja željeza iz rude, zagrijavanjem uz pomoć kamenog uglja (Darby, 1701). Do tada se ruda zagrijavala pomoću drvenog ugljena, što je bio znatno teži i sporiji proces. Nakon toga, dolazi do naglog povećanja proizvodnje kamenog uglja i željeza, što dovodi do velike proizvodnje alata i mašina. Jedna od prvih mašina bila je brza tkačka mašina koja je napravila tehnološku revoluciju u tekstilnoj industriji, jer je potpuno izbacila iz upotrebe kućnu radinost i započela fazu industrijske proizvodnje. Do tada su tekstilni radnici radili ručno na kolovratima i razbojima u svojim kućama i taj se rad nazivao kućna radinost. Slično je bilo i sa mašinom za fino predenje (Hergraves, 1760), koja se sastojala od niza sa nekoliko vretena na kojima se istovremeno prelo nekoliko niti, iako je mašinom upravljao samo jedan čovjek. Ubrzo je unaprijeđen proces proizvodnje (Orcrite, 1769) pa je omogućeno predenje na vodeni pogon. Nit se na ovoj mašini izvlačila i prela oko nekoliko čunaka, a potom je konstruisana mašina za dobijanje pređe (Crompton, 1779), koja se pokretala radom vode ili vodene pare, a istovremeno je izvlačila 1000 niti.

Pored tekstilne industrije, veliki izumi su napravljeni i u oblasti parnih mašina. Značajna poboljšanja napravljena su sa kondenzatorskom parnom mašinom (Watt, 1760). U početku su se ove mašine koristile kao dizalice ili kao pokretači u predionicama, a prva upotreba parne mašine kao saobraćajnog sredstva za pokretanje lokomotive (Trevithick, 1803 i Stephenson, 1814) dovela je do gradnje prve željezničke pruge Mančester–Liverpul (1830). U tom periodu otkriven je jeftin način proizvodnje čelika (Bessemer, 1850). Ovaj postupak brzo je dobio široku industrijsku primjenu, jer je čelik otporniji i trajniji od željeza. Poslije prvog parobroda (Dundas, 1801), počeli su se izgrađivati svi elementi broda (trup) od željeza (četrdesetih godina XIX vijeka). U vrijeme prve industrijske revolucije došlo je do promjena i na selu. Seljaci su ranije sve poslove radili ručno, a od XVIII v. u poljoprivredu se uvode nove tehnike (holandska metoda „izmjena kultura”) i u proizvodnju se počinju uvoditi mašine (Jethro Thull, sijačica). U poljoprivredi zapadnih evropskih zemalja polako se primjenjuju naučne spoznaje – posebno dostignuća hemije (npr. izum mineralnog vještačkog đubriva), a obavlja se i odabir boljeg sjemena i stoke. Time je došlo do višestrukog povećanja proizvodnje hrane. Sve te promjene u poljoprivredi nazivaju se agrarnom revolucijom. Uz to je u većini država tokom XIX v. došlo do ukidanja feudalnih odnosa na selu i jačanja privatnih preduzetnika u poljoprivredi. Mnogi se seljaci nisu uspjeli održati u novim tržišnim uslovima pa su postali najamna radna snaga na velikim posjedima. Neki su se seljaci preseljavali u gradove i zapošljavali kao radnici u fabrikama. Tokom druge polovine XVIII i prve polovine XIX v. odvijao se postepeni prelaz iz starog feudalnog u moderno građansko društvo. Prije početka masovne primjene glavnih patenata na našem tlu, a sa kojima je započela Prva industrijska revolucija na tlu Velike Britanije (crna metalurgija, tekstilna industrija i željeznica), započinje novi tehničko-tehnološki proces u SAD.

U dugoj polovini XIX v., sa otkrićem nafte, elektriciteta i motora, započela je Druga industrijska revolucija. Pronalazak nafte (1859) dobio je svoj puni značaj konstrukcijom motora sa unutrašnjim sagorijevanjem (Diesel i Bentz, 1893), što je bio uvod u eru automobilizacije. Otkriće elektriciteta započeta je izradom prve sijalice (Edison, 1871), a potpuna promjena lica ekumene započet je tokom osamdesetih godina XIX vijeka, kada je naš naučnik Nikola Tesla otkrio naizmjeničnu struju. Dodatnim patentima (višefazne struje, transformator i brojni drugi), omogućen je jeftin prenos električne energije na velika rastojanja i njena masovna upotreba. „Do 1903. svi britanski i francuski gradovi preko 100.000 stanovnika bili su u elektroenergetskoj mreži, iako je tek 6%–7% gradskog stanovništva koristilo električno osvjetljenje” (Berend, 2009). U Beogradu se nalazi muzej Nikole Tesle, a njegovu najljepšu romasiranu biografiju napisao je Vladimir Pištalo – „Tesla, portret među maskama”. 100 Svi ovi procesi započinju i na našem području, ali sa vremenskim razmakom. Tek promjenom opštih političkih, a time kulturno-civilizacijskih okolnosti, stvaraju se pretpostavke za početak industrijske revolucije na našem tlu. On se prvo desio u zapadnijim dijelovima ovog prostora, koji je bio u sastavu Austrougarske monarhije i gdje su se razvijali napredniji društveni odnosi koji su omogućavali uspješniju agrarnu proizvodnju, trgovinu i razvoj zanatstva i preduzetništva. Država je imala jasne dugoročne vizije razvoja (uglavnom imperijalne i osvajačke), koje su kao pretpostavku imale razvoj saobraćajnih sistema.

2.5.1. Administrativna podjela i identitetska pitanja

Nakon Berlinskog kongresa (1878), kreirana je nova politička karta Balkana, na kojoj su bile dvije nove samostalne države. Srbija će uskoro postati kraljevina (1882) i ostaće u ovim granicama do balkanskih ratova (1912–1914) i završetka Prvog svjetskog rata (1918), a Crna Gora će ostvariti značajno teritorijalno proširenje. Kao konstanta iz prethodnog perioda, produbiće se animozitet Austrougarske i Turske prema Srbiji zbog geopolitičkih razloga i njenog onemogućavanja da postane pijemont za Južne Slovene, čime bi ugrozila teritorijalnu cjelovitost ovih monarhija. Svaka politika Austrougarske vodila se ovim ciljem, a mnogi elementi takve politike drugih država prema Srbiji – Jugoslaviji će opstati do danas. H. Jacolin (2013) navodi pet razloga za to:

• Neprijateljstvo Austrogarske i Turske je zbog želje da Srbija bude „landlocked country”.

• Austrougarska je anektirala BiH, čime je spriječila Srbiju da ostvari izlazak na more.

• Postoji rivalitet između Austrougarske i Rusije oko kontrole Balkana.

• Takmičenje oko najboljeg projekta za prugu: austrougarska „jadranska željeznica” obalom ili kroz Sandžak, ili ruska „dunavsko-jadranska” preko Kosova.

• Proširenjem Srbije 1913. do Đevđelije, Srbija se zaustavila 77 km od Soluna, koji je Grčka ranije osvojila. Formiranjem Albanije kao države, Srbija je i dalje ostala zaključana zemlja.

Austrougarska se značajno proširila na jugoistok i potpuno je ovladala ne samo podunavsko-sjevernojadranskim područjem, već je dobila pravo da okupira BiH i time potpuno kontroliše zapadni dio Balkanskog poluostrva, uključujući cijelu jadransku obalu do Boke. Položaj Hrvatske definisan je odredbama Hrvatsko-ugarske nagodbe, aktom kojim je jedan dio današnje Hrvatske ušao u sastav ugarskog dijela, a drugi dio u sastav austrijskog dijela monarhije. Nagodba je formalno priznavala državnu samostalnost Hrvatske, ali ju je istovremeno stavljala u zavisan položaj u odnosu na Ugarsku i o tadašnjoj Hrvatskoj ne može se govoriti kao o suverenoj državi. Sve odlike državnosti imala je samo Austrougarska, a ovaj akt je ostao element ugarske hegemonije nad Hrvatskom do raspada Austrougarske monarhije 1918. godine. 101 Tokom istog perioda, Crna Gora je pružala pomoć hercegovačkim ustanicima i uz pomoć ruske diplomatije je sačuvala autonomiju. Pobjedom nad Turskom 1876–1878. i odlukama Berlinskog kongresa, teritorija Crne Gore je udvostručena i priznata joj je nezavisnost. U Prvom balkanskom ratu 1912–1913. Crna Gora je bila u savezu sa Srbijom, Grčkom i Bugarskom protiv Turske. Uz velike gubitke je osvojila Skadar, ali ga je morala prepustiti novoosnovanoj Albaniji. U Prvom svjetskom ratu, Crna Gora je bila saveznica Srbije protiv Centralnih sila. Njena vojska je ostvarila herojske podvige (Mojkovačka bitka, 1916) štiteći povlačenje srpske vojske kroz Albaniju, ali je kapitulirala iste godine. Srpska vojska ju je oslobodila 1918. Nakon preuzimanja BiH 1878. god., austrougarska okupaciona vlast brzo je ugušila početni oružani otpor. Tenzije su zbog toga ostale u nekim dijelovima zemlje, naročito u Hercegovini, a započeto je i masovno iseljavanje muslimanskog stanovništva u Tursku. Stabilizacijom političkih prilika, austrougarske vlasti su izvršile brojne društvene i administrativne reforme u cilju modernizacije društva. To je vidljivo u domenu usvajanja brojnih zakona, novih političkih praksi, ali i značajne industrijalizacije. Politika Austrougarske zasnivala se na pridobijanju muslimanskog stanovništva kroz različite poteze:

• unutrašnja podjela Bosne i Hercegovine sačuvala je obrise nekadašnjih šest sandžaka: Bihać, Banja Luka, Tuzla, Travnik, Sarajevo i Mostar;

• promovisana je ideja o jedinstvenoj multikonfesionalnoj bosanskoj naciji i zemaljskom bosanskom jeziku;

• favorizovan je arhitektonski pseudomaurski stil (postojao u Španiji) sa željom da u srednjoevropskoj arhitekturi muslimani prepoznaju i orijentalne elemente. Odluka austrougarske vlade da anektira BiH 1908. god. doprinijela je jačanju jugoslovenske ideje, a ubistvo austrougarskog prestolonasljednika na Vidovdan 1914. bilo je povod za izbijanje Prvog svjetskog rata.

Turska nakon više od četiri vijeka više nije dominantna sila na Balkanu i zadržala se samo na krajnjem jugoistoku (Raška, južna Srbija, Kosovo i Metohija), pri čemu je Raška oblast (Novopazarski sandžak) dobila ulogu „klina” između Srba sa sjevera i juga, tj. Srbije i Crne Gore. Time se pokušao ostvariti dvostruki uspjeh, od kojih je prvi sputavanje Srbije (ne smije izaći na more) i ograničavanje njenog daljeg teritorijalnog razvoja u cilju okupljanja Srba u zajedničkoj državi (Pijemont). Drugi interes je bio dio imperijalne ekspanzionističke politike Austrougarske prema jugoistoku. U tu svrhu je Austrougarska 1908. izvršila aneksiju Bosne i Hercegovine, a prema Srbiji počela provoditi agresivnu politiku.

2.5.2. Urbanizacija

Nakon četiri vijeka dominantno orijentalno-islamske urbanizacije, započela je era modernizacije u BiH i oblikovanje evropskih urbanih modela. Tokom ovog perioda, urbanizacija je bila dominantan proces, jer je do 1879. bilo svega 46 gradova sa više od 2.000 stanovnika koji su imali osmansku urbanu tradiciju. Tokom narednih 30 godina, status grada steklo je još 20 gradova, što je predstavljalo rast urbanizacije za 30%. Austougarska je imala jasnu i dugoročnu viziju razvoja urbane mreže, kao pretpostavke društvenog preporoda i uključivanja ove provincije, u kojoj su se gradovi razvijali neravnomjerno, sa dosta lokalnih i regionalnih obilježja u njihovim vidljivim (vanjskim) ili manje vidljivim (unutrašnjim elementima) u svoj „kulturni krug”. To su predodredila tri ključna elementa: novi oblici proizvodnje, razvoj željezničkog saobraćaja kao integratora cjelokupnog prostora i snažne migracije.

Ukupna promjena privrednog ambijenta nije nastala kao rezultat lokalne inventivnosti i domaćih investicija, već je bila rezultat snažnih ulaganja u tehnologiju i kadrove sa ciljem ukupne modernizacije društva. Dotadašnja usitnjena zanatska proizvodnja i slaba trgovina nisu stvarale značajniju domaću akumulaciju kapitala, nego je ona nastala podsticajem izvana, inicijativom države i stranog privatnog kapitala. U većini gradova su ostali, kao dominantni, zanatstvo i sitno preduzetništvo uz pojačan značaj saobraćaja i trgovine. U domenu industrijalizacije, najveći značaj dobila je ekstraktivna industrija. Počelo se sa istraživanjem i eksploatacijom rudnog bogatstva, prije svega uglja. Prva moderna solana podignuta je kod Tuzle 1884, a intenzivna eksploatacija željezne rude započinje otvaranjem rudnika Vareš i gradnjom željezare u Varešu 1886., a potom i u Zenici. Prvi i jedini energetski objekat izgrađen u BiH tokom austrougarskog perioda je električna centrala na rudniku uglja Zenica (1888), a kasnija industrijska ekspanzija ostvarena je na bazi investicija privatnog kapitala u pogone za preradu duvana i eksploataciju i primarnu preradu drveta. Širom BiH nastale su brojne pilane i otkupne stanice za duvan, kožu i ostale industrijske sirovine. Ovako snažan razvoj industrije postao je osnovna poluga transformacije naselja, a dva najvažnija industrijska središta postala su Tuzla i Zenica. U njima su postavljeni temelji teške industrije (crna metalurgija i hemijska industrija), što je dovelo do promjena u 103 unutrašnjim nodalno-fukcijskim odnosima. Tako su Fojnica i Kreševo, koji su ranije bila istaknuti centri proizvodnje željeza, početkom XX v. zbog konkurencije modernih željezara (Vareš i Zenica), ekonomski stagnirali i do danas ostali mala izolovana središte u unutrašnjosti. Pored ovih industrijskih grana, veći razvoj su ostvarile: građevinska, hemijska, prehrambena, tekstilna i grafička industrija.

Željeznica će postati najvidljiviji i najznačajniji segment ubrzane industrijalizacije naših prostora. Prve pruge izgrađene su na tlu Slovenije (1857), Slavonije i Banata (1862), a pruga Beograd–Niš će biti otvorena 1884. Na temeljima tehničkih izuma Prve i Druge industrijske revolucije, i na našem prostoru će započeti njihova primjena i snažan uzlet modernizacije. Prva pruga je izgrađena između Dobrljina i Banje Luke (104 km) prije dolaska Austrougarske, koja će ovu mrežu značajno proširiti i povezati sa željeznicama Monarhije. Do kraja svoje uprave, ona će izgraditi oko 1500 km pruga, uglavnom uskog kolosijeka.

Glavni željeznički pravac i kičma saobraćajne mreže postala je linija: Brod –Doboj–Zenica–Sarajevo–Mostar–Čapljina. Na ovu glavnu magistralu su se vezivali poprečni pravci. Prvi je bio spoj sa unskom prugom (Zagreb–Split), koji je ostvaren u Srnetici, odakle je pruga preko Travnika išla do Lašve. Drugi pravac bila je hercegovačka pruga od Čapljine i Huma do Dubrovnika, Trebinja i Nikšića, a treći pravac je bio Sarajevo–Pale–Višegrad. Tuzla je spojena sa Dobojem, a izgrađene su i kraće pruge do Vareša, Han Pijeska, Pribinića (Teslić) i dr. Koliko su to bile značajne promjene u privrednoj i socijalnoj sferi, najbolje svjedoči urbana transformacija Pala. Željeznica je približila veliko tržište Sarajeva za poljoprivredne proizvode Podrinja, a potaknula je i ostale vidove transformacije cijelog društva. Specifične i vidljive promjene doživjeli su i oni gradovi koji su postali vojni centri i strateška uporišta Monarhije prema jugoistoku (Bileća), a nisu ostali netaknuti ni gradovi koji su svoj značaj dobijali kao agrarna središta (Modriča). Ipak, najkompletniju urbanizaciju doživljavali su gradovi u kojim su bila sjedišta okružnih vlasti (Bihać, Banja Luka, Tuzla, Travnik i Mostar), a posebno glavni grad pokrajine, Sarajevo. Promjene su se događale u svim gradovima, bez obzira na to da li su ostali izvan novih saobraćajnih i privrednih tokova ili su igrali prvorazrednu ulogu u procesima modernizacije. Nastupila je faza sučeljavanja i sukobljavanja tradicije i modernizacije, koja je bila najvidljivija u gradovima.

 Promjene se nisu odnosile na puko povećanje broja stanovnika u određenim urbanim centrima, već su se one osjećale u suštinskoj promjeni svih segmenta društva. To je bilo vidljivo i kroz promjenu etničke i socijalne strukture urbanog stanovništva, jer u ovim urbanim centrima naglo raste broj stanovnika nemuslimana. To dovodi do promjene i učvršćivanja etničkog, vjerskog, socijalnog, kulturnog i političkog mozaika, pri čemu gradovi postaju vitalna središta civilizacijskih i kulturnih promjena u pokrajini. To se odnosi na pomjeranje srpskog i hrvatskog stanovništva iz ruralnih područja ka gradovima i snažnu imigraciju pripadnika „vladinog aparata” u okružne centre. To su bili pripadnici vojske, policije, činovnici, inženjeri, ljekari, kulturni radnici i ostali eksperti iz drugih provincija Austougarske, najviše iz Češke, Slovačke i Mađarske. U svojim brojnim djelima, Ivo Andrić (2012) opisao je ove ljude koji su donijeli tračak „evropske kulture” u ovu zaostalu provinciju, a koje je domaće stanovništvo iz zlobe nazivalo „koferaši”. Kao primjer mogu se navesti gradovi koji su imali specifičan rast i značaj. Banja Luka je primjer grada koji je imao demografski rast ispod prosjeka gradova u pokrajini, ali je i bez značajnije privredne ekspanzije postao važno središte u kojem nastaju moderne socijalne i nacionalno-političke ideje. Prisjetimo se pripovijetki Petra Kočića, koji je u prvi plan postavljao socijalne i patriotske teme krajiškog seljaka, a upravo ovdje Monarhija je vodila represivnu politiku prema nosiocima slobodarskih i nacionalnih ideja. Transformaciju su doživjeli i drugi centri. Modriča je bila mali posavski grad u čijoj blizini je osnovana poljoprivredna stanica kao ogledno dobro i poljoprivredna škola za cijelu Posavinu, a Bugojno nije izraslo na osmanskoj urbanoj tradiciji, već je svoju fizionomiju i značaj steklo u ovom periodu.

Sve pomenute promjene u domenu privrednih aktivnosti, saobraćaja i migracija dovele su do nove administrativne, vojne i kulturno-prosvjetne funkcije BiH gradova. U osnovi svih tih promjena ležala je okolnost da je nesređenu orijentalnu Osmansku carevinu zamijenila austrougarska birokratska pravna država, koja sistematski i uporno gradi novi sistem, s ciljem da BiH integriše kao svoju novu pokrajinu. U prostorno-gravitacijskom pogledu, izgradnjom željezničkih pruga i ovakvih odnosa, stvorio se osnov za razvoj nove mreže urbanih centara koji je dominantno orijentisan prema novoj osovini razvoja Podunavlje – sjeverni Jadran. Ona je povezana na rubu bivšeg jugoslovenskog područja sa tri jasno oblikovana velika urbana centra: Trst, Grac i Solun. Tome doprinosi i 105 razvoj upravno-političkih, kulturnih, komercijalnih i proizvodnih funkcija, koje bitno utiču na prostornu distribuciju stanovništva, gustinu stanovanja i veličinu urbanih centara.

2.5.3. Demografski razvoj i gravitacijski odnosi

Broj stanovnika i njihov razmještaj unutar proučavanog prostora može se sagledati i kao veoma važan za stabilizaciju prilika i povećanje broja stanovnika cijele regije nakon iscrpljujućih ratova koji su vođeni za oslobođenje. To se, prije svih, odnosi na Srbiju i srpske zemlje. Već smo pomenuli da je vođeno osam austrijsko-turskih ratova u prethodnom periodu (1526–1878), od kojih je većina vođena na srpskom etničkom prostoru i u kojim su sa obje strane fronta učestvovali i Srbi, kao i drugi porobljeni narodi.

Na osnovu podataka iz tabele 2.2, vidljivo je da je rast stanovništva u tridesetogodišnjem periodu za cijelu teritoriju države iznosio 46%, pri čemu je bio najmanji u Hrvatskoj (36,1%), u BiH je 63,9%, Crnoj Gori 66,1%, a Srbiji 54,9%. Analizirajući regionalne razlike, na Kosovu i Metohiji je broj stanovnika skoro udvostručen (97,5%), ali je na teritoriji Vojvodine bio tek 28,5%, a u centralnoj (užoj) Srbiji 65,9%.

Tokom 40 godina austrougarske uprave (1878–1918), desile su se krupne ekonomskogeografske promjene u BiH. U domenu razmještaja stanovništva i funkcijskih odnosa u mreži naselja i gradova, paralelno su tekla dva procesa. Prvi je migracija stanovništva kao rezultat kulturno-civilizacijskih razlika i planske politike novih vlasti. Određeni broj muslimana nije mogao prihvatiti „kulturni šok” i da BiH od muslimanske postane hrišćanska zemlja i zato su oni najviše emigrirali iz BiH. S tim u vezi je i gubitak određenih ekonomskih privilegija za pripadnike bivše vlasti (nosioci tursko-feudalne vlasti), zbog čega je oko 150.000 muslimana trajno napustilo BiH i otišlo u Srbiju i Tursku. Paralelno je tekao proces imigracije iz Monarhije u BiH. Ovo je bio dio planske politike naseljavanja, uglavnom Nijemaca, pri čemu su „do 1904. naseljene 24 kolonije. Prva je bila Windhorst kod Banja Luke, a u Podrinju je to bila Franz Josephsfeld, koja se nalazila kod Bijeljine” (Ekmečić, 2010). Jasno je, i pored ogromne agrarne prenaseljenosti u Njemačkoj i vrlo slabe u BiH, cilj je bio politički i svodio se na razdvajanje jedinstvenog srpskog etničkog prostora u BiH i Srbiji. Dolaskom oko 180.000–200.000 imigranata, ukupni rast stanovništva 1880–1910. iznosio je 63,9%, a posmatrano po etničko-vjerskim zajednicama na nivou BiH, u ovom periodu je učešće Srba–pravoslavaca blago povećano sa 42,8% na 43,4%, broj Hrvata–katolika povećan je sa 18% na 22,8%, a relativno učešće muslimana smanjeno je sa 38,7% na 32,2%. Posmatrano po administrativnim okruzima, Srbi su bili apsolutna većina u Bihaćkom i Banjalučkom, a relativna većina u Tuzlanskom okrugu. Muslimani su imali relativnu većinu u Sarajevskom okrugu, a Hrvati u Travničkom i Mostarskom okrugu.

Drugi proces bio je snažni industrijski razvoj gradova koji su imali administrativnu funkciju: Sarajevo, Banja Luka, Bihać, Tuzla, Mostar i Travnik. Uz intenzivan razvoj željezničke mreže, nastajanje novih industrijskih gradova (Vareš, Zenica, Bugojno), ojačani su gravitacioni odnosi i uloga ovih vodećih urbanih središta u integraciji cjelokupnog prostora BiH na novim kulturno-civilizacijskim (hrišćanskim) i društveno-ekonomskim (kapitalističkim) odnosima. Radi pravilnijeg razumijevanja istorijskogeografskih posljedica koje je austrougarska vlast ostavila tokom ovog kratkog perioda, važno je pomenuti da se „nova okupaciona uprava zaista suštinski razlikovala od dotrajalog i u zloupotrebama ogrezlog starog režima” (Kruševac, 1960). Ona je dobila mandat evropskih sila, koji je iskoristila da u zemlji učvrsti svoje pozicije i svu vlast podredi isključivo vlastitim interesima. Nju je karakterisala moderno organizovana uprava, koja je imala kolonijalna obilježja i imperijalističke ciljeve. „Po krajnjem učinku, njena preduzimljivost nema jednaku vrednost i približan sud o njoj u celini moguće je stvoriti samo upoređivanjem različitih rezultata, pozitivnih i negativnih, koje je ostavila iza sebe” (Ibidem).

2.6. KRALJEVINA SHS: OSLOBOĐENJE I UJEDINJENJE

Nakon završetka Prvog svjetskog rata, sa istorijske pozornice nestaju četiri velika carstva: Austrougarsko, Njemačko, Tursko i Rusko. Istovremeno, nakon mirovne konferencije u Versaju kod Pariza 1918. stvorili su se uslovi za stvaranje države koja bi okupila Južne Slovene koji su živjeli na području Srbije, Crne Gore i slovenskih dijelova Austrougarske. Usvajanjem Niške deklaracije 1914. godine, Kraljevina Srbija je na početku Prvog svjetskog rata definisala svoje ratne ciljeve, a glavni su bili odbrana države i naroda i stvaranje državne zajednice Južnih Slovena. Nakon toga, uslijedilo je formiranje političkih organa za narode iz drugih država. Narode koji su živjeli u Austrougarskoj monarhiji predstavljao je Jugoslovenski odbor u Londonu, formiran 1915, a Crnogorce – Crnogorski odbor za narodno ujedinjenje, osnovan 1917. Godine.

Na Krfu 1917. predstavnici vlade Kraljevine Srbije i Jugoslovenskog odbora usvojili su Krfsku deklaraciju, kojom su riješena važna pitanja organizacije buduće vlasti, ali ne i državno uređenje. Na ovom pitanju su se sučeljavala dva koncepta: srpsko unitarističko stanovište i hrvatsko federalističko. Osnovni razlozi protiv federalizma bili su nemogućnost razgraničenja između Srba i Hrvata i nedovoljna snaga takve države. Nakon rata, predstavnici skupština bivših austrougarskih pokrajina (Slovenija, Hrvatska, Dalmacija, Slavonija, Bosna i Hercegovina) i Crne Gore donijeli su odluke o prisajedinjenju Kraljevini Srbiji. Proglašenje nove države, Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, objavio je regent Aleksandar I Karađorđević 1. 12. 1918.

Položaj tri najveća naroda (Srbi, Hrvati, Slovenci) unutar Kraljevine i ostalih naroda (Muslimani, Makedonci, Crnogorci, Albanci) nije bio jednak, što se vidjelo i iz imena države. I položaj Srba bio je promjenljiv, tako da se može podijeliti na više perioda, koji se po unutrašnjoj političkoj strukturi „razlikuju jedan od drugoga kao da ne pripadaju prošlosti istog društva:

• 1918–21. je period iščekivanja novog ustava, koji je morao da učvrsti demokratske temelje parlamentarne monarhije;

• 1921–29. karakteriše proces katoličkog otpora zajedničkoj državi, što dovodi do tragičnog sukoba u Parlamentu.58 Kraljevska diktatura pokušava da stabilizuje osnove na kojima počiva država;

• 1929–39. je period uzajamnog približavanja srpske i hrvatske politike i ostvarenja hrvatske političke autonomije;

• 1939–41. je vreme kada je katolička crkva (od 1936) otkazala isključivu potporu Hrvatskoj seljačkoj stranci i njenom programu pretvaranja jugoslovenskog unitarnog jedinstva u federativno jedinstvo i zahteva potpuno izdvajanje katolika iz zajedničke države (Ekmečić, 2010).

Ubistvo Stjepana Radića, predsjednika HSS i još dvojice poslanika te stranke. 109 Teritorijalni razvoj Srbije, kao pijemonta buduće Jugoslavije, tokom pet sukcesivnih istorijskih faza u trajanju od jednog vijeka, od prvog srpskog ustanka do kraja prvog svjetskog rata, vrlo plastično je prikazan na karti 2.13. Samo oblik granica i veličina oslobođene teritorije svjedoče o grandioznom istorijskom poduhvatu, dominantno srpskog naroda, koji će stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca napraviti osnovne pretpostavke i za druge južnoslovenske narode da ostvare slobodu i dobiju svoju državu. Kompleksnost ekonomsko-socijalnih odnosa u novostvorenoj kraljevini može se sagledati i kroz postojanje ogromne razlike između pojedinih regija po stepenu ekonomskog razvoja „koja je bila veća od razlike između Jugoslavije i Amerike. U pravnom životu zemlje delovalo je šest pravnih sistema: u Srbiji Građanski zakonik, u Crnoj Gori Imovinski zakonik, u određenim krajevima bivše Austrije59 jedan, a u drugim drugi austrijski zakonik, a kod muslimana u BiH šerijatsko pravo. Bila je to država sa tri velike svetske religije i tri konstitutivna naroda, koji su bezuspešno pokušavali da stvore jednu naciju” (Deretić, 2011).

2.6.1. Demografski razvoj, naselja i funkcijski odnosi

 U prethodnom periodu 1878–1910, pokazali smo da je stanovništvo Srbije imalo vrlo visok prirodni priraštaj i da je to bio glavni razlog biološkog opstanka nakon serije ratova u kratkom periodu. Srbija je vodila nekoliko ratova, od Srpsko-bugarskog (1885), preko prvog i drugog balkanskog rata (1912–1913), do prvog svjetskog rata (1914–1918), koji su donijeli velike gubitke svima, a Srbiji tolike da je prijetilo potuno istrebljenje cijelog naroda. Prema podacima Mirovne konferencije u Parizu 1919, Srbija je izgubila 1.247.435 ljudi ili 28% ukupnog stanovništva koje je imala 1914. Od ovog broja, 402.435 su bili vojnici, od čega je prilikom prelaska preko Albanije stradalo 77.455, na Solunskom frontu 1916–1918. poginulo je 36.477, u zarobljeništvu 81.214, a 34.781 od rana u Srbiji tokom 1915. Gubici civilnog stanovništva bili su 845.000 stanovnika. To je dovelo i do promjena u etničkom sastavu stanovništva u periodu 1921–1931. „Prema službenim procenama Vlade Srbije sa kraja rata, u logorima Austrougarske bilo je oko 150.000 ratnih zarobljenika (tačnije 147.677), od čega je 50.000 pomrlo, a ukupan njihov broj za Austrougarsku, Bugarsku i Nemačku iznosi 182.000 ljudi. Takođe je procenjeno da je u Austrougarskoj bilo internirano 50.000 civila, od kojih je u logorima umrlo 20.000. Ovi podaci su prihvaćeni na mirovnoj konferenciji 1919. godine u Versaju” (Vemić, 2014). Stanovništvo je odvođeno u brojne logore, a koliko je bilo veliko stradanje i srpskog civilnog stanovništva, govori broj logora širom Austrougarske u koje su Srbi internirani. „U Arhivu Vojske Srbije nalazi se izvorni dokument koji svedoči o broju logora i logoraša na teritoriji Austrougarske iz 1916).

Austrougarska je željela je uspostaviti granicu prema Srbiji na osnovu prekida etničkog kontinuiteta sa obje strane Drine. Ta politika se provodila kroz prisilnu internaciju i odvođenje stanovništva u logore, kao i kroz formiranje prijekih sudova i sprovođenja terora šuckora (Zaštitni korpusi njem. Shutzkorps, koji su, prema V. Ćoroviću, bili formirani „obično od najgoreg ološa katoličkog i muslimanskog proleterijata”, poznati po okrutnom teroru nad srpskim stanovništvom). Na tlu BiH, Austrougarska je formirala prvi evropski koncentracioni logor u Doboju (u njemu je bilo zatočeno 45.791 Srba: 16.673 muškaraca, 16.996 žena i 12.122 srpskih vojnika). U logoru je ubijeno više od 12.000 Srba, a ovdje je umrlo i 643 djece) gdje su u periodu 1915-1917. zatvarani Srbi, uglavnom iz istočne Bosne. „Za austrougarske vlasti rat je bio dobra prilika da vjerski razdor između pravoslavnih, s jedne, te katolika i muslimana, s druge strane, dovedu do usijanja” (Mastilović, 2017). Postojao je i logor Žegar kod Bihaća, a od inostranih logora, najveći broj osoba iz BiH je interniran u Arad. Sve ove mjere austrougarske vlade imale su za cilj „trajno rješenje srpskog pitanja zapadno od Drine kroz deportovanje i raseljavanje stanovništva. Po naredbi Zemaljske vlade (prema Z. Šehiću, U smrt za cara i domovinu, ovom naredbom od 7. 10. 1914. protjerano je 5260 porodica iz BiH i konfiskovana im je imovina. Od protjeranih 11.591 Srba, 5299 bilo je iz Sarajeva) isključeni su iz podanstva i konfiskovana je imovina svima koji se bez odobrenja bosanske vlade nalaze u inostranstvu” (Ibidem).

Primjer je banjalučki Veleizdajnički proces 1915–1916. tokom kojeg je 156 najviđenijih srpskih intelektualaca osuđeno za neprijateljsko djelovanje. Zahvaljući španskom kralju Alfonsu, njih 16 nije ubijeno. 61 Zaštitni korpusi (njem. Shutzkorps), koji su, prema V. Ćoroviću, bili formirani „obično od najgoreg ološa katoličkog i muslimanskog proleterijata”, poznati po okrutnom teroru nad srpskim stanovništvom. Tokom ratnog perioda vladala je i velika glad, a veliki broj stanovnika stradao je od španske groznice. „V. Ćorović navodi (Crna knjiga), prema službenim izvještajima, u toku rata je u BiH umrlo 100.986 djece uzrasta do 10 godina, a nema sumnje da je veliki broj njih umro upravo od gladi. Od gladi je spašeno 12.270 djece, koja su prebačena u Vojvodinu i Slavoniju” (Ibidem). Uvažavajući dostupne podatke o ratnim stradanjima stanovništva i vojske, napravljene su procjene o obimu ovih stradanja, tako da

Đ. Pejanović iznosi da ti gubici za BiH iznose oko 320.000 ljudi, uz različito učešće pripadnika pojedinih etničkih i vjerskih grupa. Prema ovom naučniku, gubitak pravoslavnog stanovništva iznosio je oko 200.000 ljudi, gubitak muslimanskog i katoličkog stanovništva i ostalih etničkih grupa je oko 120.000 zajedno (Pašalić, 2012).

Ovako ekstremno visoki demografski gubici, prije svega srpskog stanovništva, djelimično su nadoknađeni visokim stopama demografskog rasta u novom periodu. Po popisu stanovništva 1921, na teritoriji Kraljevine je živjelo 11.984.057, a 10 godina kasnije je bilo 13.934.038 stanovnika. Ukupno povećanje iznosilo je 1.949.981 stanovnika ili 16,2%. Posmatrano regionalno, prosječni godišnji rast za Kraljevinu iznosio je 15‰, pri čemu su najveći rast imali uža Srbija i Kosovo (23‰), Bosna i Hercegovina (21‰), a najniži rast su zabilježili Vojvodina (6‰), Slovenija (8‰) i Hrvatska (10‰).

Pošto popis 1941. nije održan zbog izbijanja rata, urađene su procjene za broj stanovnika 1939, po kojima je u Kraljevini živjelo 16.241.000 stanovnika, a stope nataliteta su se kretale u međupopisnom periodu 1926–1930. od maksimalnih 44,3‰ (BiH) do minimalnih 19,5‰ u periodu 1935–1939. Trend opadanja stopa iskazani po etničkim odlikama mortaliteta bio je karakterističan za period 1930-1939, tokom kojeg je prosječna stopa za Kraljevinu iznosila 18,5‰. Najveću stopu mortaliteta je imala Makedonija (19,6‰), a najmanju Srbija (12,6‰). I stope ukupnog rasta stanovništva 1931. su se razlikovale. Prosječna vrijednost je bila 11,0‰, maksimalna 20,0‰ (BiH), a minimalna svega 3,0‰ (Vojvodina).

Najmlađe stanovništvo (0–14) živjelo je u BiH, Makedoniji i Kosovu (37%–40%), a svega 3%–6% bilo je starije od 65 godina. U Sloveniji, Hrvatskoj i Vojvodini mlado stanovništvo (0–14) činilo je 30%–32%, a 6%–7% bilo je starije od 65 godina. U razdoblju 1936–1939. stopa smrtnosti dojenčadi bila je vrlo visoka, prosječno 141 na hiljadu živorođenih. Očekivano trajanje života je 1931. procijenjeno na 46,5 godina za muškarce i 49,5 godina za žene. Prema popisu 1931. u Kraljevini nijedna konfesija nije imala apsolutnu većinu. Najbrojniji su pravoslavci, kojih je bilo 6.785.505 ili 48,7%, rimokatolika je bilo 5.217.847 ili 37,4%, a broj muslimana je bio 1.561.166 ili 11,2%. Predstavnika svih ostalih vjeroispovijesti bilo je 369.524 ili 2,7%. Posmatrano regionalno, pravoslavci su imali apsolutnu većinu u Moravskoj, Vardarskoj, Drinskoj, Dunavskoj, Vrbaskoj i Zetskoj banovini, a rimokatolici u Dravskoj, Savskoj i Primorskoj (Opšta državna statistika II, Beograd 1938). Najveći broj stanovnika našeg područja je tokom međuratnog perioda imao neke od tipskih karakteristika, koje se mogu opisati kao: socijalno-ekonomska nerazvijenost, nedovoljna obrazovna struktura i tradicionalna seoska domaćinstva.

Ova obilježja su široko rasprostranjena, iako su razlike između razvijenijeg sjevera i manje razvijenog juga bile jasno izražene. Socijalno-ekonomska nerazvijenost je širok pojam i uključuje podjelu stanovništva na gradsko i seosko, odnos zaposlenih u poljoprivredi i nepoljoprivredi i podjelu stanovništva prema ekonomskoj aktivnosti (aktivno, izdržavano, penzioneri). Očigledno je da je tokom ovog perioda stepen urbanizacije64 bio veoma nizak i 1920. godine iznosio je 16,6%, a 1931. godine tek 17,5%, i po ovome parametru bili smo najnerazvijenija država u Evropi. Analiza statističkih pokazatelja o veličini gradova u Kraljevini pokazuje da je 1931. bilo 25 gradova koji su imali više od 20.000 stanovnika. Oni su podijeljeni u tri kategorije (Originalni pregled: prilog 1).

Posmatrajući porast broja stanovnika između dva popisa 1921–1931, uočava se da su najveći rast imali: Beograd (113%), Kragujevac (74%), Zagreb (70%), Skoplje (68%), Novi Sad (64%) i Zemun (52%), a najmanji rast zabilježili su vojvođanski i slovenački gradovi: Sombor (3%), Senta (4%), Maribor i Vršac (9%), V. Kikinda i Subotica (10%) te Ljubljana i Mostar (12%). U gradovima sa više od 20.000 stanovnika 1921. godine živjelo je 958.144 stanovnika, a 10 godina kasnije bio je porast za 379.169 ili 39,6%.

Ovakav demografski i socijalno-ekonomski razvoj bitno su odredili strukturu urbane mreže i razvoj urbanizacije. Nizak stepen urbanizacije, nedostatak velikih gradova i nedovoljna razvijenost urbanih sistema naše zemlje često se, osim s društveno-ekonomskim razvojem, povezuje i s nekim povijesnim faktorima. Poznato je da je današnji jugoslavenski prostor niz stoljeća bio rascjepkan. Pojedini dijelovi pripadali su različitim političkim cjelinama. Urbani sistemi koji su se ovdje razvijali bili su samo podsistemi drugih, većih sistema. To praktički znači da su glavni centri tih naših krajeva bili izvan teritorije naše zemlje. Među ostalima, to su bili: Beč, Grac, Budimpešta, Istanbul, Solun, Temišvar i dr. Stvarne teritorijalne i političke osnove za razvoj cjelovitih urbanih sistema u našoj zemlji stvorene su ujedinjenjem svih njezinih dijelova u jedinstvenu političku tvorevinu (Vresk, 1990).

Nova administrativno-politička organizacija uslovila je i nove hijerahijske odnose unutar mreže gradova. Najveća koncentracija gradova veličine preko 20.000 stanovnika bila je na tlu Vojvodine i centralne Dalmacije. Najveću godišnju stopu rasta u međupopisnom periodu 1921–1931. imali su glavni gradovi banovina. Rast >10% imao je samo Beograd i to je bio rezultat rasta njegove gravitacione snage, određene hijerarhijom centralnih funkcija (državna uprava) i razvijene trgovačko-industrijske funkcije. On je sa Zemunom i Pančevom izdvojen iz Dunavske banovine, kao najznačajnije urbano središte. Ovako dobrim političkim i prostornoplanskim rješenjem, stvorena je pretpostavka za brzi rast Novog Sada (6%), kojem je gravitirao najveći broj gradova srednje veličine. Prosječna gustina stanovanja u Dunavskoj banovini bila je najveća u Kraljevini, 76,4 st./km2 (ne računajući Beograd, koji je imao gustinu stanovanja 10 puta veću). Drugi centar po važnosti bila je Subotica, i to je jedan od rijetkih gradova koji je zbog svog perifernog položaja stagnirao u svom razvoju tokom ovog perioda. Od ostalih velikih gradova, veći značaj imali su: Sombor, Senta, Kikinda, Veliki Bečkerek, Vršac i Kragujevac. Na osnovu prethodne tabele, vidljiva je ujednačenost profesionalne strukture zaposlenih u Kraljevini SHS i u BiH samo u 1921, a na narednom popisu stanovništva uočavaju se značajna odstupanja. To je najvidljivije na primjeru primarnog i sekundarnog sektora, jer se značajno povećava broj industrijskih radnika u Kraljevini, dok se u BiH povećava učešće poljoprivrdnika. To ukazuje na smanjen intenzitet industrijalizacije u BiH, dok su pokazatelji za ostala zanimanja izjednačeni. Ovo se može pokazati i na primjeru rasta stope urbanizacije, koja u regionalnim okvirima pokazuje odstupanja.

Banja Luka je postala glavni grad Vrbaske banovine, koja je obuhvatala istorijsku provinciju Krajinu, tj. zapadni dio peripanonske Bosne i gornjeg Pounja. Prosječna gustina stanovanja je bila 54,8 st./km2 , a relativno slab rast Banje Luke (2,2%) bio je rezultat nedovoljno dobre povezanosti sa drugim centrima i slabe industrijske razvijenosti. Veliki značaj u prostornom uređenju grada i jačanju njegovih centralnih funkcija dao je njen prvi ban Svetislav Tisa Milosavljević, brigadni general iz Prvog svjetskog rata i potonji ministar saobraćaja Kraljevine. Unutar Drinske banovine, Sarajevo je bilo jedini veći centar, koji je jedini od glavnih gradova imao stopu rasta nižu od 2%. To je rezultat nedovoljno dobre povezanosti centralne i istočne Bosne sa jugozapadnom Srbijom, jer je spoj pruge Višegrad–Užice ostvaren 1925. Prosječna gustina stanovanja bila je 55,1 st./km2 . Sarajevo je izgubilo značaj jedine bosanskohercegovačke prestonice, a dodijeljena mu je uloga glavnog centra u središnjem planinsko-kotlinskom i peripanonskom području, od Travnika do Čačka i od Šapca do Čajniča. Graničila je sa šest banovina, pa je time i uloga Sarajeva u kulturološkom pogledu postala bitno drugačija. Zetska banovina bila je najrjeđe naseljena (29,9 st./km2 ), a Cetinje je bilo glavni grad. U pogledu unutrašnje strukture, ovo je bila najkompleksnija banovina, koja je objedinjavala primorje od Pelješca do Ulcinja, ostatak Crne Gore, istočnu i Staru Hercegovinu, Rašku oblast i sjeverne dijelove Kosova i Metohije. Zapadni dijelovi ove banovine su 1939. pripojeni banovini Hrvatskoj. Moravska banovina obuhvatala je dio Kosova, Pomoravlje i istočnu Srbiju. Prosječna naseljenost iznosila je 56,4 st./km2 , a osim Niša, kao glavnog grada, veći centri su bili Kraljevo, Kruševac i Zaječar. I Vardarska banovina je bila slabo naseljena (42,9 st/km2 ), obuhvatala je nekadašnju Staru Srbiju (južna Srbija i Makedonija), a glavni grad bio je Skoplje. Drugi centar po važnosti bio je Bitolj. Unutar Dravske banovine najveći centar je postala Ljubljana, koja se po prvi put afirmisala kao nacionalna metropola. Maribor je postao drugi centar po važnosti, a karakteristika ovih gradova bio je rast prigradskih naselja, koja nisu administrativno bila dio ovih centara. Prosječna gustina stanovanja bila je 72,2 st./km2 . Unutar Hrvatske, izdiferencirala su se dva područja izrazite koncentracije stanovništva. Zagreb, susjedni Ivanec, te Karlovac i Osijek bili su jedini veći centri u panonskom, a u srednjedalmatinskom dijelu to su bili: Split, Šibenik i Zadar u primorju, te Knin, Sinj, Imotski i Mostar u zaleđu. Prosječna gustina stanovanja unutar ove banovine bila je 59,9 st./km2. Zagreb, kao centar banovine i razvijeni industrijsko-trgovački centar, imao je prosječni godišnji rast od 7%, a veoma snažan rast imao je i Split (6%), čemu je kao lučkom gradu doprinijela važnost ličke i početak izgradnje unske pruge (1936). Dominacija poljoprivrednog stanovništva u strukturi aktivnog stanovništva ukazuje na tešku ekonomsko–socijalnu sliku društva. To ukazuje na neravnomjernu gustinu stanovanja, ali i na enormno visoku agrarnu prenaseljenost. Do 1941. je povećan broj poljoprivrednih gazdinstava za oko 900.000 u odnosu na 1920. godinu, a dominirao je usitnjen posjed i zaostala agrarna tehnologija. U uslovima (1920) kada su više od 1/3 sredstava za oranje činili drveni plugovi i rala, ova gazdinstva nisu mogla obezbijediti dovoljnu proizvodnju ni za vlastite potrebe. U takvim okolno-stima je minimalna agrarna površina od 5 ha obezbjeđivala početne uslove za proizvodnju tržišnih viškova. U vlasničkoj strukturi zemljišnog fonda, parcele do 5 ha su zauzimale 28%, parcele od 5 do 20 ha činile su 29,8%, a više od 20 ha imalo je 2,5% gazdinstava. Posmatrajući obrazovnu strukturu, dolazimo do poraznih pokazatelja. Od svih osoba iznad 10 godina starosti 1921. godine, 51,5% bilo je nepismeno. Razlika u pismenosti između pojedinih područja bila je ogromna: od 8,8% nepismenih u Sloveniji, do 83,8% u Makedoniji. Po ovim parametrima, Kraljevina je bila, uz Albaniju, najzaostalija agrarna zemlja u Evropi. Vidljivo je da u ovom periodu postoji jasna polarizacija prostorne distribucije stanovništva, pri čemu su panonski i peripanonski prostori znatno naseljeniji od dinarskih i primorskih. Ovaj trend u razmještaju stanovništva će se nastaviti i u narednom periodu, a time će se bitno odrediti i intenzitet privrednog rasta i održivost razvoja, koja će danas posebno postati aktuelna. Upoređujući ove podatke sa današnjim, uočava se određena pravilnost. U uslovima izostanka dinamičnijeg privrednog razvoja, vodeći kriterijumi postaju prirodnogeografski faktori (nadmorska visina, reljef i klima).

2.6.2. Administrativna podjela: pokrajine, oblasti i banovine

Čitav period razvoja jugoslovenske države obilježili su politički sukobi hrvatskih federalista i srpskih centralista, dok je „ustavnopravni razvoj Kraljevine tekao srednjom linijom između federalizma i unitarizma, odnosno prema modelu regionalne države” (Pavlović, 2012). Jugoslovenska kraljevina formirana je po ugledu na Južnoafričku Uniju, a banovine su dio Ustava od 1931. i oblikovane su kao znatno veće i ekonomski jače od ranijih oblasti. Ovo je, ipak, bio neadekvatan državni oblik s obzirom na postojanje jakih nacionalizama, prvenstveno hrvatskog.  Srednji put između centralizma i federalizma Ustav je trasirao podjelom na pokrajine, koje odgovaraju geografskim, saobraćajnim i kulturnim prilikama naše zemlje, kao i istorijskom razvitku jugoslovenskog naroda. Pokrajine su imale prosječno preko milion stanovnika, a pri određivanju njihovih granica, vodeći principi zasnivali su se na:

• odbacivanju „administrativnih granica, koje su nam ostale od Austrije”, a koje „mnogi pogrešno zovu istorijskim granicama”;

• odbačena je mogućnost postojanja jedne velike srpske oblasti.

Razlog za ovakve granice je političke prirode, jer „kad bi se prema malim zapadnim oblastima htelo sačuvati jednu veliku srpsku oblast, koja bi išla od Segedina do Bitolja i od Kotora do Timoka, i koja bi bila veća od svih drugih oblasti skupa, to bi bila puka kopija pruske hegemonije. Takva hegemonija se pak mogla održati „u militarističkom Nemačkom carstvu”, ali bi jugoslovensku „demokratsku državu neminovno dovela do rasula”. U jugoslovenskoj demokratiji bilo je navodno potrebno uspostaviti ravnotežu, i to tako da sastavni delovi države budu, koliko je god moguće, jednaki i jedni drugima ravni” (Pavlović, 2012).

Prva administrativna podjela Kraljevine SHS važila je za period 1918–1922. Država je podijeljena na devet pokrajina: Slovenija, Hrvatska i Slavonija, Dalmacija, Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Vojvodina, Sjeverna Srbija i Južna Srbija. Prema prvom ustavu nove države, usvojenom na Vidovdan 1921, izvršena je druga administrativna podjela, koja će važiti u periodu 1922–1929. Ova podjela se zasnivala na postojanju 33 oblasti i time je izbrisana tradicionalna podjela na geografske entitete.

Treća izmjena unutrašnjih granica, izvršena 1929. i važila do 1939. god., uspostavljena je za vrijeme Šestojanuarske diktature Kao jedinica lokalne samouprave najvišeg stepena, oblast je imala najviše 800.000 stanovnika, a podjela na oblasti je izvršena prema geografskim, socijalnim i ekonomskim prilikama. Predstavnik državne vlasti u oblasti bio je veliki župan, koga je postavljao kralj, a organi oblasne samouprave bili su Oblasna skupština (zakonodavni organ) i Oblasni odbor (izvršna vlast). Time su nastupile krupne političke promjene, a prva je bila Zakon o nazivu i podjeli Kraljevine na upravna područja. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca preimenovana je u Kraljevinu Jugoslaviju i to je bio „politički projekat izgradnje integralnog jugoslovenstva, prema kome su Srbi, Hrvati i Slovenci imali da se stope u jednu veliku i jedinstvenu jugoslovensku naciju” (Ibidem). Ustanovljene su banovine kao najveće upravne jedinice, a nazivi su im predstavljali hidronime: Dravska, Savska, Primorska, Vrbaska, Drinska, Zetska, Dunavska, Moravska, Vardarska i grad Beograd. Njihova nadležnost uglavnom se poklapala s nadležnošću oblasti. Prema obrazloženju Vlade, podjela na devet banovina, kojima je zamijenjena podjela na 33 oblasti, uvedena je u cilju efikasnijeg rada administracije i stvaranja prirodnih i privrednih cjelina. To se vidi iz ministarskog objašnjenja u kom je navedeno da „banovine nose naziv po najpoznatijim rekama, koje kroz njih protiču. To otuda što su i nazivi po rekama donekle već odomaćeni i što su već odavno u upotrebi kod vojno-teritorijalne podele. Pri određivanju granica novih banovina vodilo se prvenstveno računa o tome da te granice budu prirodne, tj. da idu planinskim grebenima ili duž velikih reka. Zatim se vodilo računa o tome da se iskoriste komunikacione i prirodne veze pojedinih krajeva s pojedinim centrima kojima oni prirodno gravitiraju. Dalje se vodilo računa da pojedine banovine budu toliko velike da kao ekonomske celine budu potpuno sposobne za život i konačno o tome da ova podela potpuno odgovori potrebama državne administracije” (Ibidem). Organi banovina bili su ban, Bansko vijeće i Banski odbor. Ban je vršio najvišu političku i opštu upravnu vlast u banovini, a uvođenjem zvanja bana, uz ukidanje zvanja velikog župana, učinjen je ustupak hrvatskoj tradiciji, na račun srpske. Septembarski ustav (1931) banovine je definisao kao „upravne i samoupravne jedinice” i time je zaživio režim decentralizacije. 66 To je period apsolutističke vladavine kralja Aleksandra I Karađorđevića, koji je trajao od 1929. do 1931. godine. Povod je bilo ubistvo hrvatskog poslanika u Narodnoj skupštini, a uzrok su nagomilana socijalna pitanja. Zato je kralj 6. 1. 1929. raspustio Narodnu skupštinu, zabranio rad svih političkih stranaka i sindikata, političke skupove i uveo cenzuru. Šestojanuarska diktatura je zvanično okončana donošenjem Oktroisanog (nametnutog) ustava 1931.

Četvrta izmjena unutrašnjih granica izvršena je u predvečerje Drugog svjetskog rata sa željom da se ublaže antagonizmi unutar Kraljevine i nezadovoljstvo Hrvata i da se spriječi rat. To je bio ustupak hrvatskom nacionalizmu, pri čemu je ova nacionalna banovina shvaćena kao početak preuređivanja cijele jugoslovenske države na federativnom temelju. Od dijelova Savske, Primorske, Zetske i Dunavske banovine, nastala je po prvi put u istoriji banovina Hrvatska u maksimalističkim granicama. Na ovaj način je i jugoslovenski regionalizam nestao kao kratkotrajna i neuspješna tvorevina. Ovaj prelaz iz regionalizma u nacionalni federalizam povlači za sobom pitanje o političkim uslovima za jedno ili drugo. Bilo je jasno da je za funkcionisanje višenacionalnih federacija potrebno „kultivisati dva suprotna nacionalizma jedan kraj drugog” (Ibidem). Stavljajući ovu misao u međunacionalni kontekst jugoslovenske kraljevine, može se doći do zaključka da se regionalna država može uspostaviti u uslovima slabijih, odnosno oslabljenih nacionalizama. Zato je jugoslovenstvo u Kraljevini imalo ulogu da suzbije i oslabi i hrvatski i srpski nacionalizam. Posmatrajući iz ovog ugla savremene regionalne države, prije svih Italiju i Španiju, kao elementi njihovog regionalnog karaktera uzimaju se nadležnosti i izborni organi regiona. Prema utvrđenom modelu, Jovičić navodi da je nadležnost regiona:

“uređivanje regionalnih organa i službi; utvrđivanje izvora prihoda regiona; upravljanje regionalnom imovinom; industrija regionalnog značaja i zanatstvo; poljoprivreda, stočarstvo, šumarstvo (sem tzv. državnih šuma); lov i ribolov; turizam i ugostiteljstvo; banje i lečilišta; vašari i sajmovi; melioracije i navodnjavanje; vodovodi regionalnog značaja; putevi i mostovi regionalnog značaja; regionalni drumski i eventualno železnički saobraćaj; regionalno planiranje i uređivanje prostora; javni radovi regionalnog značaja; zaštita životne sredine regionalnog značaja; zdravstvene i socijalne službe regionalnog značaja; prosveta i kultura regionalnog značaja; muzeji i biblioteke regionalnog značaja; regionalna policija” (Ibidem).

Pavlović primjećuje da je poređenje ovih tipskih nadležnosti regiona s nadležnošću jugoslovenskih oblasti i banovina gotovo istovjetna. Drugi element regionalne države su samoupravni izborni organi regiona. U drugoj fazi regionalizacije (Septembarski ustav 1931), banovine su dobile svoje samoupravne organe i tako je jugoslovenski regionalizam, i u pogledu nadležnosti i u pogledu organizacije, bio kompletiran. I pored toga što izbornost organa banovine nije zaživjela, jugoslovenski regionalizam bio je okrnjen, ali je ipak ovo bila regionalna država.

Posmatrajući teritoriju BiH u međuratnom periodu 1918–1941, uočavaju se dva perioda u njenom administrativno-političkom razvoju. Prvi je imao unitarističke karakteristike i trajao je od 1918. do 1929. Odslikavala ga je cjelovitost BiH kao jedne od devet saveznih pokrajina. Očuvana je predstava o jedinstvu teritorije kao „istorijske regije”, što je ubrzo smatrano slabostima iz prošlosti i žalom za turskim i austrougarskim periodom uprave. Koncept nove države zasnivao se na multikulturalnosti i izgradnji svjesti o zajedničkoj državi, pa je zato ta teritorijalna kompaktnost (1921) razbijena na manje teritorijalne cjeline – oblasti. Zbog ustupka muslimanskim liderima, sačuvana je podjela BiH na šest oblasti koje se podudaraju sa šest sandžaka: Bihać, Banja Luka, Tuzla, Travnik, Sarajevo i Mostar. Na ovaj način je kratkoročno spriječen neproporcionalan rast Sarajeva u odnosu na druge regionalne centre, koji na ovaj način dobijaju elemente zakonodavne i izvršne vlasti. To je ostavilo trag na prostornu strukturu ovih gradova, koji se intenzivnije urbanizuju. Najljepši primjer toga je Banja Luka. Drugi period je imao federalističke karakteristike, koje su zadržane do kraja same države. BiH je izgubila nekadašnji teritorijalni i administrativno-politički okvir. U osnovi ovih podjela je bila želja za prevazilaženjem privredne inferiornosti, jer je BiH zaostajala u industrijalizaciji za ostalim pokrajinama. To se moglo prevazići novom organizacijom države, ali i razbijanjem autarhičnih političkih struktura koje nisu željele značajnije promjene. BiH je podijeljena na četiri banovine, od čega su dva glavna grada postali Banja Luka (Vrbaska) i Sarajevo (Drinska), a značajni dijelovi na jugozapadu pripojeni su Primorskoj banovini (Split) i na jugoistoku Zetskoj banovini (Cetinje). Ovo je podrazumijevalo i širenje Drinske banovine na istok, čime je ostvarena bolja povezanost centralnih planinsko-stočarskih terena sa aktivnim industrijskim centrima (Loznica, Šabac, Valjevo, Užice, Čačak) i ratarskim zonama peripanonske Srbije. Slično je urađeno i sa velikim i privredno neaktivnim kraškim prostorom, koji je pripojen privredno potentnijim područjima u primorju. Prema Ekmečiću, i pored negodovanja nekih muslimanskih prvaka da se na ovaj način razbija njihova kompaktnost, ovaj koncept su srušile nezadovoljne i nezasite strukture unutar katoličke crkve i hrvatskih prvaka.

2.6.3. Privredni razvoj: između slobodnog tržišta i regulisane ekonomije

Početkom XX v. Balkansko poluostrvo bilo je jedno od najnerazvijenijih evropskih područja. Tome je u značajnoj mjeri doprinio militantni imperijalizam i široka lepeza neokolonijalnih mjera velikih sila prema Balkanu, ali su postojali i drugi razlozi za to, „od socijalne sposobnosti, naslijeđene kulturne tradicije, zaostalosti u obrazovanju i ograničenom bazom resursa, koji su umanjili mogućnost za razvoj i modernizaciju” (Berend, 2009). Ovo područje je ostalo skoro u potpunosti poljoprivredni region sa učešćem radne snage u poljoprivredi 75%–80% i svega 10% u industriji. Nakon strašnih ljudskih i materijalnih gubitaka u periodu 1912–1918, Kraljevina SHS započela je svoj privredni razvoj u uslovima različitih ekonomskih sistema i standarda. Pokrajine su bile neravnomjerno razvijene, a prihod stanovništva poticao je iz različitih osnova, od agrara, šumarstva, rudarstva do industrije. „Novoj državi nije bilo nimalo lako da posle 1918. od različitih privrednih organizama koji su ušli u sastav Kraljevine SHS stvori jedinstven sistem, ima li se u vidu da je ona bila formirana kao konglomerat različitih celina, politički, ekonomski i kulturno nejednakih i neravnomernog stepena razvitka” (Petranović, 1988). Srbija i Crna Gora su kao industrijski nerazvijene zemlje u ratu izgubile značajan dio kapaciteta, a Slovenija, Hrvatska, Dalmacija, Slavonija i Bosna i Hercegovina bile su periferni krajevi Austrougarske monarhije. Kraljevina SHS / Jugoslavija izašla je iz rata sa ogromnim problemima, od razorene saobraćajne infrastrukture, velikog broja uništenih fabrika do inflacije dinara i gladi stanovništva. Osim Srbije i Crne Gore, koje su doživjele demografsku katastrofu, kao posljedicu ljudskih žrtava u Prvom svjetskom ratu, koje su u Srbiji iznosile 28% ukupnog stanovništva, znatno su stradale i ostale oblasti koje su ušle u sastav nove države. Najkraće kazano, njen industrijski razvoj bio je težak i zbog razlika koje su postojale između različitih ekonomskih sistema, nivoa razvijenosti pokrajina i različitog nivoa ratne štete koje su pretrpjele pojedine pokrajine.

Nakon ujedinjenja, vlada je zavela velike carine za industrijske proizvode, a u isto vrijeme nametnula je izvozne carine za poljoprivredne proizvode. Time je došlo do prelivanja dohotka iz poljoprivrede u industriju, odnosno iz manje razvijenih u razvijenije regione. Zamjenom austrougarskih kruna za dinare, stvorena je inflacija koja je omogućila ekonomsku prednost za Hrvatsku i Sloveniju. Potvrda toga je distribucija ukupnih investicija u industriji tokom prvog petogodišta, a tokom kojeg je na Sloveniju, Hrvatsku i Slavoniju otpalo tri petine ukupnih investicija (tokom ovog perioda, u Kraljevini je ukupno izgrađeno 2193 fabrike, od kojih u Sloveniji 403, Hrvatskoj i Slavoniji 635, Dalmaciji 97, Bosni i Hercegovini 129, Vojvodini bez Srema 390, Srbiji 428, Makedoniji 99 i Crnoj Gori 12). Kraljevina Jugoslavija je uložila velike napore da izgradi sopstvenu industriju, međutim, ona nije imala ustaljenu politiku idustrijskog razvoja. U industrijskom pogledu, postojala je podjela na industrijski razvijeni sjever i sjeverozapad i industrijski nerazvijeni jug i jugoistok. U Srbiji su postojala samo četiri velika industrijska grada: Beograd, Bor, Leskovac i Trepča, a u ostalim pokrajinama to su bili: Zagreb, Osijek i Sarajevo. Preovladavala je prehrambena industrija, industrija drveta i elektroenergetika. Industrijska proizvodnja najviše je uznapredovala u najrazvijenijim krajevima na sjeveru i sjeverozapadu, uključujući Beograd, Zemun i Pančevo.

Kraljevina je bila dominantno agrarna zemlja, koja je postala agrarno najnaseljenija zemlja istočne i jugoistočne Evrope (agrarna naseljenost 1921. je iznosila 135, a 1938. iznosila je 144 st/100 ha obradive zemlje. Ovo je predstavljalo višak poljoprivrednog stanovništva za 45%, a kao posljedica migracija dinarskog stanovništva, uglavnom prema Vojvodini). Zajedno sa Mađarskom i Rumunijom, Jugoslavija je 1930. formirala „agrarni blok”. Cilj je bio obezbjeđenje boljih carinskih preferencijala kod uvoznika hrane iz centralne Evrope. Analizirajući ekonomsku strukturu (1931), uočava se da je 76% stanovništva živjelo od poljoprivrede, a samo 11% od industrije, rudarstva i zanatstva. U strukturi budžeta 1926–1939, poljoprivreda je učestvovala sa 46%, industrija 19%, a 35% su bile ostale aktivnosti. Oko 80% obradive zemlje bilo je zasijano žitaricama, bio je nizak stepen mehanizacije, a Vojvodina je imala najnapredniju poljoprivrednu tehnologiju. Dohodak po glavi stanovnika bio je tokom tridesetih godina XX vijeka u Jugoslaviji skoro najniži u Evropi. Posmatrajući vlasničku strukturu preduzeća, uočava se dominacija stranog kapitala u domenu proizvodnje: električne energije 83%, hemikalija 70%, rudarstva 70%, cementa, boksita i stakla 37%, metalurgije 33%.

U domenu razvoja jedinstvenog ekonomskog sistema, uočavaju se dva perioda. Na početku prvog (1918–1932), bio je dominatan državni intervencionizam u domenu zabrane uvoza i izvoza (zaštita domaćeg tržišta i sprečavanje nelojalne konkurencije), koji je važio do 1923, a potom nadvladava uticaj ekonomskog liberalizma (laissez-faire), koji se protivi uplitanju države u tržišne tokove. Karakteriše ga slobodno kretanje roba i kapitala i prevashodno se odnosi na zastupanje slobodnog tržišta bez instrumenta protekcionizma (carine, dozvole, ograničenja) i suprotstavljanja intervencionizmu. Kraj ovog sistema desio se postepeno na cijelom kontinentu, koji se odrekao slobodne trgovine i tržišne ekonomije i okrenuo se protekcionizmu (zaštita domaćeg tržišta), državnom intervencionizmu (finansijski podsticaji) i regulisanom tržišnom sistemu. Na privredu Kraljevine se vrlo negativno odrazio bankrot Austrijske kreditne banke 1931, a što je „prouzrokovalo stečaj 11 naših banaka, 117 industrijskih i zanatskih preduzeća i 514 veletrgovinskih radnji” (Petranović, 1988). Posebno su ovom krizom bili pogođeni zemljoradnici, koji su zbog potcjenjivanja vrijednosti agraranih proizvoda i enormnog rasta materijalnih troškova agrarane proizvodnje (makaze cijena: seljak je jedan plug 1920. kupovao za cijenu u protivrijednosti 360 kg pšenice, a njegova cijena 1934. iznosila je 870 kg pšenice.). Oni su dovedeni u bezizlaznu situaciju i broj dužnika je do 1932. narastao na više od 700.000 zemljoradnika.

Ova kriza dovela je do sloma koncepta liberalne (laissez-faire) ekonomije i uspostavljanja mjera državne intervencije, a kao posljedica velikih ekonomskih poteškoća koje je izazvala Velika ekonomska kriza (1929–1939). To će usloviti da intervencionizam postane dio vladine politike, kojom će vlada koristiti fiskalne (porezna politika) i monetarne mjere (novac, kamate, krediti) da bi ublažila negativne ekonomske efekte. Ova druga faza ekonomskog razvoja će trajati u periodu 1932–1945. i biće rezultat „bankrota većine evropskih banaka. Da bi spriječile potpuni krah finansijskog i privrednog sistema, evropske vlade započele su mjere snažnog intervencionizma (subvencije cijena agrarnih i drugih proizvoda, povoljne kamate), jer nisu vjerovale u tržišnu ravnotežu. Akcenat nije stavljen na ponudu (čuveni princip Ž. B. Seja), već na potražnju (Dž. M. Kejnz), što je otvaranjem javnih radova i povećanjem plata otvorilo nova radna mjesta i povećalo kupovnu moć stanovništva. Ove mjere dale su rezultat u vidu rasta građevinarstva i povećanja stopa zaposlenosti za 30% do 1935. Identičan proces će se dešavati i na našem prostoru, gdje će započeti vladin program javnih radova, koji bi trebalo da ožive privredu i pomognu zemljoradnicima. Ovi radovi su uključivali izgradnju puteva i željezničkih pruga koji će povezati primorje sa unutrašnjošću, melioraciju Pomoravlja, elektrifikaciju zemlje i dr. Analiza prostorne distribucije investicija75 tokom perioda 1925–1934. pokazuje da je 63% ukupnih investicija plasirano u Srbiju, Kosovo i Metohiju i Makedoniju, 10% u Bosnu i Hercegovinu, 9% u Hrvatsku, te po 4% u Crnu Goru, Vojvodinu, Sloveniju i Dalmaciju.

U trgovinskom pogledu, najčešće su se izvozile sirovine, a izvozni sektor uglavnom se nalazio u posjedu stranog kapitala (struktura ukupnih stranih investicija 1937. godine: Francuska 25%, Britanija 17%, SAD 15%, Njemačka 11%, Italija 9%, Belgija 7%, Švajcarska 6%). Glavni trgovinski partner je bila Njemačka, sa kojom razmjena naglo počinje da raste od 1934. god. (penje se na 50%), a 1940. dostiže 75% naše ukupne spoljnotrgovinske razmjene (klirinška osnova). Njemačka je prevashodno bila zainteresovana za hranu, ali i masnoće (dobijanje glicerina od koga se pravi eksploziv). Tražili su i konoplju (vojna odjeća), zatim lan (motorno ulje) i svila (padobrani). Važan im je bio i bakar (borski rudnik je tada bio najveći rudnik u Evropi), olovo, molibden i antimon (oplemenjivači čelika). Na taj način, ovo područje je pripremano da služi kao sirovinska baza za vrijeme rata. Uoči rata, u oblasti obojene metalurgije Jugoslavija izbija na prvo mjesto po proizvodnji bakra, a 1940. god. završena je topionica olova u Zvečanu i fabrika aluminijuma u Šibeniku. Zorka – Šabac postala je najveća fabrika hemijske industrije u ovom dijelu Evrope i proizvodila je širok asortiman za ratnu industriju (eksplozivi, boje, lakovi).

Od ovih pokazatelja privredne situacije u Jugoslaviji nisu bitno odudarale činjenice o stanju privrede u BiH. Najveći rezultat postignut je agrarnom reformom 1919, „kojom je 1.200.000 ha dodijeljeno za 250.000 porodica bivših kmetova, beglučara, bezemljaša, dobrovoljaca, invalida” (Gligorijević, 1983). Veći privredni uspjesi bili su izgradnja pruga u rejonima Foče, Bileće, Uvca i Bihaća. U BiH je 1926. bilo svega 468 fabrika, od čega je većina bila skromnih mogućnosti i odnosila se na preradu sirovina (pilane, rudnici, prerada duvana i kože). Veći značaj imala je željezara Zenica, koja je proširena Krupovim kapitalom (1936–1938) na osnovu kompenzacionih ugovora, upravo za stratešku robu koju smo Njemačkoj isporučivali pred rat. Otvorene su fabrike celuloze u Drvaru i „Vistad” u Višegradu, te je započeta značajna elektrifikacija, kao i drugi javni radovi.

2.6.4. Saobraćajna povezanost: posavski koridor i morske luke

Geografski položaj Kraljevine SHS, s obzirom na dostignuti stepen razvoja saobraćajne mreže i njenu nehomogenost, bio je nepovoljan u odnosu na primorsku i relativno povoljan u odnosu na panonsku orijentaciju. Pošto je tokom ovog cijelog perioda 4/5 ukupnog fizičkog obima spoljnotrgovinske razmjene obavljeno željezničkim vezama i dunavskim putem, jasno je da je ovo bila dominantna saobraćajno-ekonomska orijentacija.

Najveću ulogu imala je nova dvokolosječna željeznička pruga dolinom Save (Ljubljana – Zagreb – Beograd) i međunarodna cesta Horgoš – Novi Sad – Beograd – Niš – bugarska granica. Ovi željezničko-cestovni i riječni pravci ostali su kao najvažniji u državi do današnjih dana. Pošto je sredinom tridesetih započela snažna militarizacija Njemačke, većina evropskih država preorijentisala se na ratnu privredu (ekonomija dirigizma), unutar koje je saobraćaj dobio ogroman značaj. Zato je poseban značaj imao dunavski plovni put, jer se Njemačka snabdijevala naftom iz Rumunije (pored Rusije, najveći evropski proizvođač nafte u ovom periodu). U slučaju zaprečavanja Đerdapa, Njemačka bi u roku od tri mjeseca intenzivnog vođenja rata ostala bez snabdijevanja naftom, pošto tadašanja putna mreža i željeznica nisu bile dovoljne da prevezu potrebne količine nafte iz Rumunije, a njemačke rezerve bile su nedovoljne. Kraljevina je naslijedila od Austrougarske značajnu mrežu željezničkih pruga koje nisu bile tehnički ujednačene. Da bi bile povezane u jedinstven sistem, bilo je potrebno povezati pruge Srbije sa dijelovima koji su pripadali Austrougarskoj: Vojvodina, Slavonija i Bosna i Hercegovina. Povezivanjem Beograda sa Zemunom i Pančevom, formiran je željeznički čvor u centru grada, koji se tek nakon jednog vijeka transformiše i izmješta na lokaciju van centra grada (željeznička stanica Prokop – Beograd), a najatraktivnije građevinsko zemljište u savskom amfiteatru dobija druge namjene („Beograd na vodi”). Drugi kontakt ostvaren je spajanjem pruge između Višegrada i Užica.

Nepovoljnost primorskog položaja Monarhije u odnosu na postojeću saobraćajnu mrežu ogledala se u nepostojanju adekvatnih lučkih postrojenja na Jadranu  Koridor 10 dio je međunarodne mreže panevropskih koridora, a Koridor VII jedini je riječni put unutar ove mreže i njihove povezanosti prugama. Jedini važniji pomorski saobraćaj obavljan je preko luke Sušak. Ekonomski najpovoljniji uslovi za razvoj pomorske orijentacije ovim pravcem bili su opterećeni geostrateškom nesigurnošću zbog blizine granice s Italijom (Rijeka). Split i Šibenik su bile nedovoljno opremljene luke, a završetkom pruge od Ogulina do Knina i početkom gradnje unske pruge (Knin – Bihać – Bos. Novi – Sisak), ove luke dobijaju na značaju. Značaj srednjojadranskog područja naglašavala je i luka Dubrovnik, koja je još za vrijeme Austrougarske povezana preko Huma sa Metkovićem i Sarajevom. Posmatrajući ostale elemente saobraćaja i komunikacija, treba pomenuti formiranje civilne vazduhoplovne kompanije „Aeroput” 1927, kasnije preimenovane u „JAT”, a danas „Air Srbija”. Naredne godine uspostavljena je prva vazdušna poštanska linija Beograd–Zagreb. Radio Beograd počeo je s radom 1929, a prvi most preko Dunava u Beogradu završen je 1935. U velike rezultate spada i prvi direktni cestovni spoj Srbije i Crne Gore (most u Đurđevića Tari). Ipak, ogromni prostori centralnog planinsko-kotlinskog dijela države, prevashodno Bosne i Hercegovine, ostali su saobraćajno nepovezani.

Na teritoriji BiH, postojalo je 100 km pruge (Dobrljin – Banja Luka) iz turskog perioda i oko 1500 km pruga uskog kolosijeka koje je izgradila Austrougarska. To je bila okosnica saobraćajnog sistema i u novoj državi. U cilju povezivanja ovog prostora sa susjednim regijama, izgrađene su četiri važne dionice pruga: Ustiprača–Foča, Trebinje–Bileća–Nikšić, Uvac–Priboj i Bihać–Knin.

2.7. ISTORIJSKOGEOGRAFSKI OKVIR DRUGE JUGOSLAVIJE 1945–1991.

U prethodnom poglavlju vidjeli smo da je funkcionisanje Kraljevine bilo otežano, između ostalog, zbog izraženih nacionalizama (npr.  Džon Stjuart Mil, najuticajniji evropski filozof XIX v., pisao je da su demokratske institucije gotovo nemoguće u zemlji koja je sastavljena od različitih nacija). Takođe, postojala je i stalna borba između unitarista (Srbi) i federalista (Hrvati). Svi ustupci koje je dinastija Karađorđevića učinila hrvatskoj strani nisu bili dovoljni za stvaranje državnog jedinstva i teritorijalne kohezije unutar Kraljevine. Od ubistva kralja Aleksandra u Marseju 1934, iza kojeg su stajale fašističke snage, preko promjene spoljne politike i snažne trgovinske i političke orijentacije od 1935. Prema Nјemačkoj i pretvaranja Jugoslavije u njenu sirovinsku bazu, do zadnjih ustavnih promjena 1939, vladajuća dinastija tražila je put prevazilaženja unutrašnjih kriza i izbjegavanja rata koji je već započeo u Evropi. Cijena toga bila je ogromna, jer je „srpski narod ujedinjenjem 1918. god. završio svoju istoriju borbe za zapadnoevropski oblik parlamentarne države, sa različitim religijama i etničkim varijantama

To je bila jedina multikulturna država stvorena u celoj istoriji na Balkanu. Tu državu nije srušila ni politička ni socijalna nepravda, nego religiozna netolerancija, koja se kao ideal nudila iz zapadnog sveta odmah posle njenog stvaranja. Svi koji su rušili jugoslovensku državu, fašisti 1941, komunisti 1945, i „američki oblik demokratije” 1992, ostvarili su trijumf ideje da je religija vododelnica nacije. Nijedno rešenje nije bilo istorijski progres, prema demokratskom ustrojstvu jugoslovenske države od 1918. do 1929. Iza svakog od tih rušenja stoji neka svetska sila, koja se zaputila da osvaja svet. Kao i uvek pre i posle toga, ni 1918. velike sile ne dozvoljavaju trijumf velike srpske države. Ona im je uvek smetala” (Ekmečić, 2010). U nedovoljno jasnim okolnostima 1941. kreirano je „haotično stanje” i ulazak u rat. Četiri godine vođen je rat koji je imao višestruko značenje. Kao prvo, to je bio oslobodilački rat u kojem su učestvovali pripadnici svih naroda sa željom da se pobijede i protjeraju okupatori.

Foto 2.26. Kameni cvijet u Jasenovcu spomenik je za oko 700.000 nevinih žrtava, koje su ustaše ubile u ovom najvećem sistemu koncentracionih logora na tlu Jugoslavije. Autor spomenika je B. Bogdanović, koji je rekao da „cvijet koji otvara latice ka nebu i Suncu predstavlja simbol života i ponovnog rađanja, prevladavanja patnje”  Pošto se spomenik u Jasenovcu nalazi na teritoriji Hrvatske, čija je osnovna muzejska koncepcija o stradanju nevinih civila promjenjena, institucije Republike Srpske odlučile su da izgrade monumentalni spomen-kompleks svim žrtvama u Donjoj Gradini. Ovaj prostor nalazi se na desnoj obali Save, preko puta Jasenovca, gdje je u masovnim grobnicama sahranjen najveći broj žrtava.

Drugo značenje je građanski rat, jer je predstavljao unutrašnji sukob različitih naroda svrstanih u ideološki različite vojske sa različitim ratnim ciljevima. Partizanski pokret bio je etnički najheterogeniji, borio se širom zemlje za socijalističku Jugoslaviju i u njegovim jedinicama najbrojniji su bili Srbi. Dio vojske Kraljevine Jugoslavije se nakon kapitulacije predao Nijemcima i uglavnom su odveden na prinudni rad u Njemačku, a drugi dio se povukao na slobodne teritorije van gradova i tu je započeo gerilsku borbu (četnici). Ove jedinice su činili dominantno Srbi i borili su se za srpsku monarhiju. Vojsku fašističke NDH su uglavnom popunjavali Hrvati, a u BiH su u ovim jedinicama veoma brojni bili i muslimani. Pripadnici ove vojske su bili ustaše i domobrani, koji su se borili za očuvanje kvislinške NDH, koja bi bila etnički čista i bez Srba. Ovaj genocidni program pokazuje M. Budak, ministar u vladi NDH, koji je kazao: „Jedan dio Srba ćemo pobiti, drugi ćemo raseliti, ostale ćemo prevesti u katoličku vjeru i tako pretopiti u Hrvate.”82 Od ostalih unutrašnjih vojski, veću brojnost imale su dobrovoljačke milicije koje su formirale njemačke divizije: od bosanskih muslimana „Handžar”, kosovskih šiptara „Skenderbeg” i slovenačkih fašista „Bela garda”. Treća odrednica ovog rata je socijalistička revolucija, jer su predratni kapitalistički društveni poredak i monarhija zamijenjeni socijalističkim uređenjem i republikom.

Ratni gubici (veliki doprinos proučavanju ratnih gubitaka u SFRJ tokom Drugog svjetskog rata dali su Viktor Novak, Vladimir Dedijer, Milorad Ekmečić, a od mlađih istoričara Draga Mastilović) nikada nisu naučno obrađeni (posebno se to odnosi na Jasenovac), već je to bio plod rada pojedinaca (Vladeta Vukčević, Milan Bulajić, Bogoljub Kočović, Vladimir Žerjavić i Životije Đorđević). Urađena je procjena svih žrtava SFRJ tokom Drugog svjetskog rata u iznosu od 1.705.000 stanovnika i to je postala zvanična informacija. Ukupni demografski gubici su podrazumijevali i nedirektne gubitke, a to se odnosi i na broj iseljenih građana, djece nerođene zbog rata i sl. Posmatrajući rezultate do kojih su došli ovi istraživači, možemo zaključiti da se broj direktnih gubitaka kreće od 1.027.000 do 1.607.000 ubijenih stanovnika Jugoslavije, a ukupni demografski gubici kreću se od 2.022.000 do 2.825.000 stanovnika.

 Prvi od 26 koncentracionih logora NDH otvoren je polovinom aprila 1941. na prostoru Gospića, a prva grupa zatvorenika bili su članovi jevrejskog fudbalskog kluba „La Benevolencia” iz Zagreba. Stradanja civila bilo je i u drugim dijelovima Jugoslavije (postojalo je preko 70 velikih fašističkih logora na tlu Jugoslavije, a po broju umorenih se izdvajaju: Sajmište i Banjica u Beogradu, Novi Sad, Sremska Mitrovica, Trepča, Vinkovci, Stara Gradiška, Jastrebarsko, Ogulin). Uglavnom, najviše je stradalo Srba, i to na Kordunu i Baniji, Kosovu i Metohiji. Velike zločine su počinili i pripadnici okupacionih snaga, uglavnom Nijemci i Mađari, prema Srbima, Jevrejima i Romima. Kao čin kolektivne odmazde, strieljani su đaci u Kragujevcu, građani Kraljeva i dr. Po podacima Centra „Simon Vizental”, samo u NDH ustaše su ubile 30.000 Jevreja (75% predratne populacije), 29.000 Roma (97%) i 600.000 Srba (33%). Istoričar Đuro Zatezalo objavio je detaljan opis zločina u sistemu koncentracionih logora „Gospić–Jadovno–Pag”, kao i popis stradalih: 38.012 Srba, 1998 Jevreja, 88 Hrvata i 25 ostalih. Na tlu BiH, najviše stradanja stanovništva bilo je u Bos. Krajini (po brojnosti ubijenih civila, posebno se ističu lokaliteti: Garavice (Bihać), Šušnjar (Sanski Most), Drakulić–Šargovac–Motike (Banja Luka), više lokaliteta na Grmeču (B. Krupa), B. Novi i dr.), istočnoj Hercegovini (Prebilovci (Čapljina), Stolac, Popovo polje, Bivolje Brdo i Koritska jama (Gacko) i istočnoj Bosni (u Starom Brodu kod Višegrada, u martu 1942. ubijeno je oko 6000 Srba romanijskog kraja koji su bježali ispred ustaša, „Crna legija” J. Francetića). Sveobuhvatan pregled stradanja srpskog stanovništva pruža knjiga D. Mastilovića „Zatiranje Srba u BiH u XX vijeku”, u kojoj autor daje opsežan prikaz tri lica genocida (protjerivanje, pokatoličavanje i ubijanje). Na osnovu istorijskih dokumenta, Mastilović ukazuje na protjerivanje iz NDH oko 137.000 Srba,a navodi i broj „od oko 240.000 nasilno prevedenih pravoslavnih Srba u katoličanstvo na prostoru cijele NDH u periodu 1941–1942.” Na osnovu pregleda sistema koncentracionih logora koje je NDH uspostavila na rubovima srpskog etnički homogenog područja (Gospić–Jadovno–Pag, Jasenovac – Stara Gradiška, Koprivnica, Kerestinac, Lepoglava, Caprag, Loborgrad, Jastrebarsko, Sisak, Tenje i Đakovo, te jedinog takvog logora na tlu BiH, Kruščica kod Viteza), stiče se jasna slika o masovnim i planskim pogubljenjima, prevashodno Srba. Ova stradanja su uvećana masovnim pokoljem civilnog stanovništva, jer „nije postojao srez u BiH u kome tokom Drugog svjetskog rata ustaše nisu sprovodile svoj krvavi pir” (Mastilović, 2017).

Stradali su i pripadnici drugih naroda, npr. muslimani u istočnoj Bosni i Sandžaku (kao odmazdu za prethodne zločine nad Srbima, četnici su počinili veliki zločin prema Muslimanima u proljeće 1943. na teritoriji Bijelog Polja, Pljevalja, Priboja, Čajniča i Foče). Na kraju Drugog svjetskog rata, zbog osvete, ideološke obojenosti i nedemokratskih postupaka novih vlasti, izvršena su masovna ubistva pripadnika poraženih snaga (najveći broj ubistava zarobljenih ustaša, belogardejaca i četnika izvršen je kao odmazda i bez sudskih procesa na teritoriji Slovenije i Austrije: Zidani Most, Kočevski Rog, Blajburg). Postoji brojna istorijska literatura i istorijski izvori o stradanjima stanovništva BiH tokom Drugog svjetskog rata, koji je sačinjen 1964. godine i čuva se u dokumentaciji SZS u Beogradu, a koji sadrži imena 179.173 lica koja su stradala za vrijeme rata, a rođena su u BiH.

Ovaj spisak nije potpun, jer nije obuhvatio nastradala lica u četničkim, ustaškim, domobranskim i drugim formacijama. Međutim, nacionalni sastav u ovom uzorku ratnih žrtava potvrđuje poznatu činjenicu o najvećim ratnim gubicima srpske populacije na ovom tlu. Tako su Srbi činili 72,1% (129.114 lica), Muslimani 16,5% (29.539 lica), Hrvati 4,4% (7850 lica) i pripadnici ostalih nacionalnosti 7,0% žrtava rata u navedenom popisanom uzorku u BiH. Regionalni raspored ratnih žrtava srpskog stanovništva može se dovesti u uzročno-posljedičnu vezu sa sveukupnim demografskim razvojem ovog naroda i njegovom prostornom distribucijom u decenijama poslije Drugog svjetskog rata u BiH. Genocid i sveukupna stradanja Srba u Drugom svjetskom ratu uticali su na smanjenje potencijala ovog naroda u BiH. Ukupna stradanja stanovništva BiH u zajedničkom broju žrtava u Jugoslaviji obuhvatala su 41% svih ratnih gubitaka, a u ratnim gubicima je bilo pripadnika svih vjera i nacija. Relativno gledajući (procentualno u odnosu na apsolutni broj), najviše je stradalo Jevreja, dok su u apsolutnom broju najviše stradali Srbi. Takođe, značajne gubitke su imali Romi, Hrvati i Muslimani (Pašalić, 2012).

Kompleksnost metodologije proračuna demografskih gubitaka tokom ratova u XX v. može se vidjeti na primjerima Srbije. Na grafikonu 2.1. vidi se, na primjer, za balkanske i Prvi svjetski rat, da su se demografski gubici izvjesno vrijeme povećavali i po završetku rata, jer smrtnost kao posledica rata je bila povećana nekoliko godina nakon rata. Na grafikonu je aproksimativno predstavljeno da su se demografski gubici povećavali do 1921. godine i tada su dostigli maksimalnu vrednost (Gmax). Od 1921. godine pa do završetka posleratnog perioda (na grafikonu je to 1929. godina), demografski gubici se delimično smanjuju zbog povećanog nataliteta, tzv. ’bejbi buma’. Po završetku posleratnog perioda (1929. godina), demografski gubici dostižu vrednost koju smatramo celovitim iznosom, odnosno procenjenim iznosom (Gp) demografskih gubitaka za balkanske i Prvi svetski rat. Od 1929. godine pa nadalje, demografski razvitak stanovništva Srbije odvija se u redovnim prilikama. Takođe, hipotetički, populacija demografskih gubitaka bi od 1929. godine pa nadalje imala svoj demografski razvitak, tj. tokom vremena bi demografski gubici rasli. Kretanje demografskih gubitaka prouzrokovanih Drugim svetskim ratom i demografskih gubitaka prouzrokovanih raspadom SFRJ, albanskim terorizmom na Kosovu i Metohiji i NATO agresijom na Srbiju odvijalo bi se analogno navedenom primeru za balkanske i Prvi svetski rat. Metodom kumulativne dinamike se na kraju posleratnog perioda posle raspada SFRJ, albanskog terorizma na Kosovu i Metohiji i agresije NATO pakta na Srbiju može utvrditi ukupan iznos procenjenih demografskih gubitaka Srbije (Gu) prouzrokovanih svim ratovima u XX veku (Vrućinić, 2007).

Struktura žrtava (1941–1945) u Srbiji po starosti i polu ukazuje na surovost rata, odsutnost principa humanosti i nepoštovanje međunarodnih konvencija i običaja ratovanja. Među žrtvama rata je stanovništvo svih uzrasta, a procenat djece (4,9% za Srbiju) i žena (13,9% za Srbiju) veoma je visok (Vrućinić). U ovakvim okolnostima započinje obnova porušene države i izgradnja institucija nove socijalističke Jugoslavije.

2.7.1. Administrativna podjela: republike – buduće države

Tokom 46 godina svog trajanja, druga Jugoslavija je tri puta mijenjala ime: DFJ (Demokratska Federativna Jugoslavija), FNRJ (Federativna Narodna Republika Jugoslavija) i SFRJ (Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija). Ova zajednica „ravnopravnih naroda i narodnosti” počivala je na sljedećim premisama:

• osnova administrativnoupravne organizacije nije se mijenjala i ona je bila federativna zajednica šest republika i dvije autonomne pokrajine93 (simbol je zajednički plamen na grbu od šest buktinja);

• sva stradanja civila tokom prethodnog rata zaboravljena su u ime izgradnje nove države i stvaranja „bratstva i jedinstva”;

• kao socijalistička država, imala je jednopartijski sistem u kojem je komunistička partija imala vodeću ulogu u svim sferama društva.

Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Srbija, Crna Gora i Makedonija, te autonomne pokrajine: Vojvodina i Kosovo i Metohija. Jugoslavija je formalno nastala još tokom Drugog svjetskog rata, kada je u Jajcu održano II zasjedanje AVNOJ-a i taj datum se nalazio na grbu države. Prvi Ustav FNRJ usvojen je 1946. i njime su ozakonjene tekovine NOR (Narodnooslobodilačke borbe) i Ustavotvorna skupština je pretvorena u Narodnu skupštinu. AVNOJ je na taj način prestao da postoji, ukinuta je monarhija, a uspostavljena republika. Formalno kao izraz etno-kulturnih specifičnosti, a suštinski zbog političkih pokušaja stvaranja države od približno jednakih geografskih jedinica, na teritoriji Srbije su formirane dvije autonomne pokrajine. Drugi Ustav donesen je 1963. i njim je definisana nova teritorijalna organizacija države, od opštine, sreza, autonomnih pokrajina, socijalističkih republika do federacije. Proglašeni su novi elementi ekonomskog sistema: društvena svojina, samoupravljanje i samoorganizovanje radnih ljudi. Treći Ustav iz 1974. izvršio je najznačajnije promjene u državnom i društveno-ekonomskom uređenju zemlje u pravcu dalje konfederalizacije. Republike i pokrajine suštinski su izjednačene i pretvorene u države. To je proizvelo najviše istorijskih posljedica, jer su ova rješenja kasnije korišćena kao pravni temelj za proces raspada SFRJ.

2.7.2. Demografski razvoj, mreža naselja i funkcijski odnosi

U istorijskogeografskom pogledu, druga Jugoslavija predstavljala je fazu najintenzivnijeg razvoja i period najznačajnije društveno-ekonomske valorizacije ovog prostora. To je obilježeno kreiranjem nove fizionomije kulturnih pejzaža, prevashodno vidljivim u domenu urbanizacije i industrijalizacije cjelokupne teritorije. Svih šest popisa stanovništva pokazali su brz rast broja stanovnika i poboljšanje njihovih kvalitativnih karakteristika.

Ukupni rast iznosio je 7.686.664 stanovnika ili 48,5%, a prosječni godišnji rast bio je 178.760 stanovnika, što predstavlja prosječnu godišnju stopu rasta od 9,08‰. Posmatrano po periodima, najintenzivniji rast stanovništva ostvaren je u periodu 1950–1954. (17‰), da bi se prepolovio u periodu 1970–1973. (9,1‰), a potom pao ispod višegodišnjeg prosjeka. Ovo su pratila i ostala obilježja biološke strukture stanovništva. Stopa mortaliteta je smanjena, a posebno dojenčadi i djece, kao rezultat kvalitetnije zdravstvene zaštite i podizanja opšteg standarda življenja. To je posebno vidljivo na primjeru prosječnog očekivanog životnog vijeka, koji je za generaciju iz 1931. god. iznosio 46 godina, a za generaciju 1971. bio je bitno veći (muškarci 65, žene 70 god.). Na osnovu ovih primjera, postoje izrazite razlike na regionalnom nivou. To je rezultat razlike u opštim privrednim i društvenim razlikama koje su postojale vijekovima između pojedinih područja (obično se uzimaju primjeri Slovenije i Kosova). Tokom trajanja „druge Jugoslavije”, ove razlike su značajno umanjene kroz različite programe ekonomsko-socijalne pomoći nerazvijenim područjima. Najvidljivi primjeri bili su struktura aktivnog stanovništva i rast urbanizacije. U prvom periodu (1948–1971), udio poljoprivrednog stanovništva smanjen je sa 67,2% na 38,2%, što u apsolutnim vrijednostima iznosi smanjenje broja poljoprivrednika za 2,8 mil. Istovremeno, broj gradskog stanovništva povećan je za 4,8 mil. i stepen urbanizacije dostigao je 39%.

Ovako dinamičan rast urbanizacije uslovio je promjene i u urbanoj mreži. Broj malih naselja postepeno se smanjuje, a kao posljedica ubrzane industrijalizacije, brži rast bilježe gradovi srednje veličine (20.000–50.000 st.), čiji se ukupni broj, kao i broj stanovnika u njima, povećava tri puta. Ovaj proces je još izraženiji u najvećim gradovima (>100.000 st.), čiji se broj povećava za četiri puta, a broj stanovnika u njima dostiže 12,6% ukupnog stanovništva SFRJ.

Tako se na decentralizovanu urbanizaciju nailazi u Sloveniji – području veoma guste mreže patuljastih naselja (sa 68% nepoljoprivrednog, ali 27% gradskog stanovništva), gdje je urbanizovanost usmjerena pretežno na manja prigradska i seoska naselja, i gdje izvanredno razvijena saobraćajna mreža dopušta masovnost dnevnih migracija zaposlenog osoblja. Suprotan primjer razvitka velikih i agrarnih naselja pruža Vojvodina, koja je urbanizovana (ima 39% gradskog stanovništva), ali je po stepenu deagrarizacije stanovništva nedovoljno industrijalizovano područje, jer ima samo 48% nepoljoprivrednog stanovništva (1961). Kao primjer izrazitih regionalnih neujednačenosti može se navesti hiperurbanizacija kakva se javlja u Makedoniji. To je vidljivo na primjeru Skoplja, grada sa visokim stepenom urbanizacije, kao izrazom razvoja glavnog grada (35% gradskog stanovništva). Ali Makedonija je istovremeno i područje niske deagrarizacije stanovništva (48% nepoljoprivrednog), za razliku od pokrajine Kosovo, koja ima vrlo nisko učešće i gradskog i nepoljoprivrednog stanovništva i čiji je porast gradova pretežno posljedica prirodnog, a ne mehaničkog kretanja stanovništva. Već u ovoj fazi urbanizacije, uočavaju se naznake budućih problema sa neproporcionalnim rastom broja stanovnika glavnih gradova republika, prije svega sa narastanjem Beograda. Najbolje rezultate u obuzdavanju rasta glavnog republičkog centra ostvariće Slovenija i to je bio jugoslovenski specifikum unutar kojeg su postojala dva modela urbanih procesa, a koja su se tada odvijala u Evropi. Prvi je poznat pod imenom „pretjerana urbanizacija” (over-urbanisation), a drugi je „neadekvatna urbanizacija” (under-urbanization). Ovi modeli ne pripadaju istom istorijskom razdoblju, ali pripadaju sličnoj razvojnoj fazi ekonomskog rasta. Po prvom modelu, urbanizacija teče u ekonomski (industrijski) već razvijenim zemljama, s visokom produktivnošću primarnog i sekundarnog sektora i visokom razvijenošću infrastrukture. U drugom modelu, urbanizacija se odvija u okruženju sa neadekvatnom infrastrukturom, tehnološkom zaostalošću i ograničenim ekonomskim rastom. U prvom modelu industrijalizacija se razvila još u XIX, a u drugom modelu, tek u drugoj polovini XX v. U drugom modelu urbanizacija ima bržu dinamiku rasta od industrijalizacije, koja bi trebalo da osigura nova radna mjesta, pa su posljedice nezaposlenost, pomanjkanje stanova i infrastrukturnih kapaciteta.

Na prostoru Jugoslavije bila su prisutna oba modela urbanizacije, iako se prvi mogao zapaziti samo kao razlika u odnosu na drugi, a ne toliko po poklapanju sa zapadnim modelom. Prvi model nije bio izrazito razvijen, nego se pokazivao u netipičnim oblicima i odstupanju od drugoga. Oba modela bilo je moguće prepoznati preko već ustanovljenih strukturnih neusklađenosti u urbanom razvoju jugoslovenskih regija.

Indikatori bitni za analitičke modele su intenzitet urbanizacije i razvoj privrede uz porast društvenog i infrastrukturnog standarda. Te procese prate promjene u socijalnoj strukturi stanovništva. Odnosi tih faktora prema infrastrukturnom i društvenom standardu su osnova analitičkih urbanih koncepata. Budući da razvijene regije na jugoslovenskom prostoru ne odlikuju toliko veći zaista dobro opremljeni dijelovi, koliko redistribucija solidno razvijenih dobara u policentrično zasnovanom razvoju manjih gradova, te bolje opremljen seoski prostor, one se približavaju konceptu prekomjerne urbanizacije. Upravo 137 socijalne i infrastrukturne promjene seoskog prostora, u kojem u Sloveniji živi gotovo polovina stanovništva, značajan su pokazatelj ravnomjernijeg razvoja. Nerazvijene, a posebno polurazvijene regije razlikuju se upravo po odsutnosti takvih procesa. Iz navedenog slijedi da je drugi model, neadekvatne urbanizacije, najočitiji na jugoistoku. Dok u sjeverozapadnim regijama Jugoslavije prevladavaju oblici policentričnog urbanog razvoja, na jugoistoku je prisutniji (mono)centrično usmjereni urbani rast. U prvima se rast nekih većih gradova zaustavlja na račun podizanja kvalitete života i razvoja privrede, a u drugima centri još rastu uprkos narastajućoj nezaposlenosti i padu kvalitete ustanova (Verlič, 1990).

Na prethodnom kartodijagramu uočljiva je različita prostorna distribucija gustine stanovanja koja presudno diktira i karakter funkcijskih odnosa unutar države. Iz ustavnog uređenja, proizašao je i opšti okvir nodalno-funkcijskih odnosa. Pošto su se odnosi između republika sve više konfederalizovali, a unutar Srbije veze sa autonomnim pokrajinama federalizovale, jačao je birokratsko-upravljački aparat u njihovim glavnim gradovima. Kao paralelan proces, išla je institucionalna izgradnja glavnih gradova u svim domenima, od institucija obrazovanja i zdravstvene zaštite do naučnih, kulturnih i sportskih sadržaja. Ovo je značajno ojačalo gravitacionu snagu i funkcijske veze ovih centara sa centrima nižeg hijerarhijskog nivoa, što je dovelo do brzog rasta broja stanovnika ovih nodusa. Prostori najveće koncentracije stanovništva (>40 st./km2 ) podudaraju se sa produžetkom Panonske osovine na Moravsko-vardarsku udolinu (Slovenija, Hrvatska, Vojvodina, Srbija, Makedonija), dok su najrjeđe naseljeni centralni brdsko-planinski prostori BiH, Crne Gore i Kosova i Metohije (Za pojavu neadekvatne urbanizacije karakteristične su i ostale subpojave, posebno neadekvatna infrastrukturna izgrađenost, koju u početnoj fazi karakteriše veća stopa imigracije i manja mogućnost zapošljavanja.

U prvoj ovoj fazi razvoja urbane mreže (1948–1971), veoma bitna karakteristika bila je policentričnost velikih centara, što je bila kvalitativna karakteristika u odnosu na susjedne države (Austrija, Mađarska, Grčka). Beč, Budimpešta ili Atina veličinom dominiraju kao glavni gradovi u kojima je indeks primarnosti glavnog grada nesrazmjerno visok. To je višestruko loša pojava, od toga da je neravnomjeran razmještaj stanovništva, a time i smanjena mogućnost optimalne organizacije teritorije i valorizacije prostora. Ništa manji problemi nisu u domenu komunalne privrede, zaštite životne sredine i pojačanih socijalnih razlika. To nije bio slučaj sa Jugoslavijom. Tokom druge faze urbanog razvoja (1971–1991) dolazi do daljeg rasta broja velikih gradova koji se uduplavaju i na taj način formira se mreža od 18 makroregionalnih centara. Neke od negativnosti ubrzanog razvoja jesu brzo narastanje Beograda, a djelimično i Zagreba i Skoplja, koji snagom svojih funkcija narušavaju balans unutar republičkih urbanih mreža. Ovaj problem će eskalirati početkom ovog vijeka, kada će metropolizacija ovih centara (fenomen „beogradizacije Srbije”) stvoriti brojne socijalne i komunalne probleme i učiniti da kvalitet života za prosječnog stanovnika ovih gradova postane lošiji nego u manjim centrima. U ovim uslovima razvija se „paleoindustrijalizacija”, koju karakteriše prekinuti kontakt s prošlošću i kulturnom tradicijom u urbanom življenju, a naglasak je samo na broju radnih mjesta, a ne na životnoj sredini.

Na nivou BiH, demografski razvoj bio je vrlo dinamičan, jer je ukupni rast stanovništva u periodu 1948–1991. bio najveći u SFRJ. Apsolutni porast iznosio je 1.811.750 stanovnika (70,6%), što je predstavljalo prosječni godišnji rast po stopi od 1,21%. Od ovog prosjeka, najveća odstupanja, u pozitivnom smislu, bila su neposredno nakon rata (1948–1953), kada je stopa iznosila 2,1%, a najmanja stopa rasta bila je u dekadi 1981–1991. god. (0,59%). Posmatrajući ovaj rast stanovništva u svjetlu urbano-ruralnih odnosa, uočava se da je u periodu 1953–1981. ukupni rast iznosio 44,8%, porast stanovništva opštinskih središta iznosio je 73%, a ostalih naselja tek 14,9%. U domenu intenziteta ovih procesa i njegovih regionalnih karakteristika, broj opština koji je bilježio smanjenje broja stanovnika rastao je od četiri (1953) do 33 (1981). Regije koje su imale tipične karakteristike emigracionih područja, postale su Sarajevsko-romanijska (bivša istočna Bosna), istočna Hercegovina i zapadna Hercegovina. U periodu 1971–1981. najveći pad broja stanovnika zabilježio je Kalinovik (-30,6%), dok je najveći rast zabilježen u Velikoj Kladuši (25,9%).

„R. Petrović je u studiji Migracije u Jugoslaviji i etnički aspekt istaknuo da podaci popisa stanovništva od 1961. do 1981. godine pokazuju znatno jaču prostornu mobilnost srpskog i hrvatskog stanovništva u odnosu na muslimansko stanovništvo u Bosni i Hercegovini” (Pašalić, 2012). Gradovi sa više 100.000 stanovnika su: Beograd, Zagreb, Skoplje, Sarajevo, Ljubljana, Novi Sad, Rijeka, Split i Niš. 96 Novi gradovi u ovoj mreži postaju: Maribor, Banja Luka, Osijek, Subotica, Titograd, Priština, ali i Tuzla, Mostar, Subotica i Bitolj iako još nisu dostigli ovaj broj stanovnika.

Srbi su bili relativna većina u ukupnom stanovništvu od 1953. (44,3%) do 1971. (37,1%), a 1991. su spali na 31,2%. Muslimani (naknadno Bošnjaci) imali su kontinuiran rast i porast učešća u ukupnom stanovništvu sa 31,2% (1953) na 39,5% (1971) i 43,4% (1991), dok su Hrvati bilježili lagani pad sa 22,9% (1953) na 20,6% (1971) i 17,3% (1991). Samo iz ovih primjera moguće je prepoznati glavne tendencije demografskog razvoja u etničkom i regionalnom kontekstu. Muslimani su bilježili visoke stope rađanja i bili su etnička grupa sa najmlađim stanovništvom. Srbi i Hrvati su bilježili kontinuiran pad relativnog učešća u ukupnom stanovništvu, a pored nižih stopa rađanja i viših stopa umiranja, ove etničke grupe bile su veoma brojne u međurepubličkim migracijama. Srbi iz BiH su tradicionalno emigrirali u Srbiju, Hrvati u Hrvatsku, a Muslimani iz Raške oblasti su rado dolazili u BiH. Ovako dinamičan rast stanovništva BiH uslovio je promjene i u etničkoj strukturi. Prema Pašaliću (2012), učešće srpskog, hrvatskog i muslimanskog stanovništva u ukupnoj populaciji BiH povećano je u periodu od 1961. do 1991. godine sa 90,3% na 92,1%, uz bitno drugačije odlike populacione dinamike tih etničkih grupa. Takođe, u periodu od 1961. do 1991. godine u BiH je uočen i znatan broj lica koja su se izjašnjavala kao Jugosloveni. Njih je 1961. godine bilo 275.883 (8,4%), 1981. godine 326.280 (7,9%), a 1991. godine 239.777 (5,5% ukupnog stanovništva).

U periodu poslije Drugog svjetskog rata, BiH se odlikovala snažnom emigracijom, najizraženijom među područjima bivše Jugoslavije. Razloge za to treba tražiti u ekonomskim i demografskim faktorima. Nejednako djelovanje ovih faktora u BiH i na jugoslovenskom prostoru u cjelini stvorilo je uslove za održavanje stalnog negativnog migracionog salda kroz čitav pomenuti period. Ekonomsko-demografske okolnosti u BiH podsticale su stanovništvo na iseljavanje.

U periodu 1948–1981. god. iz BiH se iselilo 548.417 lica, a uselilo 158.291 lice. Procenat neto migracionog salda od ukupnog stanovništva je različit po pojedinim periodima. Najmanji je bio u intervalu 1948–1952, kada je od prosječnog broja stanovnika iznosio 1,1%, a najveći 6,1% u periodu 1961–1970. Međutim, procenat neto migracionog salda u odnosu na prirodni priraštaj je daleko veći i u devetoj deceniji prelazi 25%. Prema tome, emigracije iz BiH bile su vrlo značajne (Pašalić, 2017).

 Ovaj trend migracionog salda i promjene etničke strukture, najbolje potvrđuje primjer Sarajeva (1971–1991), u kojem je broj stanovnika porastao za 167.597 lica, od čega je bilo 98.382 Muslimana, 42.709 Jugoslovena i 27.005 Srba. U istom periodu je Sarajevo napustio 6.481 stanovnik koji se izjašnjavao kao Hrvat i 5.072 iz kategorije „ostali” (Mutabžija, 2000). Ovakav trend demografskog razvoja pratila je ozbiljna promjena strukture stanovništva i povećanje prosječne gustine stanovanja. Prosječna vrijednost kretala se od 50,1 st./km2 (1948), preko 64,1 (1971) do 85,6 st./km2 . Posmatrajući regionalne razlike u distribuciji stanovništva, na postojećem nivou društveno-ekonomskog razvoja uočava se presudni uticaj prirodnogeografskih faktora. Prema popisu 1971, „najgušće i najravnomjernije naseljena geografska regija je panonska i peripanonska Bosna (98 st/km2), naseljenost planinskog (58 st/km2 ) i mediteranskog (49 st/km2 ) područja znatno je manja i neravnomjernija (Markotić, 1983). 

Osnovni razlog visokog rasta stanovništva bio je visok prirodni priraštaj, koji se kretao od 24,1‰ (1953) do 10,6‰ (1980). Maksimalne stope nataliteta (62,1‰) i prirodnog priraštaja (41,3‰) zabilježene su 1956. u Kalesiji, a najveća stopa mortaliteta zabilježena je 1953. u Kotor Varošu (25,8‰). Han Pijesak je 1966. bio opština sa najnižom stopom mortaliteta (3,4‰), a četiri godine kasnije zabilježene su u istoj opštini i najniže stope nataliteta (7,7‰) i prirodnog priraštaja (2,8‰). Ovo potvrđuju statistički podaci o intenzitetu i pravcima migracija. „Prosječna godišnja migracijska bilanca bila je -13.200 (1953–1961), i -18.300 (1961–1971). U odnosu na iznos -3.800 stanovnika tokom prvog poslijeratnog međupopisnog perioda (1948–1953), ukupan broj iseljenog stanovništva porastao je gotovo pet puta. BiH je imala negativnu migracijsku bilancu sa Hrvatskom, užom Srbijom, Vojvodinom i Slovenijom, dok je saldo migracija s ostalim područjima neznatno pozitivan” (Markotić, 1983). Najznačajnije promjene u ekonomskoj strukturi stanovništva odnosile su se na drastičan pad zaposlenih u poljoprivredi i ujednačen i ravnomjeran rast broja zaposlenih u industriji i uslugama.

Bitne promjene desile su se i u drugim segmentima društva, posebno u domenu urbanizacije. To je pratio i dinamičan razvoj društvenih djelatnosti, posebno u domenu obrazovanja i zdravstvene zaštite. Samo broj nepismenih osoba je smanjen sa 893.000 (1953) na 495.000 (1981), tj. u relativnim iznosima sa 40,2% (žene 57%) na 14,5% (žene 23,3%). Savremeni procesi globalizacije ostavili su bitan trag i u urbanoj mreži BiH u ovom periodu. Izražen proces industrijalizacije uticao je na pomjeranje seo- 142 skog stanovništva prema gradovima, što je uzrokovalo dva procesa sa suprotnim predznakom. Jedan je urbanizacija, koja podrazumijeva ne samo narastanje naseljenih mjesta (populaciono >5.000), nego nosi i širu dimenziju gradskog načina života. Drugi proces je deagrarizacija ili napuštanje poljoprivredne proizvodnje i života na selu. Ona je izazvana potrebom mladih ljudi za kvalitetnijim školovanjem i savremenijim načinom života, čija su posljedica staračka domaćinstva na selu. Takođe, to u gradovima dovodi do naglog povećanja broja stanovnika, neplanske gradnje i stvaranja „sive zone” koja kreira nezaposlenost i razne vidove socijalne patologije. Sve to što se dešavalo u našim gradovima u drugoj polovini prethodnog vijeka, djeluje s tog aspekta benigno prema aktuelnim trendovima.

 

2.7.3. Karakteristike privrednog razvoja: centralno planiranje i tržište

Fantastična transformacija kulturnih pejzaža i kompletan geografski preobražaj Jugoslavije u periodu prve tri decenije razvoja bio je rezultat snažnog privrednog rasta. On je ostvaren u uslovima centralnoplanske privrede, koja je bila karakteristična za sve socijalističke države Evrope. Karakteristike ovog sistema su se svodile na

odsustvo tržišnih principa u poslovanju, dominantno državno vlasništvo i vrlo malo učešće privatnog sektora (3%–4%) u nacionalnoj ekonomiji, a spoljna trgovina je postala monopol države i time su se bavile specijalizovane kompanije. U domenu poljoprivrede, država je bila vlasnik poljoprivrednih površina na kojima su formirana državna imanja koja su obuhvatala oko ¼ obradivih površina i koja su imala ulogu i eksperimentalnih imanja na kojima su uvođene moderne metode i sijane kulture s visokim prinosima (Berend, 2009).

Državno vlasništvo je podredilo čitavu ekonomiju centralnom planiranju i upravljanju, koje je prvi put uvedeno 1947. kao „prva petoljetka” (petogodišnji plan). On je podrazumijevao da centralni organi upravljanja određuju planove proizvodnje po svim oblastima (ratarstvo, stočarstvo, rudarstvo…) koji se preko nadležnih ministarstava dalje operacionalizuju. Određivane su kvote i planovi proizvodnje za svaki privredni subjekt koji je dominantno vodio računa o izvršenju plana, ali ne i o tržišnim elementima (cijena proizvoda, dizajn, prodaja). Te elemente, kao i realizaciju tog plana, pratilo je nadležno ministarstvo i drugi državni organi. Ovaj sistem je imao dobrih i loših strana, pa je jugoslovenski privredni sistem u narednim godinama modifikovan i sve više se prilagođavao „zakonima tržišta”. Ovaj nedovoljno tržišni model ekonomskog razvoja funkcionisao je do raspada Jugoslavije i on je omogućio „prisilnu” akumulaciju kapitala u ratom izmučenoj i siromašnoj agrarnoj državi. Zasnivao se na niskim cijenama poljoprivrednih proizvoda i visokim cijenama gotovih proizvoda (tzv. „makaze cijena”) i doveo je do nezabilježenog rasta stope akumulacije. „Umjesto međuratne stope akumulacije u iznosu 6%–8%, Jugoslavija je akumulirala u ovom periodu 25%–30% BDP-a” (Ibidem).

U primarnom sektoru desile su se dramatične promjene. Višak radne snage u agraru omogućio je prelazak ruralnog stanovništva u sektor industrije, pa je učešće poljoprivrednog stanovništva u periodu 1947–1971. sa 67,2% svedeno na na 38,2%. Politika planskog investiranja i industrijalizacije drastično je transformisala tradicionalne seoske zajednice iz kojih u ovom periodu 2,8 miliona poljoprivrednika prelazi u grad. Tokom samo jedne generacije, dominantno ruralno društvo preobrazilo se u urbano i radničko. Sve to nije umanjilo rast poljoprivredne proizvodnje, koja se udvostručila tokom ovog perioda. To je bio rezultat primjene agrotehničkih mjera, prije svega snažne mehanizacije (do 1980. uvedeno je više od 170.000 traktora i 80.000 savremenih poljoprivrednih mašina) i izraženijeg korišćenja hemijskih sredstava (vještačka đubriva, insekticidi i pesticidi). Veliki rezultati su postignuti u domenu melioracije, gradnjom kanala Dunav–Tisa–Dunav povećane su površine koje se navodnjavaju u Vojvodini, potom delti Neretve, u Istri (doline Raše i Mirne), manje površine u Dalmaciji, Skadarskoj zavali (Ćemovsko polje), makedonskim poljima (Bregalničko, Strumičko, Pelagonijsko), Kosovu (sistem Ibar–Lepenac), kao i u Pomoravlju, Povardarju i Podunavlju. I u domenu selekcije novih ratarskih vrsta (hibridi kukuruza, pšenice i dr.) i njihovom masovnom primjenom, značajno su povećani prinosi po jedinici površine. Jedan od najvećih problema agrokompleksa bila je usitnjenost posjeda, jer su individualna gazdinstva 1980. raspolagala sa 85% ukupnih obradivih površina (prosječna veličina 3-5 hektara) i 91% stočnog fonda. Procesi deagrarizacije prvo su uslovili brzo smanjivanje tradicionalnog ekstenzivnog stočarstva u brdsko-planinskom prostoru. To su šumsko-pašnjački prostori u kojima se razvijalo sitno stočarstvo dok je postojao višak radne snage na selu. Niska produktivnost ovih gazdinstava i mala vrijednost proizvoda uslovile su deagrarizaciju, a potom i depopulaciju ovih prostora. Dominantna aktivnost radno aktivnog stanovništva u ovoj zoni je šumarstvo, a rijetka naseljenost (uglavnom < 30 st./km2 ), učinila je da ovo postanu i privredno pasivni krajevi koji se pokušavaju afirmisati kroz diverzifikaciju privredne aktivnosti, prije svega razvoj seoskog turizma. U domenu sekundarnog sektora, suštinski značaj imao je industrijski rast od prosječno 10% godišnje. U odnosu na 1939, kada je bilo 300.000 industrijskih radnika (dva radnika/ 100 st.), 1974. dostignut je broj od 1,8 mil. radnika (11,5 radnika/ 100 st.). Promjene su se desile i u strukturi industrijske proizvodnje, tako da je bitno veće učešće gotovih proizvoda u oblasti mašinske industrije, poljoprivrednih mašina, saobraćajnih sredstava, građevinarstva, ali i elektroenergetike, rudarstva, saobraćaja i različitih dijelova prerađivačke industrije. Najizrazitije promjene postale su vidljive u izgledu gradova i njihovih periurbanih pojaseva, kao i u brojnim energetskim objektima nastalim na Dunavu (Đerdap I– II), Dravi (Dravograd,Varaždin, Čakovec), Neretvi (Jablanica, Salakovac, Grabovica, Rama, Mostar), Drini (Višegrad, Bajina Bašta, Zvornik), rijekama kraškog područja u BiH (Grnčarevo, Čapljina), Hrvatskoj (Zakučac, Dubrovnik, Orlovac, Senj, Velebit), Crnoj Gori (Mratinje), Makedoniji (Mavrovo, Debar, Tikveš, Kavadarci), ali i moćnim naslagama lignita u kostolačkim, kolubarskim, kosovskim, sprečkim, velenjskim i pelagonijskim površinskim kopovima na kojima su podignute velike termoelektrane. Završetak energetskog prstena od 380 kV sa centrom u Ernestinovu kod Osijeka, omogućio je prevazilaženje podjela istok–zapad (Ston–Subotica) i stabilnije elektrosnabdijevanje. Loša politička rješenja, posebno Ustav iz 1974, koji definišu da svaka republika postaje odgovorna za sopstveni privredni razvoj i način zaduživanja i vraćanja kredita. Tada svaka republika počinje da zaokružuje svoju privrednu strukturu, pa dolazi do dupliranja mnogih profitabilnih djelatnosti, iako je do tada sve bilo prilično raspoređeno po čitavoj teritoriji.

Svaka republika težila je izgradnji vlastitih kapaciteta u domenu strateških proizvoda. Tipičan primjer bila je crna metalurgija i petrohemija, u kojima su višestruko povećani kapaciteti i proizvodnja. Željezo i čelik su se proizvodili u čak osam željezara: Jesenice, Sisak, Split, Zenica, Vareš, Smederevo, Nikšić i Skoplje. Slično je bilo sa preradom nafte, radi čijeg jeftinijeg transporta je izgrađen Jadranski naftovod od Omišalja do Pančeva, a koji je povezao glavne jugoslovenske rafinerije: Rijeka, Sisak, Lendava, Bosanski Brod, Pančevo i Novi Sad. Postojale su još rafinerije ulja u Modriči i nafte u Skoplju. U domenu proizvodnje bakra, osavremenjeni su stari objekti u Boru i Majdanpeku i izgrađeni novi u Sevojnu kod Užica. U domenu proizvodnje aluminijuma, izgrađeni su veliki kombinati u Mostaru, Podgorici, Zvorniku, Šibeniku i Obrovcu (zbog političke opstrukcije nikada nije proradio). Najveći kombinat za preradu obojenih metala (olovo i cink) bila je Trepča.

Najbolji pokazelj uspješnosti jugoslovenske privrede bili su proizvodi široke potrošnje, npr. putnički automobili (Zastava – Kragujevac), čija je proizvodnja generisala proizvode velikog broja kooperanata mašinske, elektro, hemijske i drugih industrija cijele Jugoslavije. Sličan značaj imale su fabrike drugih saobraćajnih sredstava: kamiona TAM (Maribor) i FAP (Priboj); autobusa Avtomontaža (Maribor), 11. oktomvri (Skoplje), TAZ (Zagreb); traktora IMT (Beograd) i brodova Uljanik (Pula), Brodosplit (Split), 3. maj (Rijeka). Ipak, pored strateškog značaja za svaku državu, najveći izvozni značaj imala je vojna industrija. Ona je obuhvatala proizvodnju različitih borbenih sredstava i sistema koji su se proizvodili u vojnim fabrikama širom Jugoslavije. Najpoznatiji proizvodi bili su avioni (Jastreb, Orao, Galeb i Super Galeb – G4) i helikopteri (gazela), koji su se proizvodili u fabrikama Soko (Mostar), Ikarus (Zemun), Utva (Pančevo); tenkovi T-55, M-84 i druga oklopna borbena sredstva (Đuro Đaković – Slavonski Brod, 14. oktobar – Kruševac, Famos – Sarajevo), te široka lepeza oružja, eksploziva i druge opreme u fabrikama Crvena zastava (Kragujevac), Prvi partizan (Užice), Prva petoletka (Trstenik), Krušik (Valjevo), Enegoinvest, Unis, Famos (Sarajevo), te brojnim drugim fabrikama u Goraždu, Konjicu, Travniku, Novom Travniku, Bugojnu, Hadžićima, Banjoj Luci i drugim gradovima širom Jugoslavije. 

Specifičnost privrednog poslijeratnog razvoja BiH bilo je postojanje velikih poslovnih sistema koji su bili organizovani granski (poljoprivreda, šumarstvo, elektroindustrija, mašinska industrija…). Ti veliki sistemi imali su kompleksnu strukturu i više desetina hiljada zaposlenih radnika. Poljoprivredna proizvodnja je centralizovana kroz SOUR (Složena organizacija udruženog rada) UPI (Ujedinjena poljoprivredna industrija), koja je objedinjavala sve vidove proizvodnje hrane i usluga (ugostiteljstvo, trgovina i turizam) na cijelom prostoru BiH i zapošljavala je oko 50.000 radnika. Slično poljoprivredi, i u šumarstvu je postojalo snažno gransko povezivanje po horizontali, koje je uključivalo sva šumska gazdinstva u jedinstven sistem Šipad. Unutar njega je postojalo i vertikalno povezivanje, a koje je podrazumijevalo primarnu (rezana građa) i finalnu preradu drveta (stolarija, različiti oblici namještaja i proizvoda od drveta). Unutar elektroindustrije, najveći sistem bio je Energoinvest, u kojem je radilo 55.000 zaposlenih, a preduzeća mašinske industrije je objedinjavao Famos (proizvodnja motora za vojnu industriju). U oblasti metalske industrije to je bio Unis (široka lepeza proizvoda, od naoružanja i vojne opreme do licencnih automobila Volkswagen – NSU, Prinz, Golf). Slično je bilo i u domenu građevinarstva (Hidrogradnja, Put, Igman, Krajina…). Važno je napomenuti da su svi ovi veliki poslovni sistemi imali fabrike širom BiH i da su njihov raspored, struktura i organizacija bili segmenti jedinstvene ekonomske politike koja se prepoznavala kao planska ili centralistička. Padom socijalističkog sistema, većina ovih sistema je ili devastirana ili im je promijenjena vlasnička struktura, ali to više nisu oni sistemi koji su vodili računa o svim elementima poslovanja, od školovanja kadrova do lokalnog razvoja.

2.7.4. Saobraćajna povezanost: jedan pojas, jedan put

I u drugoj Jugoslaviji ostvarena je dominacija „podunavsko-sjevernojadranskog” saobraćajnog pravca, koji je kroz povećanje obima saobraćaja u svim njegovim vidovima doprinio i kvalitetnijoj valorizaciji saobraćajno-geografskog položaja SFRJ. Kičmu saobraćajnog sistema predstavljala je mreža željezničkih pruga, koja je gotovo uništena u Drugom svjetskom ratu. U periodu Kraljevine, Jugoslavija je imala samo jednu luku, u Sušaku (Rijeka), i tri slabije opremljene manje luke, povezane prugama normalnog (Split i Šibenik) i uskog kolosijeka (Dubrovnik) sa unutrašnjošću.

Relativno brzo nakon rata, Jugoslavija je obnovila i do 1976. izgradila oko 2600 km pruge, uključujući i krak Užice–Titograd (Podgorica), čime je ostvarena vijek i po čekana veza Beograda i južnog Jadrana. Od 1830. Srbija je pokušavala ostvariti izlaz na more i tako prekinuti blokadu neprijateljskog okruženja koje je od nje stvorilo „landlocked country”. Tako je ostvarena veza devet jadranskih luka sa zaleđem preko četiri elektrifikovane i pet neelektrifikovanih pruga. Posmatrajući količinu tereta, luka Rijeka je ostvarivala 60% ukupnog saobraćaja, a ostatak je otpadao na luke: Kopar, Pula, Bršica, Šibenik, Split, Kardeljevo (Ploče), Dubrovnik i Bar. Neke od ovih luka su se specijalizovale, npr. preko Bršice se izvozio ugalj iz istarskih rudnika, Kardeljevo je imalo nagli rast kontejnerskog, a dubrovačka luka Gruž isključivo putnički saobraćaj (turistički brodovi „kruzeri”). Oko 3/5 ukupne spoljnotrgovinske razmjene ostvareno je pomorskim putem.

Riječni saobraćaj nije ostvario ekspanziju shodno mogućnostima Podunavskog basena. Završetak evropskog sistema Rajna–Majna–Dunav tokom 1980-ih uticao je na rast značaja ovog vida saobraćaja. Glavne dunavske luke su Beograd, Novi Sad, Smederevo, Osijek, Vukovar, a na Savi su Šabac, Brčko i Šamac. Glavni tereti koji se prevoze su građevinski materijal, žitarice, nafta i rude (željezo, ugalj, koks). I glavni drumski pravci bili su dio glavnog saobraćajnog koridora koji se sa „sjevernojadransko-podunavskog” pravca produžio i na „moravsko-vardarski”. Na ovom koridoru je završena elektrifikacija pruge normalnog kolosijeka koja je bila dvokolosječna većim dijelom i započeta je gradnja auto-puta „Bratstvo i jedinstvo” na istoj trasi, koja je povezivala četiri glavna grada republika (Ljubljana, Zagreb, Beograd i Skoplje). Ovaj longitudinalni magistralni pravac imao je širi evropski značaj, kao dio transevropskog koridora Evropa – Bliski istok, sa kojeg su se odvajali transverzalni pravci prema jadranskim lukama (Ljubljana – Kopar, Zagreb – Split, Sl. Brod – Sarajevo – Kardeljevo, Beograd – Titograd – Bar) i prema susjednim državama (Maribor–Grac, Zagreb–Budimpešta, Beograd–Subotica–Budimpešta, Niš–Sofija). Izgradnja mreže aerodroma za civilnu i vojnu upotrebu upotpunila je razvoj svih vidova saobraćaja. Glavni aerodromi izgrađeni su u republičkim centrima (Beograd, Zagreb, Ljubljana, Sarajevo i Skoplje), sekundarnim republičkim centrima (Maribor, Osijek, Ohrid) i većim jadranskim gradovima (Split, Dubrovnik, Tivat). Većina vojnih aerodroma imala je samo osnovnu namjenu (Cerklje, Udbina, Bihać, Banja Luka, Tuzla, Mostar, Ponikve, Kraljevo, Niš, Priština), dok je jedan broj imao i civilnu namjenu (Pula, Zadar, Titograd). U ovako razvijenoj mreži svih vidova saobraćaja, poseban značaj imali su multi – modalni saobraćajni čvorovi u kojima su se ukrštali saobraćajni sistemi, npr. morska luka – željeznica – auto-put – aerodrom, a najveća čvorišta su bili Beograd, Zagreb, Rijeka i Split.

Karta 2.28. Mreža saobraćajnih koridora i glavnih centara unutar saobraćajnog sistema SFRJ i glavnog koridora od Jesenica do Đevđelije. To je bio naš „jedan pojas, jedan put”.

Rezime:

Na tlu BiH postoje brojni kulturni tragovi iz dugog praistorijskog perioda, koji se završava dolaskom Rimske imperije u prvim godinama nove ere. Ovaj događaj najbolje odslikava pojava najznačajnijeg oblika materijalne kulture (pismo) i ulazak u svijet istorije, a time nastupaju krupne istorijsko-geografske posljedice. Tokom rimskog perioda, naš prostor će postati dio provincija Dalmacija i Panonija, i tada će nastati obrisi prvih gradskih naselja i saobraćajne mreže (jugozapad-sjeveroistok). Prve saobraćajnice izgrađene su duž najvećih riječnih dolina i planinskih prevoja, povezujući središta ovih provincija (Salona i Sirmium), a time i novostvorene rudarske i trgovačke centre u unutrašnjosti. Trasa ovih saobraćajnica nije se promijenila do danas i ovo su ostali glavni saobraćajni koridori. U narednom milenijumu ovaj prostor će dobiti svoje ime i okvirne istorijske granice koje će se tokom istorije često mijenjati. Specifičnost predstavlja peripanonski obod kao granica između rimskih provincija, potom kao „suva međa” između dva carstva (XVIII v) i kao međuentitetska granica (XX v). U milenijumskom trajanju srednjeg vijeka (od pada Rima do turskih osvajanja), ne postoji jedinstvena slika po brojnim pitanjima ukupnih društvenoistorijskih odnosa. Najznačajniji istorijskogeografski procesi vežu se za doseljavanje slovenskih plemena, njihove kulturne tragove i formiranje prvih država. Prvi pojmovi koji se vežu za geografske regije jesu: Bosna, Paganija, Hum i Travunija, a nešto kasnije javljaju se i pojmovi: Hercegovina, Donji Kraji, Usora, Soli i dr. Sa dolaskom osmanskih osvajača, ovo postaje dio Rumelijskog ejaleta, unutar kojeg se uspostavljaju četiri sandžaka. U domenu ekonomskogeografskih promjena nastupile su krupne migracije stanovništva i veoma izražena kulturno-civilizacijska transformacija svih segmenata društva. Glavni saobraćajni pravci iz prethodnog perioda gube na značaju zbog nove geografske orijentacije (jugoistok), a to prati nastanak novog longitudinalnog pravca (Turska džada) koji je povezivao Sarajevo sa Istanbulom. Nakon propasti Turskog carstva, BiH okupira Austrougarska i zadržava raniju upravnu podjelu, s tim da nazive upravnih jedinica germanizuje. Tokom ove četiri decenije došlo je do veoma izražene modernizacije društva, koja nije imala samo kulturno-civilizacijske već i ekonomsko-geografske posljedice (geografska orijentacija prema centralnoj Evropi). Započeo je proces izražene emigracije (muslimani) i imigracije (katolici) uz snažnu transformaciju prostorno-funkcijske strukture gradova. Uz impozantne rezultate u domenu industrijalizacije, išla je politika centralizacije, „pozapadnjačenja” i pokušaja asimilacije svih naroda u jedinstvenu „bosansku naciju”. U cilju ostvarenja svojih skrivenih geopolitičkih ciljeva, Austrougarska je provodila selektivnu politiku prema pojednim narodima i regijama uz čestu primjenu terora. Sloboda po prvi put u BiH dolazi 1918. sa ujedinjenjem južnoslovenskih naroda. Tokom prve zajedničke države (Kraljevina), unutrašnje uređenje će se pomjerati od unitarnog ka federalnom, što će odražavati primjena vodećeg principa regionalizacije (funkcionalnost ili etnička pripadnost). U socijalističkoj državi (SFRJ), BiH će biti centralistički organizovana federalna jedinica (republika) unutar koje će regionalni identiteti biti potisnuti u korist kreiranja homogenih (ekonomskogeografskih) regija predstavljenih u formi privrednih komora (Sarajevo, Banja Luka, Tuzla, Zenica i Mostar). Jugoslovenski period u istoriji BiH predstavljaće njen najuspješniji period, s čijim završetkom će se otvoriti brojna pitanja, od regionalnogeografskih do identitetskih.

Ključni pojmovi:

• Praistorijski kulturni procesi

• Artefakti

• Kulturni tragovi

• Pojava metalurgije

 • Prvobitne kulture

• Pojava pisma

• Nastanak prvih gradova

 • Civilizacije • Seoba naroda

• Teritorijalna organizacija

• Kulturni pejzaži

• Urbana središta i putevi

• Kulturno nasljeđe

• Srpsko crkveno graditeljstvo

• Slovenska pismenost

• Turska osvajanja

• Turski mir

• Islamizacija

• Orijentalni grad

• Čitlučki sistem

• Metanastazička kretanja

• Vojnokrajiška organizacija

• Stabilizacija naselja

• Nacionalna svijest

• Peripanonski prostor

• Ušoravanje

• Prosvjetiteljstvo

• Prva industrijska revolucija

• Druga industrijska revolucija

• Urbanizacija

• Modernizacija

• Koncentracioni logori

• Jugoslovenstvo

• Jugoslovenski regionalizam

• Nacionalni federalizam

• Militantni imperijalizam

• Liberalizam (Laissez-faire)

• Velika ekonomska kriza

• Intervencionizam

• Socijalistička revolucija

• Ratni gubici

• Planska privreda

• Globalizacija

• Neoliberalizam

Pitanja i zadaci:

1. Šta proučava arheologija?

2. Navedi osnovnu podjelu i trajanje praistorijskog perioda.

3. Gdje se nalaze najbrojniji paleolitski tragovi na tlu BiH?

4. Opiši najvažnija neolitska nalazišta u BiH i njihove artefakte.

 5. Koje su geografske posljedice dolaska Rimljana na Balkan?

6. Koja je veza između prvih saobraćajnica i oblika reljefa BiH?

7. Koje su kulturnogeografske karakteristike antičkog perioda u BiH?

8. Opiši geografski položaj prvih srpskih država.

9. Koje su glavne odlike romanike na istočnoj obali Jadrana, ima li tragova gotičkog stila i zašto nema kulturnih tragova renesanse u BiH?

10. Pojasni faze u razvoju srpskog crkvenog graditeljstva.

11. Opiši srednjovjekovne kulturne spomenike na tlu tvoje opštine.

12. Koje su geografske posljedice osmanskih osvajanja na Balkanu?

13. Koji su najvažniji gradovi i saobraćajni pravci tokom osmanske okupacije?

14. Opiši glavne demografske procese u BiH tokom osmanske okupacije!

15. Koje su karakteristike urbanizacije u XVIII–XIX v.? Uporedi teritorije pod kontrolom Habzburške monarhije i unutar turskih provincija na Balkanu.

16. Opiši Cvijićevu tipologiju seoskih naselja na Balkanu.

17. Opiši geografske posljedice okupacije BiH od strane Austrougarske.

18. Analiziraj proces urbanizacije, industrijalizacije i izgradnje saobraćajnica u periodu austrougarske okupacije.

19. Kako bi opisao kulturnu politiku Austrougarske u BiH i njene geografske posljedice?

20. U čemu je istorijskogeografski značaj nastanka Kraljevine SHS/ Jugoslavije?

21. Koje su geografske posljedice Prvog svjetskog rata za BiH?

Dodatna literatura i izvori:

• Ćorović, V. (1999). Bosna i Hercegovina. Banja Luka – Beograd: Glas Srpske – Ars Libri.

• Dedijer, J. (2010). Hercegovina. Gacko: DOB.

• Blagojević, M., Medaković, D. (2000). Istorija srpske državnosti 1, Novi Sad.

• Kovačević-Kojić, D. (1978). Gradska naselja bosanske države, Sarajevo: Veselin Masleša.

• Terzić, S. (1995). Bosna i Hercegovina od srednjeg veka do novijeg vremena. Zbornik radova. Beograd: Istorijski institut SANU.

• Imamović, M. (2014). Historija države i prava Bosne i Hercegovine. Sarajevo: University press.