FBiH je drugi entitet Bosne i Hercegovine, koji je po opštim geografskim karakteristikama bitno drugačiji od Republike Srpske. Ovaj entitet zauzima 51% teritorije, u kojem živi 64% stanovništva BiH. Prosječna gustina stanovanja je 129% prosjeka BiH, a medijalna starost je povoljnija od BiH prosjeka za dvije godine.

6.1. Demografske karakteristike i sistem naselja FBiH

Na teritoriji FBiH nalazi se 3327 naseljenih mjesta, u kojima je 2013. živjelo 2.219.220 stanovnika. Stanovništvo je nejednako raspoređeno, tako da u sjevernom dijelu Federacije, na približno 1/3 teritorije, živi oko 1,3 miliona ili 60% ukupne populacije, što uz prosječnu gustinu stanovanja od 160 st./km2 ovaj dio BiH čini najnaseljenijim. Južni i zapadni dio Federacije je prostorno veći, jer zahvata više od 2/3 teritorije, ali ovdje živi manje od milion stanovnika, pa je gustina stanovanja oko 52 st./km2 . Srednji nivo vlasti u FBiH predstavljaju kantoni. Najmnogoljudniji su: Tuzlanski (445.000), Sarajevski (413.000) i Zeničko-dobojski (365.000 stanovnika), a najmalobrojniji su: Bosansko-podrinjski (24.000), Posavski (43.000) i Livanjski (84.000 stanovnika). Najmlađe stanovništvo živi u Unsko-sanskom (36,55 god.) i Zeničko-dobojskom kantonu (37,42), a najstarije stanovništvo imaju Livanjski (41,34) i Bosansko-podrinjski kanton (41,23 god.).

Tabela 6.1. Opšti geografski podaci o stanovništvu Federacije BiH na osnovu popisa stanovništva 2013.

Analiza prostornog rasporeda naselja, na nivou administrativnih centara kantona, pokazuje kontinuiranost i dobru povezanost centralnog dijela Federacije BiH (Sarajevo, Tuzla, Zenica i Travnik). S druge strane, u rubnim dijelovima FBiH prisutan je diskontinuitet (populacioni i prostorni) i odnosi se na periferni položaj Bihaća i Livna na jugozapadu, ali i Orašja na sjeveru i Goražda na istoku. Kada posmatramo veličinu naselja i njihov prostorni raspored, uočava se daleko pravilniji izgled urbane mreže nego što je u Republici Srpskoj. Najveći stepen urbanizacije imaju kantoni: Sarajevski, Tuzlanski i Zeničko-dobojski, a najmanji: Kanton 10 (Livanjski), Hercegovačko-neretvanski i Unsko-sanski.

Karta 6.2. Saobraćajni koridori na tlu FBiH

Na bazi ovakvih prostornih i veličinskih odnosa između naseljenih mjesta, kreirana je osnovna koncepcija prostornog razvoja FBiH. Njome su afirmisane makroprostorne razvojne osovine i razvojni koridori, na kojima se putem centralnih naselja generišu i multipliciraju različiti razvojni procesi. U zavisnosti od ekonomskog potencijala i funkcija koje posjeduju, centralna naselja funkcionišu kao polovi razvoja i/ili rasta. Primarna osovina razvoja (ekvivalent je auto-put) pruža se dolinama Neretve i Bosne, povezujući Mostar, Sarajevo, Zenicu i Tuzlu. Ovo je najvećim dijelom trasa Koridora 5c, koji je od strategijskog značaja za cijelu BiH i koji će upotpuniti planirani auto-put od Žepča preko Zavidovića i Tuzle do Brčkog i Orašja. Koridori regionalnog karaktera (brze ceste) pružaju se od zapada ka jugoistoku, tj. od Bihaća do spoja s koridorom 5c u Lašvi i od Bihaća preko Livna do Mostara. Razvojna osovina sjeverozapad–jugoistok uključuje i dionicu brze ceste Sarajevo–Pale–Goražde.

Tabela 6.2. Etnička struktura FBiH (*ostali, ne izjašnjavaju se i nepoznato)

U obuhvatu FBiH, urbani centri (polovi razvoja i rasta) sa opštinskim centrima (imaju ulogu transmisije) sačinjavaju „uslovni sistem naselja FBiH sa sljedećom strukturom: pol razvoja ’A’ je Sarajevo. Polovi razvoja ’B’ su Tuzla, Zenica, Mostar i Bihać. Polovi rasta ’C’, odnosno transmisije razvoja, su 48 opštinskih centara, a transmisija razvoja ’D’ su 23 ostala opštinska centra” (Vlada FBiH, 2009). Polovi razvoja zadržavaju hijerarhijsku poziciju, jer je matrica prostorne distribucije i razvojnih efekata ovih centara višeznačno dugoročno afirmisana. Sistem naselja FBiH je hijerarhijski dodat iz grupacije postojećih administrativnih centara kantona i opština, što predstavlja „prostorno uređenje FBiH struktuirano po principu pet regija: Sarajevska, Zenička, Tuzlanska, Mostarska i Bihaćka” (Ibidem). Urbani centri sa veoma snažnim interakcijskim vezama, kao odraz lokacijske, populacione i ekonomske sprege, kreiraju ili stvaraju pretpostavke za nastanak formacije grad-region. To su kompleksne prostorno-ekonomske formacije sa izraženim karakteristikama više urbanizovanih centralnih naselja, a koje omogućuju formiranje zajedničkih funkcija centraliteta, a takve tri specifične formacije su: Sarajevski, Tuzlanski i Lašvanski grad-region. Iz tabele 6.1. vidljivo je da četiri kantona ne ispunjavaju demografski kriterijum o veličini NUTS 3, tako da će biti potrebno njihovo sjedinjavanje, gdje je to moguće. Takvi su Livanjski i Zapadnohercegovački kanton, koji bi zajedno imali oko 180.000 274 stanovnika, te Bosansko-podrinjski, koji se jedino može pripojiti kantonu Sarajevo. Jedino otvoreno pitanje ostaje Posavski kanton, koji s tako malim brojem stanovnika i daleko od drugih kantona (Tuzlanski), nema mogućnosti direktnog spajanja i mogao bi imati status posebnog područja. Kao i za Hercegovačku mezoregiju (RS), ozbiljni problemi održivosti razvoja nameću se za Goražde (udaljenost od Sarajeva) i kantone zapadne Bosne, koji imaju veliku površinu, malu gustinu stanovanja i lošu komunikacijsku povezanost. Ovi kantoni imaju i najstarije stanovništvo, što dodatno usložnjava održivost razvoja. Specifičnost demografskog razvoja Federacije predstavljaju brojčani odnosi između konstitutivnih naroda.

Iz prethodne tabele, vidljivo je da su Bošnjaci najbrojnija etnička zajednica, jer se 1.562.372 stanovnika tako izjašnjavaju. U relativnim iznosima, to čini 70% stanovništva FBiH, a najveća relativna koncentracija je u Bosansko-podrinjskom (94%) i Unsko-sanskom kantonu (90%). Najmanja koncentracija Bošnjaka je u Zapadnohercegovačkom (1%) i Kantonu 10 (10%). U apsolutnim iznosima, najbrojniji kantoni sa bošnjačkom većinom su Tuzlanski (392.356) i Sarajevski kanton (346.715). Najmanji broj Bošnjaka živi u Zapadnohercegovačkom (718) i Kantonu 10 (8037). Kao Hrvati u FBiH se izražavaju 497.883 stanovnika, što predstavlja 22% ukupnog stanovništva. Oni su najbrojniji u Zapadnoheregovačkom (93.725 stanovnika ili 99%) i Kantonu 10 (64.604 stanovnika ili 77%). Najmanja zastupljenost Hrvata je u Bosansko-podrinjskom (24 st.) i Unsko-sanskom kantonu (5073 ili 2%). Srbi su najmalobrojnija etnička zajednica, čiji broj je drastično smanjen na tlu FBiH, a njihov broj od 56.550 čini relativno učešće ispod 3%. Najveću brojnost Srbi imaju u Kantonu 10, gdje 10.905 stanovnika čini 13%, a u Zapadnohercegovačkom kantonu Srbin u relativnim iznosima čini oko 0% stanovništva. Zbog nepodudarnosti granica kantona sa ranijom administrativnom podjelom, ove međuetničke odnose najbolje je sagledati kroz pregled broja pripadnika etničkih zajednica u glavnim gradovima kantona prema posljednjim popisima stanovništva.

Tabela 6.3. Etnička struktura glavnih gradova kantona FBiH, stanje 1991.

Iz ove tabele vidljivo je da je u ovih 10 gradova živio 1.205.081 stanovnik, od čega je bilo 46,4% Bošnjaka (tadašnjih Muslimana), 19,1% Hrvata, 21,8% Srba i 12,7% ostalih. Prvi poslijeratni popis stanovništva obavljen je 2013. Pokazao je bitno drugačije podatke.

Tabela 6.4. Etnička struktura u glavnim gradovima kantona FBiH 2013.

Posmatrajući stanovništvo ovih 10 gradova, koje je 2013. činilo 43% ukupnog stanovništva FBiH, još jasnije se uočava opšti trend nacionalne homogenizacije i kompaktiranja pojedinih teritorija. Ukupan broj Bošnjaka u ovih 10 gradova je 276 povećan na 678.047, što u relativnim iznosima predstavlja 71%. Broj Hrvata je bio 186.233 ili 19,5%, a broj Srba od svega 26.405 stanovnika čini tek 2,8%. Uporedna analiza demografskih pokazatelja za ova dva popisa stanovništva u izabranih 10 gradova ukazuje na nekoliko važnih činjenica i trendova:

• Broj Bošnjaka je povećan za 118.000, što čini relativni rast sa 47% na 71%.

• Broj Hrvata je smanjen za 45.000, ali u relativnim pokazateljima to predstavlja blagi rast od 0,4% u odnosu na 1991. godinu.

• Broj Srba je desetkovan i smanjen je za 236.000, što predstavlja pad učešća sa 21,8% na 2,8% u ukupnom stanovništvu FBiH.

• Broj ostalih je prepolovljen, i sa učešća od 12,7%, sveden je na 6,7%.

• Ovi pokazatelji jasno ukazuju na trend homogenizacije etničkih skupina i kompaktiranja teritorija sa većinskim stanovništvom.

• S obzirom na ukupan broj priipadnika ovih etničkih zajednica na tlu FBiH, uočava se trend većeg rasta urbanizacije među Bošnjacima u odnosu na Hrvate.

6.2. Regionalni identiteti Federacije BiH

Najprepoznatljiviji regionalni identitet ovog entiteta proističe iz njegovog samog imena. On se odnosi na postojanje određenih prirodnogeografskih, naseljsko-demografskih, socijalno-ekonomskih i etno-psiholoških posebnosti. Najjednostavnije, Hercegovina je istorijska regija koja ima i geografske posebnosti (slivno područje Neretve), koje se u savremenim etničkim i političkogeografskim okolnostima nastoji redefinisati. U bošnjačkom korpusu postoji snažna ideja o brisanju ovog regionalnog identiteta u cilju stvaranja jedinstvenog i nepodijeljenog etničkog određenja cjelovite i jedinstvene države u kojoj se najbrojniji narod identifikuje samo s pojmom Bosna. S druge strane, hrvatski narod dio svog identiteta crpi iz ove regionalne posebnosti, unutar koje je većinski narod, ali u Federaciji BiH čini tek 1/5 ukupnog stanovništva. Njegova identitetska osnova je dominantno Hercegovina. Treći narod je srpski, ali zbog malobrojnosti i nedefinisanog statusa u pojedinim kantonima (nije konstitutivni narod), njegova pozicija različita je od ustavne pozicije Bošnjaka i Hrvata u Republici Srpskoj (imaju status konstitutivnih naroda). Nešto veća zastupljenost Srba je u Kantonu 10 (13%), a u ostalim kantonima se njihovo učešće kreće od 0% do 4%.

Foto 6.1. Pogled na slapove Kravice kod Ljubuškog

Ostalo stanovništvo objedinjava pripadnike drugih naroda, one koji ne žele da se izjasne ili je njihovo određenje nepoznato, a njihovo učešće je 5%. Zato, kada govorimo o regionalnim identitetima, mislimo prije svega na domicilno stanovništvo i njegov osjećaj pripadnosti i vezanosti za prirodnogeografsku sredinu (prirodni identitet), ustavno-pravni položaj i administrativno-upravno određenje teritorijalnih jedinica nižeg stepena (pravni identitet), dominantne etničke karakteristike u pogledu jezika, religije, kulturnih stremljenja i dostignuća (kulturni identitet) i socijalno-ekonomski status pojedinih etničkih grupa ili stanovništva u cjelini, mjereno makroekonomskim pokazateljima (ekonomski identitet).

6.2.1 Fizionomske regije i prirodni identiteti FBiH

Prema osnovnim crtama prirodnogeografske sredine, dominantno reljefa i klime, mogu se izdvojiti prepoznatljive fizionomske cjeline: kotline, brežuljkasti tereni i niske planine oboda Panonske nizije na sjeveru, brdsko-planinski prostori u centralnim dijelovima (Unutrašnji Dinaridi) i kraški tereni na jugu (Spoljašnji Dinaridi). U sjevernom dijelu Federacije, kao dominatne morfostrukturne cjeline, prisutni su brežuljkasti i niži planinski tereni sa usječenim kompozitnim dolinama srednjih tokova Une, Vrbasa, Bosne i njihovih pritoka. Najvećim dijelom, ove terene predstavljaju Rudne i flišne planine i Srednjebosansko škriljavo gorje. Kotlinska proširenja u srednjim tokovima pomenutih rijeka svjedoče o jezerskoj fazi u razvoju ovog reljefa (posljedica su terigeno-ugljeni baseni u dolinama Spreče (Tuzla–Banovići–Živinice–Đurđevik) i srednje Bosne (Zenica–Kakanj–Breza). Južni i zapadni dio Federacije čine kaskadno poredane morfološke cjeline, čiji centralni i najniži dio predstavlja delta Neretve. Ona čini postepeni prelaz od uskog Jadranskog primorja ka planinskom zaleđu (do Počitelja). Sa obje strane Neretve pruža se niska Hercegovina (Humine), unutar koje se izdvajaju Hutovo Blato i donji tokovi Trebižata, Bregave i Bune. Sljedeći nivo je odsjek koji odvaja prostranu krečnjačku Brotnjansko-dubravsku površ od ovih nizijskih terena, a treću stepenicu u reljefu jugozapadnog dijela čine bila i polja zapadne Bosne. To su planinska bila Dinare, Klekovače, Šatora, Vitoroga i dr., koja imaju dinarski pravac pružanja, a između kojih su tektonski spuštena, a potom krečnjačkom erozijom oblikovana kraška polja.

Karta 6.3. Razmještaj stanovništva FBiH prema osnovnim prirodnogeografskim cjelinama.

Neka od najvećih su: Livanjsko, Duvanjsko, Kupreško, Glamočko i dr. Najviše terene predstavljaju površi i brda, tipični visokogorski reljef dominantan u srednjem toku Neretve i Rame, čije obale predstavljaju strme i visoke litice Prenja i Čvrsnice, te drugih visokih planina (Velež, Čabulja, Vran, Raduša, Ljubuša). I u klimatskom pogledu postoji razlika između izmijenjeno – mediteranske i umjereno – kontinetalne klime, čija granica ide grebenom Dinarskih planina od Bihaća do Ivan sedla i Foče. Stoga, u domenu fizionomskih regija, mogu se izdvojiti sjeverna i južna cjelina. Prvu karakterišu kompozitne riječne doline, niska razvođa, planine srednjih visina (osim Vlašića, koji je jedina visoka planina), normalna hidrografska mreža i umjerenokontinentalna klima, a druga je kompleksnija. To se očituje kroz više zaravnjene terene (platoi i polja u kršu), visokogorski reljef, duboke riječne doline, specifično oticanje u kršu i izmijenjenomediteransku klimu. Na osnovu ovih karakteristika, u ranijim periodima tehnološkog razvoja jasno su definisani i socijalno-ekonomski okviri, djelimično sačuvani i danas. Stanovništvo koje živi u riječnim dolinama ili kotlinskim proširenjima sjeverne i centralne Bosne prevashodno je okrenuto urbanim centrima i najzastupljenijim ekonomskim aktivnostima: industrija, zanatstvo, trgovina. Stanovnicima šumskog pojasa bliske su aktivnosti vezane za eksploataciju šume i preradu drveta, stočarstvo i ratarstvo za vlastite potrebe. Stanovništvo kraškog i visokoplaninskog prostora dominantno je vezano za stočarstvo, ratarstvo i, u novije vrijeme, turizam. Ipak, najveći dio stanovništva Federacije živi u urbanim sredinama sa više od 5000 stanovnika, pa je i procenat urbanizacije oko 50%. Ove specifičnosti, tj. elementi prirodnog identiteta, uglavnom su zasnovane na autohtonoj, očuvanoj prirodi u onim dijelovima Federacije BiH u kojima dominiraju planine, šume, rijeke i ramsarska područja. Poseban pečat unikatnosti prostoru Federacije BiH daju i:

specifični pejzaži koji su karakteristični i za ukupni diverzitet FBiH:

• visokoplaninski pejzaži sa dominacijom ekosistema planinskih livada i ekosistema klekovine, bora, bukve, munike, smrče i jele;

• raznoliki i polidominantni pejzaži u refugijumima FBiH;

• pejzaži reliktnih borovih šuma sa ekosistemima ilirskog bora munike;

• pejzaži reliktno-refugijalnih ekosistema u kanjonima Une, Sane, Neretve i Bosne, u kojima je sadržan najveći diverzitet ekosistema;

• močvarni pejzaži (Hutovo blato, Buško blato, planinska jezera Kupreške visoravni, Bjelašnice, Prenja, Čvrsnice, Šatora, te močvarna planinska područja u obliku ostrva (Vranica, Zvijezda);

Prostor na kome su se organizmi i biocenoze uspjeli skloniti i održati u vrijeme za njih nepovoljnih perioda Zemljine istorije, a kao naš izraz za refugijum koristi se „pribježište”.

• složeni ekosistemi kraških polja: Grahovsko, Livanjsko, Glamočko, Kupreško, Šuićko, Grudsko, Posuško, Dugo polje, Mostarsko blato, Ljubuško, Stolačko i zapadni dio Popovog polja sa hidrogeološko-morfološkim fenomenom – pećinom Vjetrenicom (FMOiT, 2010).

Foto 6.2. Pogled iz manastira Zavala na nekadašnju željezničku stanicu i ulaz u pećinu Vjetrenica, koji se nalazi ispod krečnjačkog odsjeka na ivici šume lijevo.

Biodiverzitet FBiH odlikuje se visokim stepenom različitosti. Imajući u vidu prirodnu heterogenost staništa, sa sigurnošću se može procijeniti da diverzitet vrsta FBiH, prema procjeni, čine brojne vrste algi, mahovina, papratnjača, sjemenača, riba, vodozemaca, gmizavaca, ptica, sisara, beskičmenjaka, gljiva i lišajeva. Specijski diverzitet odlikuje se visokim nivoom endemičnosti i izuzetno visokim stepenom pejzažne raznolikosti u koju su integrisani i svi oblici geološke i biološke različitosti u najširem smislu. Geološka raznolikost predstavlja raznovrsnost formi stijena i njihovih konstituenata minerala, reljefa, hidrogeoloških oblika i drugih determinanti stvarnih i potencijalnih biotopa određenog prostora. FBiH raspolaže izuzetno visokim stepenom georazličitosti. Tome doprinosi specifična orografija, geološka podloga, hidrologija i klima. Geološka raznolikost FBiH je osnovna determinanta visokog stepena raznolikosti staništa, odnosno biotopa, što je u prošlosti uslovilo i razvoj izuzetno bogatog biodiverziteta. Ukupna površina pod zaštićenim područjima na teritoriji FBiH nije u skladu sa prirodnim potencijalima i identifikovanim prirodnim vrijednostima i generalno je vrlo niska.

6.2.2. Pravni identitet FBiH

Najbrojniji narodi u FBiH su Bošnjaci i Hrvati, koji zajedno čine 92% ukupne populacije (5% su ostali, a Srbi čine manje od 3%). Jasno je, pravni identitet ovog entiteta izvodi se iz legitimiteta političkih odnosa ova dva naroda. Polazna osnova za definisanje ovog pitanja može biti referendum koji je održan u martu 1992.

Na njemu su se građani izjašnjavali o nezavisnosti BiH, pri čemu je izlaznost bila 63,7%. Pripadnici ova dva naroda uglavnom su se izjasnili za nezavisnost (92%), a zbog toga što nije izašlo minimalno 2/3 glasača, rezultati ovog referenduma nisu usvojeni u Skupštini BiH. Odsustvo dijaloga i kompromisa uvelo je BiH u troipogodišnji građanski rat, tokom kojeg su se sukobili „svi protiv svih”. Dominatno muslimansku vojsku činile su jedinice „Armije BiH” (ABiH) i Autonomne Pokrajine „Zapadna Bosna” (APZB), a Hrvati su bili u sastavu jedinica Hrvatskog vijeća odbrane (HVO) i regularnih jedinica države Hrvatske (HV). U cilju prekida ratnih dejstava HV, HVO i APZB protiv ABiH, potpisan je sporazum o primirju. On je nazvan Vašingtonski sporazum, jer je potpisan u Vašingtonu 1994. i omogućio je prekid vatre između zaraćenih strana. Predviđao je i stvaranje konfederacije između Hrvatske i FBiH, ali ova mogućnost nikada nije ozbiljnije razmatrana. Prema sporazumu, kombinovana teritorija pod kontrolom hrvatskih i promuslimanskih snaga podijeljena je na deset autonomnih kantona i uspostavljena je Muslimansko-hrvatska federacija (naknadno Federacija BiH). Sistem kantona uspostavljen je radi sprečavanja dominacije Muslimana nad Hrvatima, a kasnije potpisani Splitski sporazum (jul 1995) dao je pravni legitimitet Vojsci Hrvatske (HV) da uđe u BiH i 281 da izvodi ratne operacije protiv Vojske Republike Srpske (VRS). U kasnu jesen iste godine, u SAD je potpisan Dejtonski sporazum, kojim je završen građanski rat u BiH, a FBiH je postala jedan od dva ravnopravna entiteta u BiH. Neriješena krupna politička i identitetska pitanja sve ove godine čine FBiH neefikasnom i opterećenom političkim krizama. Bošnjaci, kao najbrojniji narod, nisu zadovoljni zbog ustupaka koje daju u domenu funkcionisanja vlasti. Princip pariteta podrazumijeva ravnopravnost i jednaku zastupljenost pripadnika svih naroda u institucijama Predsjedništva BiH i Domu naroda BiH, tj. prema rezultatima popisa stanovništva u institucijama izvršne vlasti (npr. Vlada FBiH sastoji se od 16 ministarstava, a ministri se biraju po etničkom obrascu: osam Bošnjaci, pet Hrvati i tri Srbi). Hrvati su nezadovoljni, jer su unijeli u FBiH više od 50% teritorije koja je bila pod kontrolom HVO (27% BiH), a nemaju svoj entitet, javni RTV servis itd. Svi traže novi koncept organizacije FBiH/BiH u kojem bi bile ispravljene određene „nepravde i nedostaci” postojećeg sistema.

Tabela 6.5. Moguća NUTS organizacija FBiH i opšti geografski

Možda se taj novi politički dogovor može ostvariti kroz primjenu NUTS klasifikacije, kao prvog koraka u pravcu stvaranja željenog okvira. U postojećim okvirima veoma su izraženi populacijski, etnički i ekonomski disbalansi. Zbog demografskog kriterijuma prilikom kreiranja NUTS 2 (800.000–3.000.000 st.) i NUTS 3 jedinica (150.000–800.000 st.), neophodna su grupisanja i ukrupnjavanja pojedinih kantona, ali tako da postoji teritorijalna povezanost i kompaktnost novih statističkih regiona. Ovaj proces može se realizovati uz poštovanje sljedećih kriterijuma:

• Ukupni broj stanovnika FBiH (2,1 mil. st.) određuje mogući broj NUTS 2 jedinica – jedna ili dvije.

• Ako su dvije jedinice, to mogu biti sjeverna (1.544.927 st.) i južna (674.293 st.) jedinica. Sjeverni dio ima tri puta veću prosječnu gustinu stanovanja, a južni dio ima manje od 800.000 stanovnika. Neophodno je južnom pridodati jedan kanton sa sjevera, a to može biti Srednjobosanski ili Sarajevski sa Bosansko-podrinjskim. Zbog kriterijuma kompaktnosti i etničke povezanosti, logičnija je prva varijanta. 282

• Ove NUTS 2 jedinice mogu imati administrativni ili neadministrativni karakter.

• Za uspostavljanje jedinica NUTS 3 nivoa, neophodno je da svaki kanton ima više od 150.000 stanovnika.

Četiri kantona ne zadovoljavaju ovaj kriterijum, pri čemu je moguće povezati tri (Livanjski i Zapadnohercegovački, te Bosansko-podrinjski sa Sarajevskim), a četvrtom dati poseban status (Posavski). U ovako definisanim granicama, NUTS 2 region „Sjever” bi na 1/3 teritorije FBiH imao 1.290.241 stanovnika, od čega bi Bošnjaci činili 83%, Hrvati 9%, a Srbi 2%. Ostali bi predstavljali 6% stanovništva. Drugi NUTS 2 region „Jug” zahvatao bi 2/3 teritorije FBiH, ali bi ovdje živjelo 928.979 stanovnika. Učešće Bošnjaka bi iznosilo 53%, Hrvata 41%, dok bi Srbi činili 3%, a ostali 1%. Na ovaj način bi se ispoštovao princip regionalizacije zasnovan na NUTS klasifikaciji, pri čemu bi teritorijalna organizacija FBiH mogla podsjećati na Hrvatsku. To bi se vidjelo kroz postojanje po dvije NUTS 2 neadministrativne jedinice (bez pravnog subjektiviteta) koje bi predstavljale skup nižih hijerarhijskih jedinica sa administrativnim odrednicama (NUTS 3 – kantoni i županije). To bi bio primjer primjene principa decentralizacije i supsidijarnosti, pri čemu bi ovaj model bio asimetričan u odnosu na Republiku Srpsku (NUTS 2 ima administrativni karakter, a jedinice NUTS 3 neadministrativni), jer bi u FBiH postojale dvije neadministrativne NUTS 2 i sedam administrativnih NUTS 3 jedinica.

6.2.3. Kulturni identitet

Tokom istorijskog razvoja, na tlu današnje FBiH, formirano je veoma bogato kulturno nasljeđe koje predstavlja jedinstvenu i nezamjenljivu kulturnu vrijednost svih naroda koji ovdje žive. Ono je stvarano generacijama i direktno ukazuje na društveni, ali i cjelokupni obrazovni, kulturni, pa i civilizacijski nivo razvoja. Postoje različiti pristupi u vrednovanju pojedinih perioda u njegovom razvoju, a ključna razlika je u ocjeni osmanskog perioda u istoriji BiH. Kako primjećuje Lovrenović, taj period bio je „predmet sporenja dvaju nepomirljivih pristupa i nikada nije dostignuto koherentno stajalište ni u znanosti, a kamoli u ideologijskim slikama i prosudbama”. Na osnovu toga on konstatuje da:

o odnosima među bosanskohercegovačkim kulturama – etnijama, kakvi su oblikovani kroz duga stoljeća osmanske vlasti, uobičajilo se, dakle, osobito nakon krvavoga kraja dvadesetoga stoljeća, misliti manihejski priprosto, u dva međusobno polarizirana stereotipa. Po jednomu, glavna i konstantna crta tih odnosa jest divergencija, proizašla iz unutarnje nemogućnosti života različitih vjera – nacija u organiziranoj političkoj zajednici. Advokati tog gledišta s mnogo tamne strasti tumače cijelu povijest života u Bosni kao povijest vječnoga sukobljavanja, opće mržnje i nesreće, unutar koje narod kojemu sami pripadaju, naravno, najviše stradava i podnosi najteže žrtve… Suprotstavljen ovomu, a ne manje plošan i lažan od njega, jest povijesni klišej što prošlost Bosne crta kao idilu, u kojoj cvjetaju dobrosusjedski odnosi, tolerancija, multikulturalizam i opća sloga, a idilu samo povremeno kvare zle namjere i osvajački planovi iz bližega geografsko-nacionalnog okruženja (Lovrenović, 2017).

S obzirom na to da je religija dominantna linija kulturnog identiteta svakog naroda, u FBiH postoje i različiti kulturni identiteti, oblikovani dominantno prema etno-konfesionalnim matricama…. Religija je dominantna crta nematerijalnog kulturnog identiteta svakog naroda. U FBiH koegzistiraju islam i hrišćanstvo, a na nivou vjeroispovijesti, te razlike se uvećavaju. U okviru islama postoje dvije glavne struje (suniti i šiiti), a:

unutar sunitskog pravca postoje mezhebi (škole mišljenja ili pravne škole). Razlike između tih škola manifestuju se u malim razlikama u praktikovanju islama, pa ih sunitski muslimani smatraju u osnovi istim, i svi su ispravni. Hanefijski mezheb smatra se jednom od „najmekših” islamskih škola, koja je otvorena za moderne ideje. Bosanskohercegovački muslimani pripadaju ovom mezhebu, a učenje ovog mezheba je službeno i u Islamskoj zajednici Bosne i Hercegovine. Sve više na značaju dobivaju selefije, koje smatraju da je njihov zadatak da vrate islam u stanje kakvo je bio u doba Poslanika i njegovih pravednih halifa. Žele da izbace sve novotarije, idolatorije, devijacije i hereze (www.abc.ba).

U okviru hrišćanstva, postoje dvije glavne vjeroispovijesti: katolička i pravoslavna. Pripadnici katoličke vjere su brojniji i u našim realnostima konfesionalno je izjednačeno sa etničkim. Normalno, ako se izuzmu ateisti i agnostici, svi Bošnjaci uglavnom su muslimani, Hrvati su katolici, a Srbi su pravoslavci. Unutar katoličke vjeroispovijesti postoji više redova, od kojih, pored petrovaca, postoje franjevci, isusovci, benediktinci i dr. U pravoslavnoj vjeri nema redova, a njegova specifičnost je svetosavlje. To je specifično pravoslavno hrišćanstvo srpskog stila i iskustva, zasnovano na liku i djelu Sv. Save, oca autokefalnosti Srpske pravoslavne crkve i osnivača škola. Kao filozofija života, posebno je izgrađena kroz djela episkopa Nikolaja (Velimirovića) i arhimandrita Justina (Popovića).

Jezik je osnovno identitetsko pitanje svakog naroda i svi narodi u FBiH govore istim jezikom (štokavski izgovor). U osnovi, ovaj jezik je nastao kroz reformu narodnog u književni jezik, koju je proveo Vuk St. Karadžić, a ključni događaj bila je pojava Rječnika iz 1818. Postoji jasna veza između istorije jezika i istorija naroda, a ova pitanja dolaze u prvi plan krajem XX v. Do 1991. svi narodi su ovaj jezik nazivali jednako „srpskohrvatski ili hrvatskosrpski, a koji je u stvari bio politički preimenovani srpski književni jezik” (Kovačević, 2013).

Osamostaljenjem bivših republika, na nenaučnim principima promijenjen je naziv jezika u hrvatski i bosanski, tj. bošnjački. Otežavajuća okolnost za BiH je pokušaj uspostavljanja ovih procesa nasilnim putem. Prema pravilima tvorbe srpskog jezika, pridjev od „Srbi” je „srpski”, „Hrvati”– „hrvatski”, a „Bošnjaci” – „bošnjački”. Po pravilu, jezici se nazivaju po narodima, a ne po zemljama, i problem nastaje kada Bošnjaci svoj jezik imenuju imenom države („bosanski”) i tako ga nameću kao državni jezik koji je iznad ostalih jezika. Ovo je pokušaj stvaranja jedinstvene nacije („Bosanci”), a što je bio neuspjeli eksperiment Austrougarske i njenog predstavnika ovdje, B. Kalaja. Druga nelogičnost je težnja da svaki narod mora da govori „svojim” jezikom. Brojni su primjeri gdje više naroda govori istim jezikom (njemački se govori i u Austriji, velikom dijelu Švajcarske, Lihtenštajnu, manjem dijelu Belgije, engleski se kao maternji jezik, govori u UK, ali i u SAD, Kanadi, Australiji i brojnim drugim manjim državama širom svijeta, španski se govori u svim zemljama Latinske Amerike osim Brazila itd.). Zato, ovo identitetsko pitanje treba da bude predmet naučne deklaracije koju će usvojiti lingvisti, a ostali prihvatiti kao standard. Razlike postoje i u domenu pisma kojim se služe građani. U hrvatskom i bošnjačkom jeziku dominantna je latinica, a u srpskom ćirilica. U formalnopravnom smislu, oba pisma su bila ravnopravna. Ipak, najvidljiviji materijalni segment kulturnog identiteta su gradovi. Oni su dio šireg kulturološkog okvira koji se naziva kulturna baština (vidi: Prilog br. 9).

Shodno vremenskom okviru u kojem je nastala, mogu se razlikovati cjeline nastale u starom, srednjem i novom vijeku, te savremenom dobu. U zavisnosti od tipa objekta ili cjeline, razlikuje se arhitektonska i građevinska baština. Prvu čine „gradovi, javna, stambena, vjerska, vojna, memorijalna i narodna arhitektura, koja predstavlja svjedočanstvo određene civilizacije, nekog značajnog doba razvoja. Druga se odnosi na privredne i inženjerske građevine” (Krstić, 2010). Posmatrajući istorijski razvoj urbanog graditeljstva na tlu FBiH, može se prepoznati „njegova pojava u različitim oblicima, a period koji možemo pratiti prema materijalnim ostacima datira od grada Daorsa, koji je imao karakteristike helenskog grada, do ilirskih gradina, gradova rimskog perioda, srednjevjekovnog grada-utvrde, grada osmanskog perioda, pa do regionalnog grada našeg vremena” (Bublin, 2003). Ipak, najviše takvih cjelina pripada periodu starog i srednjeg vijeka. Najstariji gradovi vežu se za period srednjovjekovne bosanske države, a to nisu bili gradovi u značenju tadašnjih primorskih gradova, već bitno skromnije kompozicije, uglavnom utvrđene gradine ili trgovišta. Jedan od poznatijih i većih gradova iz tog perioda je Jajce, utvrđeni grad iz XIV v., koji se nalazi na brdu iznad vodopada, preko kojeg se Pliva uliva u Vrbas. Ovo je bilo naselje i tokom rimske uprave, a pored tvrđave (citadela) sa dvorom vladara iz porodice Kosača i impozantnom Medvjed kulom, važni objekti su katakomba (dvospratna nekropola udubljena u stijeni), kasnoromanički toranj crkve sv. Luke i sahat-kula. Bobovac je bio stono mjesto bosanskih vladara, koje se nalazi kod Vareša. Sastoji se od utvrđenog Gornjeg i Donjeg grada, sa izdvojenim vladarskim dvorom i nekoliko crkava. Blizu se nalazi Kraljeva Sutjeska (kod Kaknja), u kojoj se nalazio vladarski dvor, srušen nakon dolaska Turaka. Naselje ispod grada bilo je oppidum ili utvrđeni grad iz rimskog perioda, koji je predstavljao jezgro prvobitne urbanizacije. Posjedovao je vanjski odbrambeni zid koji je okruživao stambeno naselje. Visoko je nastalo na ušću Fojnice u Bosnu, a ovdje se ranije nalazilo veće trgoviše Podvisoki i gradina iznad njega. Danas se, u cilju ekskluziviteta i komercijalizacije, ovo brdo pokušava predstaviti kao jedna od tri piramide, koje svjedoče o nekoj staroj civilizaciji. Livno je nastalo na obodu istoimenog kraškog polja, na mjestu nekadašnjih praistorijskih gradina (Velika i Mala gradina i Kasalov gradac), rimskog naselja Pelva, do osmanskog naselja o kojem svjedoče lijepi primjeri orijentalne arhitekture (nekoliko džamija, most preko Bistrice, čaršija). Blagaj je nastao na stijeni iznad vrela Bune i bio je stoni grad Humske zemlje. Ranije se ovdje nalazila ilirska gradina, potom vizantijski kastrum, a najveći graditeljski poduhvat je na- 285 pravio herceg Stjepan, koji je proširio grad i podigao dvor. Stolac je, vjerovatno, grad koji ima najduži period trajanja na našim prostorima. U blizini grada, iznad obale Bregave, nalazi se pećina Badanj, najbolji primjer praistorijskog slikarstva u BiH, potom, ovo je bio ilirski grad sa ostacima utvrđenja Ošanići, ispod kojih se nalazi najznačajnija nekropola stećaka Radimlja. Tokom rimske uprave, grad je imao kastrum sa osam kvadratnih kula, čiji ostaci postoje i danas. Bio je dio vizantijskog limesa, a naknadno je iznad grada izgrađeno utvrđenje Vidoški grad.

Foto 6.3. Nekropola stećaka Radimlja kod Stoca jedan je od najvećih i najljepših arheoloških lokaliteta sa nadgrobnim spomenicima stećcima. U zavisnosti od oblika, razlikuju se: ploče, sanduci, šljemenjaci i krstače, a datiraju iz perioda kasnog srednjeg vijeka (XII–XV v.). Njihova pojava veže se za postojanje vjerske skupine koja se proširila čitavom Južnom Evropom, a čiji simpatizeri su se zvali bogumili, krstjani, patareni ili albigenzi. Kroz zajednički projekat Srbije, Hrvatske, Crne Gore i BiH, stećci su predloženi za UNESCO listu svjetske kulturne baštine.

Periodu novog vijeka pripadaju brojni gradovi sa dominantno orijentalnom arhitekturom iz perioda od XV do XIX v. Sačuvana je bogata baština ovih gradova na teritoriji bosanskog i hercegovačkog sandžaka, a najveću baštinu čuva Sarajevo. Najvažnije građevine iz tog perioda vežu se za Husref-bega, koji je izgradio džamiju, medresu, bezistan i karavan-saraj. Oko ovih objekata izgrađeni su i grupisani brojni zanatski objekti koji čine splet uskih ulica unutar trgovačkog kvarta Baščaršija. Tokom osmanskog perioda, ovo je bio glavni grad sandžaka (s manjim prekidima) u kojem je izgrađeno mnogo lijepih objekata različite namjene, od vjerskih (džamije), školskih (medrese) i vojnih (utvrđenja iznad grada – Bijela i Žuta tabija) do stambenih (saraji) i infrastrukturnih (česme, mostovi, ulice). Travnik je nastao u dolini Lašve, na lokalitetu gdje postoji kontinuitet naselja od neolitika. U srednjem vijeku postojao je burg (utvrđeni grad) sa desetougaonom osnovom bastionskog tipa, ispod kojeg je nastao trg. Turci su ga pretvorili u kasabu, koja je vijek i po bila sjedište bosanskog pašaluka. To je bio rezultat kompromisa između Sarajeva i Banje Luke, tadašnjih najvećih i rivalskih gradova. U ovom periodu on prerasta u šeher (grad), u kojem su dominirali tvrđava iznad grada i orijentalni objekti (Hasan-agina džamija, vezirska turbeta – grobovi, stambene kuće orijentalnog stila i dr.). Ovaj grad, objekte i mentalitet ljudi opisao je nobelovac I. Andrić u svojim romanima, posebno u djelu Travnička hronika. Bihać je bio sjedište turske kapetanije, i nastao je sa širenjem Turske na zapad. Najznačajniji objekti kulturne baštine vezani su za arheološke ostatke japodske (ilirske) i rimske kulture, iz srednjovjekovnog perioda su stari gradovi (Ostrovica i Ripač) i tvrđava (Bihać), manastir SPC Rmanj, a iz osmanskog perioda, pored dijela čaršije, to su Kapetanova kula i Fethija džamija, nastala pregrađivanjem ranije Crkve Sv. Antuna. Maglaj je bio feudalni burg na kontaktu Posavine i pobrđa prema unutrašnjosti, koji je postao najutvrđeniji grad u dolini Bosne. Tvrđava je glavna graditeljska cjelina, izgrađena na uzvišenju gdje je nastao Stari grad, zaštićen vanjskim zidom i strmim terenom iznad Bosne. Od istorijskih spomenika, sačuvana je Kuršumli džamija, Crkva Sv. Ilije Proroka i Uzeirbegovića konak. Mostar je dobio ime po čuvarima mosta koji je ovdje izgrađen u centru budućeg Hercegovačkog sandžaka. Iz ovog perioda, pored mosta, koji je neimar Hajrudin izgradio između dvije kule stražare (Tara sa Hercegušom na istočnoj i Helebija na zapadnoj strani), najznačajniji spomenici su Koski Mehmed-pašina i Karađoz-begova džamija, hamam (javno kupatilo), stara pravoslavna crkva te prepoznatljiva čaršija kao dio Starog grada. Most u Mostaru nalazi se na listi UNESCO-a, kao objekat od najvećeg značaja za svjetsku kulturnu baštinu. Počitelj je jedan od najživopisnijih starih gradova, koji je podignut na strmoj padini iznad lijeve obale Neretve, neposredno nakon njenog izlaska iz kanjonskog suženja i ulaska u prostor široke delte. Ljepotu grada naglašavaju ostaci kamenih zidova i kula, kao i lijepi primjeri orijentalne arhitekture. Najznačajniji objekti unutar ove graditeljske cjeline su: Hadži-Alijina džamija, han, hamam, sahat-kula, konaci Gavran-Kapetanovića. Ovo je jedan od uspješnijih primjera savremene revitalizacije naselja, u kojem su bivši konaci pretvoreni u umjetničku koloniju i tako postali centar likovne umjetnosti ove regije.

Tokom savremenog razdoblja, na tlu FBiH nastala su dva nova grada: Zenica i Novi Travnik. Opšta karakteristika ovih gradova je snažan industrijski rast koji je stvorio pretpostavke za narastanje ovih gradova. U Zenici je to bila željezara i privredni subjekti čiji je proizvodni program kompatibilan sa radom željezare (metalski i saobraćajni sektor). U Novom Travniku je okosnica razvoja bila namjenska industrija koja je proizvodila različite eksplozive i borbena sredstva. Ovi gradovi privukli su stanovništvo iz raznih dijelova bivše države, a panorama ovih gradova, posebno Zenice, podsjeća na fazu u razvoju „ugljenog grada”.

6.2.4. Ekonomski identitet

Suštinu ekonomskog identiteta FBiH čini održivost razvoja teritorije na kojoj postoje značajne socijalno-ekonomske i kulturne razlike. One se mogu najjednostavnije predstaviti kroz različite sintezne indikatore, na osnovu kojih se može iskazati indeks razvijenosti pojedinih kantona/opština. U tabeli 6.6. dat je prikaz ukupnog društvenog razvoja, pri čemu je prvi pokazatelj broj i razmještaj stanovništva. Ove vrijednosti treba uzeti s rezervom jer su rezultat procjene broja stanovnika,125 pa su ovi brojevi veći od stvarnog stanja za 115.128. S druge strane, pokazatelj o prostornom razmještaju stanovništva dosta je pouzdan i ukazuje na njegovu neravnomjernost. Stepen zaposlenosti je izračunat na osnovu broja zaposlenih u odnosu na procjenu prisutnog stanovništva, a stepen nezaposlenih lica u odnosu na broj radnoaktivnog stanovništva (15–64 god.). Vrijednosti koji se tiču broja učenika osnovnih i srednjih škola na 1000 stanovnika važni su pokazatelji o strukturi stanovništva, a vrijednost poreskih prihoda po stanovniku ukazuje na ekonomsku dinamiku na datoj teritoriji.

Tabela 6.6. Pokazatelji ukupnog društvenog razvoja na nivou kantona

Izvor: Federalni zavod za programiranje razvoja, 2016.

Indeks odsutnog stanovništva 1991–2015. izračunat je po obrascu:

I o.st. = (P2 -P1 )/P1 *100%

Ovaj indeks ima srednju vrijednost za FBiH -15,4% i ukazuje na ratne gubitke stanovništva, ali i na broj Srba koji su napustili ranije mjesto stanovanja. Vrijednost ovih parametara prikazana je i u odnosu na entitetski prosjek, pa se jasno uočavaju ekstremne vrijednosti po pojedinim kantonima. Na kraju, indeks razvijenosti, kao sintezni pokazatelj svih ovih vrijednosti, u kojima živi tek 1/3 stanovništva, ukazuje da su samo tri kantona iznad entitetskog prosjeka (plava boja). Detaljniju ekonomsku strukturu možemo sagledati kroz sektorsku analizu privrede.

U okviru primarnog sektora, poljoprivreda je najvažnija privredna djelatnost, koja kontinuirano bilježi rast vrijednosti proizvodnje i predstavlja najvažniji izvozni proizvod FBiH. Iako učešće zaposlenih u poljoprivredi u ukupnom broju zaposlenih stagnira, „poljoprivreda još uvijek obezbjeđuje najznačajniji broj radnih mjesta u FBiH i kreće se oko 13%. Ovo prati zabrinjavajući trend blagog pada raspoloživih oraničnih površina (3% u periodu 2003–2011), te se koristi samo oko 50% oraničnih površina. Ipak, razvoj sektora ograničavaju i prirodne karakteristike zemljišta u FBiH, jer je 40% zemljišta pliće od 30 cm, 84% teritorija sa nagibom većim od 13%, dominantne pašnjačke površine 61,2%” (Vlada FBiH, 2015). U FBiH preovladava proizvodnja naturalnog karaktera, kao i mala mješovita gazdinstva bez jasnih znakova specijalizacije. Struktura posjeda je izrazito nepovoljna, jer je „prosječna veličina posjeda 2 ha korištenog poljoprivrednog zemljišta (u EU-27 je 14,3 ha), odnosno oko 80% farmi su manje od 2 ha i obrađuju 33% korištenih površina” (Ibidem). Ovo značajno utiče na nivo sposobnosti sektora da unapređuje efikasnost i modernizuje način proizvodnje i poslovanja. Proizvodnja voća zauzima 6,3% obradive površine, vinogradi 0,7%, skoro polovina korištene obradive površine otpada na proizvodnju strnih žita (43%), uzgoj povrća se obavlja na oko 22% obrađene površine (oko 60% čini krompir), dok proizvodnja mlijeka stvara oko jedne četvrtine vrijednosti ukupnog proizvoda sektora. Najintenzivniji razvoj ostvaruje proizvodnja „voća (posebno malina), pilećeg mesa, ribe, te proizvodnja meda” (Ibidem). Struktura prehrambene industrije je veoma nepovoljna, jer u ukupnom broju preduzeća 72,2% čine mikro, 19,7% mala, 6,3% srednja, dok je samo 1,8% velikih preduzeća. Osnovni problem poljoprivrednog sektora FBiH jeste niska produktivnost, kako po jedinici proizvodnje, tako i po gazdinstvu. To je posljedica nepostojanja jasne specijalizacije, niske tehničko-tehnološke opremljenosti gazdinstava, te značajne zavisnosti od vremenskih prilika. „Poljoprivreda FBiH je gotovo u potpunosti zavisna od uvoza, bilo da se radi o mašinama i opremi, bilo o repromaterijalima za ishranu i zaštitu zdravlja biljaka i životinja. Negativna demografska kretanja u ruralnim područjima i nizak nivo razvoja socijalnog kapitala ograničavaju modernizaciju sektora” (Ibidem). Ruralna područja čine važan dio FBiH, budući da „obuhvataju 85,1% njene ukupne teritorije i da je u njima smještena polovina (49,5%) ukupne entitetske populacije. Nepovoljne su starosna (učešće populacije 65+ je 14,1%, 2012), obrazovna i socijalna struktura (indeks zavisnosti 45,54%, 2012)” (Ibidem). Smanjenje broja stanovnika, koje se očituje kroz izražene migracije stanovništva prema gradovima, uz negativan prirodni priraštaj, predstavlja, s jedne strane, ograničenje daljoj modernizaciji i razvoju sektora, a s druge strane, onemogućava diverzifikaciju ruralne ekonomije i povećava nivo zavisnosti ovih zajednica od poljoprivrede. Fizička i socijalna infrastruktura je vrlo nerazvijena jer „526 stanovnika dolazi na jednog ljekara, 133 učenika na 1.000 stanovnika, 49,1 km/km2 putnih saobraćajnica svih kategorija” (Ibidem). Poljoprivreda još uvijek predstavlja osnovnu granu ruralne ekonomije. Sve navedeno čini ruralne zajednice ranjivim i povećava rizik nastavka negativnih demografskih trendova. Šume i šumska zemljišta u FBiH prostiru se na površini od oko 1.519.997 ha, a iz strukture šuma i šumskih zemljišta, vidi se da je iznos visokih šuma sa prirodnom obnovom oko 39%. Ovo je, u odnosu na stanje i značaj ovih šuma, na kojima se zasniva šumska proizvodnja, relativno malo. Značajan problem za šumarstva FBiH predstavlja oko 10% svih kategorija šuma i šumskih zemljišta za koje se zna ili se pretpostavlja da su minirani. Stvarna minirana površina je vjerovatno nešto manja, jer se obično iz sigurnosnih razloga stvara pojas oko površina za koje se zna da su minirane. Ove površine predstavljaju sigurnosni i ekološki problem. Drvna zaliha šuma, pored površine, najvažniji je element u prikazu stanja šuma. Stanje drvnih zaliha iskazano je u krupnom drvetu, a krupno drvo čine svi dijelovi stabla deblji od 7 cm.

Zaliha četinjača iznosi 38%, a kod listača 62% ukupne zalihe. Zaliha listača je nešto veća jer su u zalihu uključene izdanačke šume koje su uglavnom lišćarske. Prosječna drvna zaliha visokih šuma iznosi 243,3 m3 /ha, izdanačkih 85,2 m3 /ha, a prosječna zaliha za sve šume zajedno iznosi 192,4 m3 /ha (Vlada FBiH, 2016).

U strukturi zaliha svih šuma zajedno „visoke šume su zastupljene sa 86%, a izdanačke sa 14%. Prosječni godišnji zapreminski prirast svih šuma iznosi 5,27 m3 /ha. Ukupni godišnji sječivi etat za sve šume zajedno iznosi oko 3 miliona m3 , (krupno drvo), od toga na četinjače otpada 44%, a na listače 56%. Ukupni godišnji zapreminski prirast svih šuma zajedno iznosi oko 4,4 miliona m3 ” (Ibidem). Iz odnosa godišnjeg zapreminskog prirasta i sječivog etata proizlazi da je godišnji sječivi etat manji od godišnjeg zapreminskog prirasta za 1,3 miliona m3 što iznosi 69% od prosječnog godišnjeg zapreminskog prirasta. Ribarstvo BiH raspolaže sa oko 10.000 km većih stalnih vodotoka (oko 20.000 ha vodenog ogledala), oko 400 ha prirodnih jezera i 18.207 ha u 26 izgrađenih vodnih akumulacija, te preko 20 km morske obale. Sve ovo čini dobre uslove za razvoj akvakulture, koja obuhvata proizvodnju i eksploataciju vodenih organizama vještačkim ili prirodnim sredstvima. U BiH, ova proizvodnja se obavlja u više ekosistema u kontrolisanim i nekontrolisanim uslovima. Iskorišćavanje ribljeg fonda isključivo sportskim ribolovom dozvoljeno je na otvorenim vodotocima, prirodnim jezerima i vodenim akumulacijama kako bi se spriječila devastacija ribljeg fonda. Privredna eksploatacija (sa mrežama i alatima) dozvoljena je samo u toku Save, u Hutovu Blatu i vodnoj akumulaciji Buško blato. Sekundarnom sektoru pripadaju rudarstvo, industrija, građevinarstvo i proizvodno zanatstvo, a okosnicu razvoja čine mineralni resursi i energetski izvori.

Komparativne prednosti FBiH su u nizu energetsko-sirovinskih grana. To je proizvodnja hidroenergije, proizvodnja uglja i termoenergije, željezne rude i crne metalurgije, boksita i razvoj aluminijumske industrije, prerada drugih značajnih metala, te industrija nemetala, građevinskog materijala i drvne industrije. U domenu energetskih sirovina, nezaobilazni su voda i ugalj. Bilans energetskih potreba FBiH, koji sadrži podatke o proizvodnji, razmjeni (uvoz-izvoz) i potrošnji za četiri energenta: ugalj, električna energija, derivati nafte i prirodni gas. Najjeftinija el. energija proizvodi se u HE, pa je važno pomenuti da je hidrografska mreža FBiH raznorodna, jer je u zapadnom, jugozapadnom i južnom dijelu znatno rjeđa u odnosu na središnje i sjeverne dijelove. Visinska razlika riječnih tokova (izvor–ušće) jedan je od elemenata hidropotencijala (kao i proticaj) koji se koristi u vodoprivredne svrhe (Vrbas 1687 m i Neretva 1320 m). Ukupan hidropotencijal velikih vodotoka u BiH iznosi cca 18.600 GWh/god. Ukupna iskorištenost tog potencijala je oko 40% ili 7182 GWh/god. U domenu malih hidroelektrana, iskorištenost je još niža zbog prostornih, ekoloških i ekonomskih ograničenja (Vlada FBiH, 2016).

Pored hidroenergetskog potencijala velikih vodotoka, FBiH raspolaže i hidroenergetskim potencijalom malih vodotoka na kojima bi se mogao izgraditi veći broj hidroelektrana male snage. Procjenjuje se da taj hidroenergetski potencijal iznosi 12% ukupnog hidroenergetskog potencijala velikih vodotoka. Kvalitet hidroenergetskog potencijala u FBiH je visokog nivoa, pogodan je za izgradnju velikih akumulacija i višenamjensko korišćenje vode. Najveće hidroelektrane u FBiH su: Čapljina 440 MW, Rama 160 MW, Jablanica 150 MW, Grabovica 114 MW, Salakovac 210 MW, Mostar 72 MW, Jajce I 60 MW, Jajce II 30 MW, a svih 13 malih HE ima instalisanu snagu 76 MW. Ukupno instalisana snaga svih hidropotencijala u FBiH je 1249 MW. U sektoru rudarstva FBiH djeluje deset rudnika, a najznačajnije rudno bogatstvo predstavlja ugalj. Proizvodnja uglja prati potrebe termoelektrana i „zadovoljava vlastite potrebe. Oko 83% plasira se Elektroprivredi FBiH za potrebe termoelektrana u Tuzli i Kaknju, 14% proda se industriji i ostalim potrošačima, a oko 3% uglja se izvozi” (Ibidem). Od energetskih mineralnih sirovina, mrki ugalj je najvećim dijelom (90%) lociran u srednjobosanskom, banovićkom, kamengradskom i mostarskom basenu, a preko 50% rezervi lignita leži u basenu Kreke i Livna. Ugljevi kao energetska sirovina čine ¾ od ukupnih energetskih potencijala FBiH. Sadašnje stanje u rudnicima uglja FBiH karakteriše zaostajanje u razvoju, retrogadni put tehničko-tehnoloških faza u procesu eksploatacije i prerade, nedostatak investicionih ulaganja i neadekvatna kvalifikaciona struktura zaposlenih” (Ibidem). Rudnici Zenica, Kakanj, Breza, Kreka Tuzla, Đurđevik, Gračanica iz Uskoplja i Bile kod Travnika dio su Elektroprivrede FBiH, koncerna koji broji 17.000 zaposlenih i jedno je od najvećih preduzeća u FBiH. Elektroprivreda FBiH ima proizvodnju električne energije i za izvoz, dok Elektroprivreda HZHB ne može samostalno zadovoljiti potrebe „Aluminijuma” Mostar. FBiH je 100% zavisna od uvoza prirodnog gasa i naftnih derivata. Problemi u sektoru energije jesu: „nepostojanje energetske strategije, neizgrađen zakonodavni i institucionalni okvir na nivou BiH u sektoru gasa; tehnološka zaostalost; kašnjenje u restrukturiranju rudnika; neracionalnost u trošenju energije; visoki transportni troškovi, nepostojanje pouzdanih statističkih podataka itd.” (Ibidem). Metalične mineralne sirovine registrovane su na velikom broju ležišta, a najznačajnija ležišta su rezerve boksita, olova i cinka. Boksita ima u okolini Posušja, Jajca i Bosanske Krupe, a manje rezerve rude olova nalaze se na području Olova, Vareša, Fojnice i u sanskom kraju, a ruda žive utvrđena je u Draževićima kod Srednjeg. Najveće rezerve željezne rude nalazi se na lokalitetu Vareša, a ruda mangana nalazi se na lokalitetu Bužim kod Bosanske Krupe. Brojna su ležišta i nemetaličnih sirovina: kamena so se eksploatiše u okolini Tuzle, pirofilita ima kod Konjica, barita u Kreševu, Varešu, Novom Travniku, Blagaju i u Velikoj Kladuši, vatrostalne i keramičke gline na prostoru Kobiljače (Kiseljak) i Busovače i u okolini Sanskog Mosta. Gipsa ima u Hercegovini, centralnoj Bosni i u Bosanskoj Krajini, a građevinskog materijala (ukrasni kamen, krečnjaci, dolomit, glina, šljunak i pijesak) na brojnim lokalitetima širom FBiH. Zahvaljujući naftno-geološkoj istraženosti sjeveroistočne Bosne, registrovana su ležišta nafte na lokalitetima Majevice, Tuzlanskog basena i Orašja. „Prosječna iskorištenost rudnog bogatstva i energetske sirovinske osnove u FBiH kreće se od 15% do 20%” (Ibidem)

Osnovni resursi za crnu i obojenu metalurgiju, kao i primarnu preradu metala su: željezo, mangan, kobalt, nikl, hrom, olovo, cink, antimon i boksit. Od obojenih metala, ferolegure se proizvode u Jajcu, aluminijum se proizvodi u Mostaru, a koncentrati mangana, olovno-cinkovane rude, glinice, sirovog aluminijuma, te proizvoda ostalih obojenih metala u drugim manjim industrijskim postrojenjima. Hemijska industrija FBiH zasnovana je dijelom na domaćim sirovinama (so i drvo) i na uvoznim petrohemijskim proizvodima, a najveći centri su Tuzla i Maglaj. Na bazi ovakve sirovinske baze, na prostoru današnje FBiH bila je visoko razvijena industrijska proizvodnja (mašinska, elektroindustrija, hemijska, industrija građevinskog materijala i drvoprerađivačka), a najveći centri bili su Sarajevo, Zenica, Tuzla i Mostar. Značajan dio ovih kapaciteta je tokom građanskog rata oštećen, uništen ili je u procesu privatizacije obezvrijeđen. Takav primjer su brojne fabrike velikih koncerna (bivši SOUR-i) kao što su: Energoinvest, Famos, Unis, Soko, Polihem, Dita, Šipad, Konjuh. Slični primjeri su i u prehrambenoj industriji: Upi, Agrokomerc, Vispak, Hepok…

Tercijarni sektor obuhvata uslužne djelatnosti, prevashodno saobraćaj i turizam. Saobraćajna infrastruktura i kapaciteti željezničkog i drumskog saobraćaja danas su neadekvatni, a osnovna karakteristika postojećeg saobraćajno-komunikacionog sistema je relativna razvijenost, skromna opremljenost infrastrukture, zastarjelost opreme i voznih sredstava i nepovezanost modernim saobraćajnicama sa razvijenim dijelom Evrope. Najbolje stanje je u PTT saobraćaju i telekomunikacijama, ali cestovni transport ima veoma veliki značaj u privrednom sistemu FBiH, jer se oko 90% prevoza roba i putnika obavi cestovnim transportnim sredstvima (u potpunosti privatizovan). Cestovna mreža FBiH sastoji se od 2024 km 292 magistralnih, 2724 km regionalnih i više hiljada lokalnih cesta. Na teritoriji FBiH, glavni magistralni pravci su M5 i M6 uporedničkog i M16 i M17 meridijanskog pravca. Ovi pravci se podudaraju sa evropskim cestama koje prolaze kroz FBiH: (E-59, E-65, E-73, E-661, E-761, E-762), u ukupnoj dužini od 995 km, i usklađene su sa standardima magistralne cestovne mreže. Važan koridor sjever–jug (M17) formira Panevropski koridor 5c, koji povezuje Budimpeštu, Osijek, Doboj, Zenicu, Sarajevo, Mostar i Ploče. Saobraćajna infrastruktura u FBiH je na nižem nivou u odnosu na zemlje u okruženju. Ovakvo stanje infrastrukture je nezadovoljavajuće za ekonomiju i građane i izuzetno negativno utiče na konkurentnost FBiH. Željeznički prevoz u FBiH obavlja javno preduzeće Željeznice FBiH, a ukupna dužina željezničkih pruga iznosi 608 km. Ovaj segment saobraćaja je tehnički i organizaciono najslabiji segment, dok u domenu vazdušnog saobraćaja postoji razvijena mreža međunarodnih aerodroma. Pored Sarajeva, koje ima najveći broj vazdušnih operacija i promet putnika, značajnu novost predstavlja dolazak niskotarifnih (low cost) kompanija, što je dovelo do povećanja broja putnika u Tuzli i Mostaru. Zahvaljujući svojim prirodnim ljepotama, ekološko-klimatskoj raznovrsnosti, bogatom kulturno-istorijskom nasljeđu, FBiH ima značajne turističke potencijale. Poseban značaj ima tranzitni turizam, prepoznatljive turističke destinacije su gradovi Sarajevo i Mostar, a od ostalih receptivnih lokaliteta treba istaći planine kao zimske centre (Igman, Bjelašnica, Vlašić, Kupres, Raduša) i rijeke (Una i Neretva). Dužina morske obale je 25 km.

Kvartarni sektor obuhvata državni aparat i on je danas najvećim dijelom koncentrisan u Sarajevu, kao gradu u kojem se nalaze sjedišta različitih nivoa vlasti: izvršne, zakonodavne i sudske. Zajedničke institucije BiH čine Predsjedništvo, Savjet ministara, Parlament, te brojne agencije i druga tijela. Ovdje se nalaze i institucije FBiH, Kantona Sarajevo, grada Sarajeva i opština. Sve ovo ukazuje na ogromnu koncentraciju birokratskog aparata samo u jednom centru, što dovodi do povećanja razlika između centra i periferije. U Mostaru su sjedišta pojedinih ministarstava Vlade FBiH i njenih tijela. Na području FBiH postoji pet javnih univerziteta (Sarajevo, Zenica, Tuzla, Mostar i Bihać) i jedno sveučilište (Mostar). Segment obrazovanja je opterećen određenim slabostima u domenu priznavanja nacionalnih i građanskih prava konstitutivnih naroda koji su manjinske zajednice. Npr. Srbi u nekim kantonima nisu konstitutivni, a zbog malobrojnosti nemaju pravo na maternji jezik. Većinske zajednice u istom gradu (Hrvati i Bošnjaci) izvode odvojeno nastavni proces u osnovnim školama, a prema vlastitim NPP (nastavni planovi i programi), što se naziva „dvije škole pod istim krovom”. U domenu zdravstvene zaštite, postoje centri primarne (opštinski nivo) i sekundarne zdravstvene zaštite (uglavnom kantonalne bolnice), a univerzitetski klinički centri, kao tercijarni nivo zaštite, postoje u Sarajevu, Tuzli i Mostaru.

6.3. Regije Federacije BiH

Kompleksnost regionalnih struktura na području FBiH nije jednostavno prikazati zbog prostorne razbijenosti i nepovezanosti, različitih prirodnogeografskih struktura, ali i zbog nejednakog stepena urbanizacije, nivoa privrednog razvoja, saobraćajne povezanosti i etničko-konfesionalne i demografske strukture, te njenog prostornog razmještaja. Polazna osnova za regionalizaciju prostora FBiH treba da budu granice kantona, čije opšte geografske karakteristike izgledaju ovako:

Tabela 6.7. Opšti demografski podaci o mezoregijama

Ovaj proces regionalizacije može se posmatrati kao slojevita struktura zasnovana na primjeni različitih principa:

• Administrativni princip polazi od granica 10 kantona kao primarnih jedinica regionalne strukture.

• Princip homogenosti omogućuje grupisanje više kantona na osnovu teritorijalne povezanosti i sličnosti prirodnogeografskih elemenata.

• Princip funkcionalnosti zasniva se na bliskosti saobraćajnih i kulturnih veza.

• Normativni princip polazi od evropskog okvira za regionalnu politiku, zasnovanog na izdvajanju tri nivoa teritorijalnih jedinica (NUTS 1–3), pri čemu makroregije FBiH treba da odgovaraju NUTS 2 (> 800.000 st.), a mezoregije treba da odgovaraju nivou NUTS 3 (150.000–800.000 stanovnika).

• Uspostavljanje ovih statističkih regiona ne mijenja ustavno-pravnu strukturu FBiH.

• Ova regionalizacija ima za cilj jačanje prostorno-funkcijskih veza unutar FBiH.

Karta 6.5. Makroregije „Sjever” i „Jug” i sedam mezoregionalnih cjelina unutar FBiH: „Jugoistok” (1), „Centar” (2), „Sjeveroistok” (3), „Jug” (4), „Jugozapad” (5), „Sjeverozapad” (6) i „Zapad” (7). Na ovoj karti uočava se da centralni položaj zauzima Zeničko-dobojski kanton i ova mezoregija se zato naziva „Centar”. Od 2.219.220 stanovnika FBiH, njih 70,4% su Bošnjaci, a 22,4% Hrvati.

U makroregiji „Sjever”, Bošnjaci čine 82,8%, a Hrvati 9,1%. U makroregiji „Jug”, Bošnjaci čine 53,1%, a Hrvati 40,8% ukupne populacije. Posmatrano na nivou mezoregija, uočava se apsolutna većina Bošnjaka u pet regija, a Hrvata u dvije. Specifičnost naseljsko-demografske strukture predstavlja veličinska struktura naselja i gradova. Na dijagramu 6.2. uočavaju se dva grafa koja ukazuju na broj naselja i broj stanovnika. Prvi je crne boje i označava broj naseljenih mjesta prema veličinskoj grupi naselja (sva naseljena mjesta su podijeljena u trinaest veličinskih grupa – 1. grupa 200.000–500.000 st., a 13. grupa ima 0 st.), a drugi (crveni) ukazuje na broj stanovnika koji živi u svim naseljima iste veličinske grupe. Dijagram 6.2. Analiza urbano-ruralnih odnosa na bazi procjene broja stanovnika za 2018. na bazi 3327 naselja (Vlada FBiH). Jasno je da su najbrojnija naselja iz grupa od 9. do 12, ali najveći broj stanovnika živi u naseljima iz grupa od 3. do 10. (uglavnom > 200.000 st.). To znači da najveći značaj imaju naselja sa između 200 i 99.999 stanovnika .

6.3.1 Mezoregija „Jugoistok”

Ova geografska regija najbolje odslikava karakteristične demografske procese u BiH, koje karakteriše snažno sučeljavanje divergentnih procesa. Sa jedne strane, to je izrazita koncentracija stanovništva u rejonu Sarajeva (uže gradsko jezgro), dok u širem području njegovog zaleđa (obronci okolnih planina, doline Prače i Drine) dominira proces sa suprotnim efektima – to je depopulacija ruralnih prostora. Ovi procesi ukazuju na snažnu polarizaciju ove regije, u kojoj najveći dio stanovništva živi u Sarajevskom polju (sarajevske gradske opštine), a veliki prostori Nišićke visoravni i doline Ljubine, obod Sarajevskog polja i čitav prostor Bosansko-podrinjskog kantona su zone izražene depopulacije.

Karta 6.6. Mezoregija „Jugoistok” objedinjuje Sarajevski i Bosansko-podrinjski kanton

Na izrazite regionalne razlike između centra (Sarajevo) i periferije (ostatak regije), najviše ukazuju elementi socijalno-ekonomske strukture.

Tabela 6.8. Opšti pokazatelji o socijalno-ekonomskom razvoju mezoregije Jugoistok

Na osnovu: Federalni zavod za programiranje razvoja, 2016. Ovakvo stanje nije nastalo trenutno, već je to rezultat dugog istorijsko-geografskog razvoja od 70-ih godina prošlog vijeka, kada se Sarajevo počinje razvijati dinamičnije kroz intenzivnu industrijalizaciju i primarnu urbanizaciju. Posljedice se brzo uočavaju kroz proces deagrarizacije i depopulacije periferije i to je proces koji se ubrzao tokom i nakon građanskog rata u BiH.

Ovaj proces je samo ubrzao pretakanje stanovništva iz ruralnih i agrarnih perifernih i semiperifernih regija sa jednostavnom privrednom strukturom i slabom funkcionalnom diferencijacijom u regije izrazite populacijske koncentracije i gradove sa izrazitom funkcionalnom diverzifikacijom (Marinović-Uzelac, 2001).

Svu specifičnost urbano-ruralnih odnosa i potvrdu iznesenih stavova potvrđuje i tabela 3.1, iz koje se vidi da okvirno 88% stanovništva živi u centru regije (Sarajevsko polje), a oko 12% na periferiji. Ovaj centar regije naziva se Sarajevska urbana aglomeracija i predstavlja socijalno-geografsku regiju za čiju je precizniju obradu neophodno uzeti u obzir dnevne migracije i granice katastarskih opština. Karakteristike ove regije moguće je predstaviti kroz elemente socijalno-geografske analize i prostornih odnosa. Pored ovih opštih pokazatelja o prostornoj distribuciji stanovništva, stepenu urbanizacije i urbano-ruralnim odnosima, treba uzeti u obzir elemente izgrađenosti prostora, kvalitet i obim infrastrukture, kao i čitav set pitanja iz domena demografske i socijalno-ekonomske strukture. Jasno je, u ovoj regiji su prisutne najveće socijalno-ekonomske razlike, koje direktno određuju kvalitet življenja i kreiraju održivost razvoja ovako kompleksnih regija. U domenu funkcijskih odnosa, centar ove regije je glavni grad BiH/FBiH/Kantona i u njemu je koncentrisan najvažniji upravni aparat zakonodavne, izvršne i sudske vlasti na ovim nivoima. Jasno je, Sarajevo je i najveći uslužni centar, sa svim elementima obrazovnog i zdravstvenog sistema. U saobraćajnom pogledu, ovdje se ukrštaju drumski longitudinalni pravci sa glavnim transverzalnim pravcem (M17 ili Koridor 5c), koji iz doline Bosne idu na istok (M5) i jugoistok (M19). Važnost ovog čvorišta povećava željeznička pruga Sava–more i aerodrom Sarajevo. U nodalno-funkcionalnom pogledu, centar I reda je Sarajevo, sa pripadajućom urbanom aglomeracijom, naznake centra II reda ima Goražde, dok rubne gradske opštine (Hadžići i Ilijaš) imaju odlike centara III reda. Ostala naseljena mjesta nemaju adekvatan naseljsko-demografski potencijal za razvoj diverzifikovanih djelatnosti, osim funkcije stanovanja i agrarnog pejzaža (dominantno za vlastite potrebe)

Foto 6.4. Pogled sa Trebevića na dijelove opština Vogošća (gore lijevo), Centar (Bare, Ciglane, Koševo i Breka) i Stari Grad (desno), sa naseljima: Nahorevo, Faletići i Hreša.

6.3.2 Mezoregija „Centar”

Geografska regija „Centar” podudara se sa teritorijom Zeničko-dobojskog kantona, koju karakteriše brdsko-planinski reljef, uske i duboke riječne doline, velika šumovitost terena i odsustvo poljoprivrednog zemljišta. U domenu ekonomskogeografskih odlika, ova regija odslikava karakteristične probleme nekada visokoindustrijalizovane regije, u kojoj proces vlasničke tranzicije privrede (privatizacija) nije otklonio ranije probleme. Ova regija imala je najveći broj industrijskih radnika, a temeljna orijentacija bila je rudarstvo (ugalj i željezna ruda), crna metalurgija (željezare Zenica i Vareš) i hemijska industrija (fabrika papira Maglaj). Veliki privredni sistemi bili su i drugi segmenti Rudarsko-metalurškog kombinata Zenica (metalski kompleks), rudnik, TE i fabrika cementa Kakanj, kožarsko-tekstilni i prehrambeni kombinati u Visokom, drvnoindustrijski kombinati Krivaja (Zavidovići) i Stupčanica (Olovo), te mašinska i laka industrija u Tešnju. Upravo na primjeru ove regije može se sagledati uspješnost transformacije kompleksne socijalno-ekonomske strukture, ali i naseljsko-urbanih procesa.

Karta 6.7. Mezoregija „Centar”

Najveća koncentracija stanovništva je u dolinama Bosne (76%) i Usore (14%), a bitno manje u dolinama Krivaje i Stavnje. Urbano-ruralni odnosi ukazuju na pojačan proces depopulacije ruralnih prostora. U domenu funkcijske povezanosti, veliki metalurški centri su izgubili značaj koji su prethodno imali (metalurški kombinati Zenica i Vareš), ali je mašinska (Tešanj) i industrija građevinskog materijala (opeke – Visoko i cementa – Kakanj) iskazala značajan rast. Slično je i u drvnoj industriji, veliki sistemi su neefikasni (Krivaja i Stupčanica), ali mala i srednja preduzeća iz ove grane ostvaruju uspjeh. I dalje je industrija vodeća privredna djelatnost u ovoj regiji, ali se uočava transformacija velikih sistema i razvoj manjih preduzeća u domenu lake industrije.

Tabela 6.9. Opšti pokazatelji socijalno-ekonomskog razvoja mezoregije „Centar”

Na osnovu: Federalni zavod za programiranje razvoja, 2016.

Unutar ove regije, 2/3 stanovništva živi u opštinama koje imaju indeks razvijenosti iznad entitetskog prosjeka (plava boja), a svega 12% u izrazito nerazvijenim opštinama. Iako u Zenici živi skoro 1/3 stanovništva regije, ovo nije najrazvijeniji grad. To je posljedica strukture njegove privrede (crna metalurgija), dok prosperitetne grane uslužnih djelatnosti dominiraju na sjeveru regije. To potvrđuje i indeks odsutnog stanovništva, jer je njegov broj povećan u odnosu na 1991. U najrazvijenijim opštinama (Žepče, Tešanj i Doboj Jug). Glavna saobraćajnica je koridor 5c (auto-put), a u domenu nodalno-funkcionalne organizacije, Zenica je centar I reda. To se ogleda kroz veličinu ovog grada, koji čini 30% ukupne populacije regije, a postojanje univerziteta i kantonalne bolnice samo uvećava značaj ovog centra. Centri II reda su Visoko, Žepče i Tešanj, prevashodno zbog dobrog položaja i gravitacione snage ovih centara prema susjednim opštinama. Značaj regionalnih centara III reda imaju ostali opštinski centri.

6.3.3 Mezoregija „Sjeveroistok”

Regija „Sjeveroistok” najmnogoljudnija je u FBiH, a objedinjuje dva kantona: Tuzlanski i Posavski. Ovo je jedina regija sa tipičnim panonskim (Orašje) i peripanonskim odlikama (Tuzla) u FBiH, u kojoj se prostrani neogeni jezerski basen (Tuzla) nalazi između rudnih i flišnih planina na sjeveru (Trebava i Majevica) i niskih planina na južnom obodu (Ozren, Konjuh i Javornik).

Karta 6.8. Glavne zone koncentracije stanovništva u Tuzlanskom kantonu

Ovakav paleogeografski razvoj reljefa uslovio je nastanak dva najveća resursa ove regije: poljoprivredno zemljište u enklavi Orašje–Odžak i velika ležišta uglja, kao sirovinske osnove za najveći elektroenergetski centar FBiH (TE Tuzla). Regija je dolinom Spreče široko otvorena prema dolini Bosne i Dobojskom basenu na zapadu, a preko niske presjedline (Caparde) povezana je sa Podrinjem (Zvornik). Ovo je zona i najveće koncentracije stanovništva, koja se pruža uporednički od Gračanice na zapadu preko Lukavca i Tuzle do Kalesije i Sapne na istoku, koja čini Tuzlansku urbanu aglomeraciju. Manja i kompaktnija koncentracija stanovništva je u zoni Srebrenik–Gradačac, koja čini sekundarnu osovinu razvoja na sjeverozapadu, dok je na jugu razvučena i rjeđe naseljena zona između Živinica, Banovića, Đurđevika i Kladnja. Slično susjednoj regiji „Centar”, ovo je bila visokoindustrijalizovana regija sa vodećom hemijskom industrijom i elektroenergetikom. Najznačajniji rudnici uglja su Kreka i Đuđevik. U sistemu rudnika Kreka eksploatiše se lignit putem površinskog kopa u rudnicima Dubrave i Šikulje, dok je Mramor jedini jamski kop. 301 U Đurđeviku se eksploatiše mrki ugalj visoke kalorične vrijednosti u površinskom kopu Višća i jamskom kopu Đurđevik. Ovaj ugalj se najvećim dijelom koristi za proizvodnju električne energije u TE Tuzla, koja sa svoja četiri aktivna termobloka ima instalisanu snagu od 715 MW. U domenu rudarstva, veliki značaj ima rudnik kamene soli, jedini u široj regiji. Najveći resurs sjevernog dijela ove regije je poljoprivredno zemljište. Posavska županija je teritorijalno nekompaktna i fizički odvojena od ostatka regije, koja svojom naseljsko-demografskom snagom (tri opštinska centra imaju ukupno 40.000 st.) nema elemente samostalnog održivog razvoja.

Karta 6.9. Posavska županija

U domenu urbano-ruralnih odnosa, najpovoljniju strukturu ima grad Tuzla, kao urbano središte ove aglomeracije. U samom gradu je koncentrisana ¼ cijele regije, dok cijela aglomeracija ima oko 255.000 stanovnika.

Tabela 6.10. Pokazatelji socijalno-ekonomskog razvoja mezoregije „Sjeveroistok”

Uočljivo je da najveći indeks razvijenosti imaju opštine Tuzlanske aglomeracije u kojoj živi više od 50% stanovništva mezoregije. U izrazito nerazvijenim područjima (žuta boja) živi tek 5% stanovništva. U funkcijskom pogledu, Tuzla je centar koji ima univerzitet, kliničko-bolnički centar, brojne institucije iz oblasti javnog života, ali i značajnu industrijsku osnovu koja je omogućila veoma dinamičan rast ove regije. Pored pomenutih elektroenergetskih i rudarskih objekata, tu je koksno-hemijski kombinat, fabrike plastičnih masa (Polihem) i hemijskih sredstava (Dita). Neka od ovih preduzeća su značajno devastirana kroz proces tranzicije, ali je nesumnjiv značaj ove infrastrukture. Cijela regija je neadekvatno povezana sa ostatkom FBiH, zato će na značaju posebno dobiti planirani auto-put od Žepča preko Zavidovića do Tuzle i Orašja. Početak vazdušnih operacija niskotarifne avio-kompanije Wizz Air doveo je do značajnog povećanja broja letova prema gradovima Centralne i Sjeverne Evrope, a time i do povećanja broja odlazećih putnika. Planirana rekonstrukcija željezničke pruge od Doboja do Tuzle zavisi od njenog produžetka do Zvornika i spajanja sa željeznicama Srbije, što bi bitno povećalo promet putnika i roba unutar ove i susjednih regija.

Foto 6.5. Panorama Tuzle

U domenu uslužnih djelatnosti, ova regija oskudijeva u objektima i sadržajima turističke privrede, ali to je rezultat postojanja brojnih zagađivača životne sredine, što dovodi do opadanja kvaliteta tla, vazduha i vode. U nodalno-funkcionalnom pogledu, Tuzla je centar I reda. Po broju stanovnika, to je treći najveći grad u BiH, a centri II reda su Gračanica i Živinice. To je rezultat njihove naseljsko-demografske snage i dobrog saobraćajno-geografskog položaja prema bližem okruženju. Centri III reda su ostali opštinski centri, od kojih mali podmajevički opštinski centri Čelić i Teočak imaju znatno manji ukupni potencijal za razvoj u odnosu na ostale centre.

6.3.4. Mezoregija „Jug”

Ova mezoregionalna cjelina podudara se sa teritorijom Hercegovačko-neretvanskog kantona, koja je po svojim naseljsko-demografskim karakteristikama specifična. Vrlo nepovoljne reljefne prilike predodredile su zone koncentracije stanovništva na uske dijelove riječnih dolina i manja kotlinska proširenja Neretve i njenih pritoka: Rame, Bregave i Trebižata. Povoljnost ostalih prirodnogeografskih elemenata (klima i vode), stvorila je pretpostavke za rani razvoj ljudskih zajednica i njihovo trajanje na ovom prostoru u kontiniutetu od paleolitske zajednice vezane za pećinu Badanj kod Stoca, potom razvoj megalitske strukture ilirskog grada Daorsona u neposrednoj blizini prethodnog lokaliteta. Pravi procvat ovaj kraj doživio je tokom rimskog perioda, a tokom srednjeg vijeka ovdje su se razvile prve župe i srpske crkveno-teritorijalne zajednice. Svakako, specifičnost predstavlja i brojnost ostataka materijalne kulture iz ovog perioda, a posebno se to odnosi na ostatke gradova i sakralne arhitekture (crkve, stećci). Povoljnost geografskog položaja ogleda se kroz kontakt dinarskog i jadranskog prostora i glavni saobraćajni koridor koji prati dolinu Neretve. Glavni resursi ove mezoregije su poljoprivredno zemljište i hidroenergetski potencijal rijeka. Riječne terase pretvorene su u najplodnije poljoprivredne parcele za uzgoj vinove loze, južnog voća i povrća. Poljoprivredom se bavi veliki broj stanovnika, pogotovo nakon neuspjelog pokušaja revitalizacije predratnih industrijskih objekata.

Karta 6.10. Mezoregija „Jug”

Najznačajniji industrijski objekti baziraju se na proizvodnji aluminijuma (Mostar) i električne energije (HE: Jablanica, Rama, Čapljina, Grabovica, Salakovac i Mostar).

Tabela 6.11. Pokazatelji socijalno-ekonomskog razvoja mezoregije „Jug”

Ovo je jedina mezoregija, pored Sarajevske, u kojoj nema izrazito nerazvijenih opština. Oko 58% stanovništva živi u izrazito razvijenim opštinama, a u strukturi privrede dominiraju usluge, metalurgija aluminijuma i industrija. Saobraćajnu okosnicu ove mezoregije čini trasa Koridora 5c, na kojoj se nalazi željeznička pruga i auto-put (u izgradnji) i koji duž ovog transverzalnog pravca povezuju sjever i jug BiH. Poprečne veze čine drumski pravci prema zapadnom dijelu FBiH (Livno) i prema području Republike Srpske na zapadu (preko Makljena i doline Vrbasa) i jugoistoku (preko Žegulje i Ljubinja) ka Trebinju. U funkcijskom pogledu, najveći značaj ima Mostar, koji je centar regije i koji odražava i svojevrsnu etničku dihotomiju FBiH i kroz fizičku podjelu grada na hrvatsku i bošnjačku zajednicu. U njemu živi skoro polovina ukupne populacije regije, a grad je imao širi nodalno-funkcionalni značaj, koji se podudarao sa cijelom regijom Hercegovine. To je bio rezultat velike koncentracije stanovništva i brojnih industrijskih objekata, od kojih više mnogi ne funkcionišu. Takav je, npr., vojno-industrijski kompleks Soko, koji je proizvodio vojne avione i helikoptere. Danas u ovom gradu postoje dva univerziteta, dvije bolnice i brojne institucije iz domena kulture. Ovdje se nalazi i sjedište pojedinih federalnih institucija, uključujući nekoliko ministarstava. Mostar je po broju stanovnika četvrti grad u FBiH i po ostalim nodalnim pokazateljima, ima značaj primarnog urbanog centra. Na istom koridoru 5c, krajnji sjever i jug regije pripadaju sekundarnim regionalnim centrima. Čapljina je grad sa prepoznatljivim mediteranskim elementima, a okosnicu privrede čini poljoprivreda. Zahvaljujući centralnom položaju i glavnim saobraćajnim pravcima unutar regije, ovom centru gravitiraju opštinski centri Neum, Stolac, Ravno i Čitluk. Na krajnjem sjeveru regije nalazi se Konjic, drugi sekundarni centar regije. On se nalazi na kontaktu sa susjednom regijom „Jugoistok” i glavnim i jedinim makroregionalnim centrom FBiH – Sarajevom. Konjicu manjim dijelom gravitiraju Jablanica i Prozor, kojima je podjednako udaljen i Mostar. Za razliku od ostalih opština regije, ovdje nema značajnijih poljoprivrednih površina, a dominantna je drvoprerađivačka industrija. Ostali opštinski centri imaju značaj tercijarnih centara.

Foto 6.6. Studenti Filozofskog fakulteta Pale na terenskoj nastavi po Hercegovini. Mostar – pogled na Stari most i dio Starog grada.

6.3.5. Mezoregija „Jugozapad”

Mezoregija „Jugozapad” obuhvata teritoriju Zapadnohercegovačkog i Hercegbosanskog kantona, koja zauzima krajnji jugozapadni dio FBiH i najvećim dijelom se može poistovijetiti sa geografskim područjem bila i polja zapadne Bosne. Ovo je područje visokih dinarskih planina (Klekovača, Šator, Vitorog, Troglav, Ljubuša, Čvrsnica, Vran) između kojih su spuštena prostrana kraška polja (Livanjsko, Duvanjsko, Glamočko, Grahovsko). U skladu s geološkim sklopom terena, dominira kraška hidrografska mreža, koju karakteriše podzemno oticanje vode prema zapadu (Cetina) i jugu (Neretva).

Karta 6.11. Mezoregija „Jugozapad”

Najznačajniji površinski tokovi su Trebižat (više puta ponire i uvijek se javlja pod drugim imenom), Lištica i Tušnica, a od jezera: Buško, Blidinje i Šatorsko. Najznačajniji prirodni resursi ove mezoregije su poljoprivredno zemljište, koje se nalazi u oblasti Humina, Bekije i kraških polja. Šume i šumsko zemljište zauzimaju oko 3830 km2 (62%) regije, a od mineralnih sirovina najveći značaj imaju zalihe uglja kod Livna (Tušnica, Prolog i Čelebići) i Tomislavgrada (Kongora), boksita (Posušje, Široki Brijeg, Čitluk) i građevinskog materijala (kamen). Pored velike količine padavina, najveći dio terena je bezvodan i neophodno je navodnjavanje poljoprivrednih površina. Vodeni tokovi su značajan turistički motiv (Kravice, Blidinje) i imaju veliki značaj za poljoprivredu (Humine su najveće navodnjavano područje u FBiH), ali nemaju izražen hidroenergetski potencijal. Složenost reljefnih struktura, prevashodno nadmorska visina i oblici reljefa, uslovili su geografski razmještaj stanovništva i njegovu koncentraciju. Prosječna gustina stanovanja je svega 28,4 st./km2 i ovo je najrjeđe naseljena mezoregija FBiH. Najgušće su naseljeni nizijski tereni na jugu (< 100 m nadmorske visine) i uski granični pojas prema Hrvatskoj, dok je najslabija naseljenost planinskih područja na sjeveru (visoka kraška polja > 800 m) i terena koji su udaljeni od glavnih saobraćajnica. U mreži naselja, najveći urbani centri su: Livno, Široki Brijeg i Tomislavgrad, a najmanji opštinski centri su: Bos. Grahovo, Glamoč i Kupres.

Tabela 6.12. Pokazatelji socijalno-ekonomskog razvoja mezoregije „Jugozapad”

Unutar ove regije postoji jasna podvojenost u pogledu nivoa razvijenosti i etničke strukture. Opštine krajnjeg jugoistoka karakterišu nizijski tereni (Humine) na kojima su najrazvijenije opštine (Zapadno-hercegovačka županija) i ovdje živi većinsko hrvatsko stanovništvo. U pretežno planinskom području zapadnog dijela regije (Bila i polja) živjelo je većinsko srpsko stanovništvo, a ova područja su i ranije bila slabo razvijena i tradicionalno emigraciona područja. Tako je i danas, pa sve opštine spadaju u izrazito nerazvijena područja (žuta boja). U domenu saobraćaja, najveći značaj ima Koridor 5c. Auto-put je izgrađen od graničnog prelaza sa Hrvatskom (Bijača) do Zvirovića, a poseban značaj ima magistralna cesta koja se pruža longitudinalno od Neretve do Une i povezuje skoro sve opštinske centre. Glavne privredne djelatnosti su trgovina i turizam, 308 kojima doprinose brojna predstavništva firmi iz Hrvatske koje ovdje imaju svoje ekspoziture (blizina granice) i nekoliko važnih turističkih destinacija (vodopad Kravice, park prirode Blidinje i Međugorje – samoproglašeno mjesto ukazanja djevice Marije, koje posjeti veliki broj katoličkih hodočasnika). Od industrijskih objekata, najveći značaj ima prerada aluminijuma (Feal), a veliki značaj imaju brojna preduzeća iz domena uslužnog sektora. U domenu nodalno-funkcionalnih odnosa, centri I reda su Široki Brijeg i Livno. Kao kantonalna središta, imaju važnu administrativno-upravnu funkciju, jer su, pored sjedišta vlada, ovdje locirana i kantonalna preduzeća, koja bitno utiču na broj zaposlenih i finansijske tokove. Centri II reda su Tomislavgrad i Ljubuški, koji brojnošću populacije nadilaze ostala opštinska središta (centri III reda).

6.3.6. Mezoregija „Sjeverozapad”

Ova regija podudara se sa područjem Unsko-sanskog kantona i, zbog svog specifičnog geografskog položaja, izolovana je u odnosu na ostatak FBiH. Sa zapada i sjevera graniči sa Hrvatskom, na sjeveroistoku je mezoregija Potkozarje (Republika Srpska), a veza sa ostatkom FBiH ide uskim i rijetko naseljenim sjevernim dijelom mezoregije „Jugozapad” prema dolinama Vrbasa i Neretve. U morfološkoj strukturi ove regije mogu se razlikovati dvije jasne cjeline koje razdvaja rijeka Una. Zapadni dio (lijeva obala) čini peripanonska zona, predstavljena brežuljkastim terenima (< 500 m nadmorske visine) koji predstavljaju prelaznu zonu susjednih regija Kordun (zapad) i Banija (sjever). Pored aluvijalnih ravni Une i pritoka Korane i Gline, razvijena su plitka kotlinska proširenja i niska polja. Druga cjelina je planinska oblast (desna obala Une), koja uglavnom pripada bilima i poljima zapadne Bosne, a unutar koje se izdvajaju duga i uska bila Klekovače, Srnetice, Osječenice, Bobare i Plješevice (jedina na lijevoj obali Une), te široki i zaravnjeni greben Grmeča koji dominira u sjevernom dijelu i koji se spušta prema Majdanskim planinama i dolini Sane (sansko-unski paleozoik).

Karta 6.12. Mezoregija „Sjeverozapad”

Glavna rijeka je Una, čiji gornji i srednji tok pripada ovoj regiji. Dolina gornjeg toka rijeke Une, od Martin Broda do Kulen Vakufa, ističe se nizom prirodnih fenomena (sedrene barijere i slapovi) i ovaj dio je proglašen za Nacionalni park Una. Sana je njena desna pritoka, čiji srednji dio toka od Ključa do Sanskog Mosta pripada ovoj regiji, a drugi veći vodotoci su Unac i Krušnica. Poljoprivredno zemljište predstavlja najveći resurs regije (42% zemljišta je obradivo), pogodno za uzgoj žitarica, povrća i voća, a šume i šumsko zemljište čine oko 50% terena. Geološki sklop terena uslovio je pojavu raznovrsnih mineralnih sirovina, a to su: mrki ugalj (Kamengrad), kvarcni pijesak (Sanski Most), boksit (Bos. Krupa), mangan (Bužim i Velika Kladuša), barit (Velika Kladuša), glina (Cazin, Velika Kladuša i Sanski Most), ukrasni kamen (Bihać), gips (Kulen Vakuf) i dr. Od svih mineralnih sirovina, najveći značaj imaju ležišta mangana i gipsa, koja nisu adekvatno iskorišćena. Ova regija je gusto i neravnomjerno naseljena, jer u 349 naselja živi 299.343 stanovnika (72 st./km2 ). Najveći broj naselja i najveća koncentracija stanovništva je u dolini Une i zapadnom dijelu regije. Najveća naseljena mjesta su Bihać, Sanski Most i Cazin, a najmanja opštinska središta su Bužim, Ključ i Bos. Petrovac.

Tabela 6.13. Pokazatelji socijalno-ekonomskog razvoja mezoregije „Sjeverozapad”

Ovo je jedina mezoregija unutar koje je samo jedna opština sa karakteristima iznad entitetskog prosjeka (Bihać). U saobraćajnom pogledu, regija je izolovana u odnosu na ostatak FBiH i ima neadekvatnu mrežu saobraćajnica. Glavni pravac je sjever–jug i poklapa se sa dolinom Une (M-14) i Sane (M-15). Ove transverzalne pravce sijeku uzdužne (longitudinalne) ceste koje idu od zapada ka istoku. Cesta M-4 (Novi Grad – Zvornik) važna je za spoj sa peripanonskim dijelom BiH, centralno planinsko područje presijeca M-5 (Bihać – Mrkonjić Grad – Sarajevo), a južnije je spoj sa Livnom i primorjem (M-14.2). Jedina željeznička pruga ide dolinom Une (Unska pruga), i nije u funkciji, a bila je snažan motor razvoja šire regije i kohezioni faktor između BiH i Hrvatske. Glavne privredne djelatnosti su poljoprivreda, industrija građevinskog materijala, metaloprerađivačka i drvna industrija. Nekadašnji veliki industrijski kapaciteti nisu aktivirani, a bili su nosioci razvoja u prehrambenoj industriji (Agrokomerc), šumarstvu (Šipad), metalskoj (Krajinametal) i elektroindustriji (Energoinvest i Bira). Veliki značaj za regiju ima rijeka Una, koja, pored hidrološkog, ima veliki turistički značaj (nacionalni park, rafting, Štrbački buk i Martin Brod). U domenu ostalih prirodnih turističkih motiva, veći značaj imaju planinska područja (Grmeč), vodotoci (Krušnica, Unac, Sana) i brojne pećine (Hrustovačka, Dabarska, Kamengradska…), a od kulturno-istorijskih objekata to su stari gradovi Bihać i Ostožac.

Foto 6.7. Slapovi Une kod Martin Broda najatraktivniji su dijelovi gornjeg toka Une i dio su Nacionalnog parka Una.

U nodalno-funkcionalnoj organizaciji, Bihać je centar I reda sa najvećim brojem stanovnika (1/5 cijele regije) u kojem se nalazi univerzitet, kantonalne institucije (vlada, skupština, bolnica) i brojna preduzeća. Značaj sekundarnih centara imaju Sanski Most (istok) i Cazin (zapad), a ostala opštinska središta su centri III reda.

6.3.7. Mezoregija „Zapad”

Ova mezoregija podudara se s područjem kantona/županije Srednja Bosna. Sam naziv kantona definiše njegov geografski položaj, jer se nalazi između mezoregija „Centar”, „Jugoistok”, „Jug”, „Jugozapad” i Republike Srpske (sjever).

Karta 6.13. Mezoregija „Zapad”

Ovo je izrazito brdsko-planinsko područje koje se pruža pravcem sjeverozapad–jugoistok, unutar kojeg se izdvajaju tri markantne riječne doline. Na zapadu je dolina Vrbasa, a na istoku su manji riječni tokovi Lašve i Fojničke rijeke, koji se ulijevaju u Bosnu. Granicu između dolinsko-kotlinskih proširenja, koje su napravile ove rijeke, čini kompaktni brdsko-planinski prostor koji se prepoznaje, u geološkom pogledu, kao Srednjobosansko škriljavo gorje. Pored ovih vodotoka, granica ovog planinskog područja na sjeveru je dolina Ugra, a na jugu Neretvica. Najmarkantnije planine su Vranica (2110) i Vlašić (1910), te lanac nešto nižih planina koji se pruža od Ranče na sjeveru do Bitovnje sa vrhom Lisin iznad Ivan sedla (jugoistok). Ove planine predstavljaju pravu saobraćajnu barijeru između ovih riječnih dolina, a prevoji unutar ove mezoregije idu presjedlinama Komara (Turbe – D. Vakuf) i Rostova (N. Travnik – Bugojno), te Makljena (G. Vakuf – Prozor) i Kupreških vrata (Bugojno – Kupres) kao veza sa susjednim mezoregijama „Jug” i „Jugozapad”. Ovakva morfološka struktura i saobraćajna mreža usloviće i specifičnu nodalno-funkcionalnu organizaciju mezoregije. Ovo je jedan od tri mješovita kantona (etnički aspekt), koji zauzima površinu od 3189 km2 , na kojoj živi 251.714 stanovnika. U domenu administrativne podjele, područje je podijeljeno na 12 opština, od kojih su prostorno i populaciono najveće opštine Travnik i Bugojno (dominanantno Bošnjaci), a najmanji su Dobretić i Kreševo (dominantno Hrvati). Prosječna gustina stanovanja ove mezoregije je 79,8 st./km2, što je niže od prosjeka FBiH (90 st./km2 ). Za razliku od prostorno i populaciono najvećih opština, najveću gustinu stanovanja imaju Vitez (158) i Kiseljak (125 st./km2 ). Analiza starosne strukture pokazuje veoma povoljne karakteristike, jer 70% stanovništva mezoregije pripada grupi radno sposobnog stanovništva (od 15 do 64 godine), mlado stanovništvo (od 0 do 14 godina) čini 19%, a broj stanovnika starijih od 65 godina je oko 13%. Ovakva dobna struktura stanovništva pokazuje da visoko učešće radnosposobnog stanovništva predstavlja razvojni potencijal mezoregije. Analizu stanovništva treba dopuniti i etničkom strukturom, koja pokazuje da 146.652 Bošnjaka (57,5%) ima apsolutnu većinu, dok 97.629 Hrvata (38,3%) ima većinu samo u opštinama: Vitez, Kiseljak, Busovača, Kreševo i Dobretić. Broj Srba (3043 ili 1,1%) i ostalih (7362 ili 2,2%) zanemarljiv je i ukazuje na prosječne vrijednosti kao i u ostalim mezoregijama FBiH.

Tabela 6.14. Pokazatelji socijalno-ekonomskog razvoja mezoregije „Zapad”

Najveći procenat zaposlenog stanovništva je u opštinama Vitez i Travnik, a najmanji je u Dobretiću i Busovači. Indeks odsutnog stanovništva ukazuje na to da najveće vrijednosti imaju opštine sa malobrojnim stanovništvom (Fojnica i Kreševo), podijeljene opštine između Republike Srpske i FBiH (Dobretić i Jajce), opštine u kojima je postojala značajna predratna srpska zajednica (D. Vakuf/ Srbobran) ili opštine u kojima je postojao razvijen vojno-industrijski kompleks JNA u kojem je radio i veliki broj Srba i ostalih (Travnik, Bugojno, N. Travnik i Vitez). Poljoprivredno zemljište i šume predstavljaju najznačajnije prirodne resurse, jer ove grane zapošljavaju najveći broj radnoaktivnog stanovništva. Ratarstvo je najrasprostranjenija agrarna djelatnost (krompir, djetelina i pšenica), a rast bilježi i uzgoj bobičastog voća (malina, jagoda i kupina). Kvalitet drveta i dovoljne količine sirovina za opsluživanje drvne industrije predstavljaju odličnu razvojnu perspektivu ovog kantona. Ova regija ima značajne rezerve uglja, raspoređene u tri bazena (Bugojanski, Jajački i Sarajevsko-zenički), zatim ležišta željeza i nalazišta nemetala (boksit, olovo, cink i građevinski kamen). Specifičnost prirodnih resursa karakteriše i izražena opasnost od pojave klizišta zbog visokih nagiba terena (84% teritorije ima nagibe veće od 13%) i plitkosti tla (40% zemljišta je pliće od 30 cm).

Foto 6.8. Pogled na i vodopad u Jajcu, preko kojeg se Pliva uliva u Vrbas.

U nodalno-funkcionalnom pogledu, unutar ove mezoregije mogu se izdvojiti dvije supcjeline. Prva je Lašvanski grad-region koja obuhvata više opštinskih središta i drugih naselja različitog stepena centraliteta u dolini Lašve. Ova urbanizovana zona obuhvata gradska središta Travnika, N. Travnika i Viteza, pri čemu se posebno naglašavaju dvije funkcije: trgovačka (Vitez) i uslužna funkcija, karakteristična za postojanje 14 poslovnih zona (uglavnom mala i srednja preduzeća). Ovo urbano područje, sa susjednim opštinskim centrima nižeg stepena centraliteta (Busovača, Kiseljak, Kreševo, Fojnica), oslonjeno je na dolinu Bosne i druge gravitacione centre mezoregija „Centar” i „Jugoistok”. Druga cjelina nije tako populaciono moćna i funkcijski kompaktna. Podudara se s dolinom Vrbasa, a uključuje opštinske centre između G. Vakufa/ Uskoplja i Jajca. Snažnije je oslonjena na gravitacione centre mezoregija „Jugozapad” (Uskoplje–Prozor) i „Sjeverozapad” (Jajce–Ključ).

6.4 Rezime:

Teritorija FBiH je po mnogim parametrima drugačija od Republike Srpske. Na približno istoj površini živi skoro dvostruko više stanovnika, što ukazuje na veću gustinu stanovanja i veći broj urbanih centara. Takođe, veći je stepen urbanizacije i niža je prosječna starost stanovništva, pa se može govoriti o povoljnijoj demografsko-urbanoj strukturi FBiH u odnosu na Republiku Srpsku. S obzirom na prostorni razmještaj naselja i gradova, primarna osovina razvoja unutar FBiH ima transverzalni karakter i podudara se s dolinama Neretve i Bosne, dok sekundarne osovine razvoja imaju dinarski pravac pružanja (longitudinalni). U domenu regionalnih identiteta, najprepoznatljiviji element proističe iz samog imena entiteta, a odnosi se na postojanje određenih prirodnogeografskih, naseljsko-demografskih, ekonomsko-socijalnih i etno-psiholoških posebnosti. Hercegovina je istorijska regija koja ima i geografske posebnosti (slivno područje Neretve), koje se u savremenim etničkim i političkogeografskim okolnostima nastoji redefinisati. U bošnjačkom korpusu postoji snažna ideja o brisanju ovog regionalnog identiteta u cilju stvaranja jedinstvenog i nepodijeljenog etničkog određenja cjelovite i jedinstvene države u kojoj se najbrojniji narod identifikuje samo s pojmom Bosna. Sa druge strane, hrvatski narod dio svog identiteta crpi iz ove regionalne posebnosti, unutar koje je većinski narod, ali u Federaciji BiH čini tek 1/5 ukupnog stanovništva. I u domenu kulturnog identiteta postoje razlike. One su prevashodno kulturno-civilizacijske prirode i odnose se na dominaciju islama i katoličanstva. Iz ovoga proističe specifična kulturna baština koja je ravnomjerno zastupljena u svim dijelovima FBiH, a najmarkantniji segmenti su urbana jezgra starih orijentalnih gradova (čaršije), mostovi, sakralni objekti (džamije, tekije, samostani i crkve). Iako je broj pravoslavnih Srba zanemarljiv, sačuvani su i tragovi njihove kulturne baštine (crkve i manastiri). U domenu ekonomskog identiteta, veliki značaj imaju prirodni resursi, a tereni FBiH imaju skromnije potencijale. To se prevashodno odnosi na poljoprivredno zemljište i šumske resurse, koji predstavljaju osnovu za razvoj primarnog sektora (dominantna privredna djelatnost). U domenu terigenih serija na tlu FBiH postoje tri velika ugljena basena, na čijim rezervama se zasniva energetski sistem (TE Kakanj i TE Tuzla). Pored dominantno dvoetničke strukture (Bošnjaci čine 70%, a Hrvati 22%), kompleksnost unutrašnje organizacije FBiH pojačava srednji nivo vlasti (kantoni). Na ovako niskom nivou ekonomskog razvoja, kompleksnost državne organizacije umanjuje demokratski kapacitet i ambijent za opšti društveni prosperitet. Na ovom primjeru vidi se potvrda liberalnog načela o značaju institucija (političkih i ekonomskih) i njihove efikasnosti. Zbog toga se traže modaliteti konsenzusa i relaksacije ukupnih društvenih odnosa. Uvažavajući prostorni raspored regionalnih struktura, pri čemu se kantoni posmatraju kao primarne jedinice, moguće je teritoriju FBiH podijeliti na sedam mezoregionalnih cjelina, koje odgovaraju statističkim jedinicama NUTS 3. Veći 316 stepen urbanizacije, razvijenija infrastruktura i industrijska baza mezoregionalnim jedinicama sjevernog dijela (Bosna) daju veći stepen održivosti razvoja u odnosu na južni dio (Hercegovina).

Ključni pojmovi:

• Kantoni

• Centralna naselja

• Polovi rasta

• Polovi razvoja

• Opštinski centri

• Formacija grad-region

• Konstitutivni narodi

• Etnička struktura

• Bosna

• Hercegovina

• Makroregija „Sjever”

• Makroregija „Jug”

• Biodiverzitet FBiH

• Referendum

• Vašingtonski sporazum

• Dejtonski sporazum

• Identitetska pitanja

• Princip pariteta

• Hijerarhija NUTS regiona FBiH

• Administrativni NUTS region

• Neadministrativni NUTS region

• Islam

• Katoličanstvo

• Pravoslavlje

• Štokavski izgovor

• Kulturna baština

• Indeks odsutnog stanovništva

• Mezoregija „Jugoistok”

• Mezoregija „Sjeveroistok”

• Mezoregija „Centar”

• Mezoregija „Jug”

• Mezoregija „Jugozapad”

• Mezoregija „Sjeverozapad”

• Mezoregija „Zapad”

Pitanja i zadaci:

1. U čemu se ogleda osnovna geografska razlika između FBiH i RS?

2. Pojasni razloge za podjelu FBiH na kantone.

3. Opiši prostornu distribuciju stanovništva na tlu FBiH.

4. Koji kantoni imaju ekstremne vrijednosti u domenu gustine stanovanja?

5. Koje su sličnosti i razlike u mrežama gradova i naselja u FBiH i RS?

6. Koji su glavni saobraćajni koridori na tlu FBiH?

7. Šta je razlika u domenu pružanja glavnih koridora kroz FBiH i RS?

8. Analiziraj etničku strukturu po kantonima FBiH.

9. Uporedi podatke o etničkoj strukturi glavnih gradova kantona FBiH 1991– 2013. (Tab. 6.3).

10. U čemu se očituje regionalni identitet FBiH?

11. Opiši glavne karakteristike fizionomskih cjelina na području FBiH.

12. Šta je osnova pravnog identiteta FBiH?

13. Analiziraj moguće statističke regije na tlu FBiH – NUTS 2 i NUTS 3.

14. Opiši elemente kulturnog identiteta FBiH.

15. Šta su najvidljiviji materijalni elementi kulturnog nasljeđa FBiH?

16. Koji su najznačajniji srednjovjekovni gradovi na tlu FBiH?

17. Koje su osnovne crte zaštićenih urbanističkih cjelina unutar starih gradova?

18. Koji su najznačajniji gradovi nastali u periodu novog vijeka (XV–XIX v.)?

19. Koja su dva nova grada nastala u FBiH tokom savremenog doba (XX v.)?

20. Analiziraj pokazatelje ukupnog društvenog razvoja na nivou kantona FBiH (vidi: Tab. 6.6).

21. Koje sličnosti, a koje razlike postoje u FBiH i RS u domenu poljoprivredne proizvodnje?

22. Koje su najvažnije industrijske grane u privrednoj strukturi FBiH?

23. Koji su glavni terigeni (ugljevi) i mineralni resursi i rejoni u FBiH?

24. Zašto Zeničku nodalnu regiju smatramo centralnom u FBiH?

25. Šta je glavna ekonomska odrednica regije „Sjeveroistok”?

26. Zbog čega regija „Jugoistok” ima najveći značaj za FBiH?

27. Šta karakteriše fizionomsku strukturu regije „Jug”?

28. Analiziraj mrežu gradova i naselja unutar regije Jugozapad.

29. Zbog čega regija „Sjeverozapad” ima nepovoljan geografski položaj?

30. Šta je demografska specifičnost regije „Zapad”?

Dodatna literatura i izvori:

• Vlada FBiH (2010). Strategija razvoja Federacije BiH 2010–2020. Sarajevo: FZPR – Ekonomski institut Tuzla.

• Vlada FBiH (2008). Prostorni plan Federacije Bosne i Hercegovine za period 2008–2028. godine. Sarajevo