I Dio: Priroda

1.1 IME I GEOGRAFSKI POLOŽAJ

Ime Bosne i Hercegovine sastoji se od naziva dvije istorijsko-političke zajednice koje imaju različito porijeklo i starost. Pojam „Bosna” dovodi se u vezu s nazivom istoimene rijeke, a pojam „Hercegovina” veže se za titulu „herceg od Svetog Save”, koja se prvi put pominje vezano za Stjepana Vukčića Kosaču. Teritorija BiH nalazi se između 450 15`(opština Dubica) i 420 26`(Trebinje) sjeverne geografske širine, te 150 45` (Velika Kladuša) i 190 41` (Srebrenica) istočne geografske dužine. Površina teritorije iznosi 51.129 km2 , a hipsometrijski dijapazon kreće se od 0 m (Jadransko primorje) do 2386 m (Maglić). Bosna i Hercegovina zauzima centralni dio bivšeg jugoslovenskog prostora, unutar kojeg se izdvajaju tri dominantne prirodnogeografske cjeline: nizija na sjeveru, planinsko-kotlinska oblast u centru, te uska primorska zona na jugu. U širem smislu, BiH je dio jugoistočne Evrope (JIE), kao kopče ili catena mundi između važnih regionalnih cjelina Evrope, Azije i Afrike. Preko grčkog arhipelaga, JIE je pomorski vezana za istočni Mediteran, preko moreuza Mramornog mora vidljiva je geomorfološka veza sa Malom Azijom, a široka otvorenost preko Panonske i Vlaške nizije upućuje prema centralnoj i istočnoj Evropi. Vezu između geomorfoloških karakteristika JIE i glavnih saobraćajnih koridora opisao je Cvijić (1922) kao objektivne geografske osobine „spajanja – prožimanja” i „izolovanja – odvajanja”. Ove osobine reljefa bitno će odrediti i etnodemografske i političkogeografske osobine cijelog poluostrva i naroda koji na njemu žive. Tako je bilo u prošlosti, jer su prvi kulturni poticaji na grčki arhipelag došli iz geografski bliskih prostora sa razvijenim kulturama (Mala Azija i Egipat), a kasnije će planinske oblasti biti pogodne za nastanak istorijskih jezgara balkanskih država. Tako je i danas, jer postoji jasna korelacija između glavnih planinskih sistema i riječnih dolina sa saobraćajnim koridorima (drumski, gasni, naftni), migratornim strujama i političkogeografskim procesima. U civilizacijsko-kulturološkom pogledu, u BiH, dominantno, žive pripadnici tri naroda koji pripadaju velikim svjetskim monoteističkim religijskim zajednicama. Srbi i Hrvati dio su hrišćanskih (pravoslavna i katolička), dok su Bošnjaci dio muslimanske zajednice. U etničkom pogledu, svi narodi pripadaju grupi Južnih Slovena. U političkogeografskom pogledu, BiH je zajednica tri ravnopravna naroda i građana, koji žive u dva entiteta i jednom distriktu.

 1.2 GEOLOŠKA PROŠLOST I RELJEF

Savremena analiza reljefa Evrope polazi od toga da je Istočnevropski kraton najstabilniji dio kontinenta, koji je predstavljao inicijalno jezgro prakontinenta i koji se sastoji od Baltičkog i Ukrajinskog štita i Ruske platforme. Ovaj stabilni dio kontinenta odvojen je zamišljenom linijom Oresund–Dobrudža (Zona transevropskog šava) od nestabilnog dijela kontineta u kojem dominiraju tri orogene zone: Kaledonidi, Hercinidi i Alpidi. Kaledonsko ubiranje počelo je u donjem paleozoiku i 19 stvorilo je jako ubrane i metamorfisane stijene (Skandinavija i Velika Britanija). Hercinska orogeneza odigrala se tokom mlađeg paleozoika, zahvatila je, uglavnom, prostor centralne Evrope, ali i Pirinejsko poluostrvo i Ural. Ovaj prostor izgrađen je od veoma ubranih i slabije metamorfisanih stijena koje su prekrivene mlađim serijama mezozojsko-kenozojske starosti. Alpski pojas (Alpidi) najmlađi je ubrani pojas i zauzima južne i jugoistočne dijelove Evrope. Ovaj prostor pretrpio je višefazna ubiranja počev od kraja mezozoika i kroz kenozoik, čiji epilog je nastajanje složenih ubranih sistema i planinskih lanaca (Alpi, Apenini, Pirineji, Karpati, Balkanidi, Dinaridi, Helenidi). Prema tradicionalnoj podjeli, područja nastala različitim orogenim ubiranjima su nazvana: Paleoevropa (kaledonsko), Mezoevropa (hercinsko), a Neoevropa (alpsko). „Prema opšteprihvaćenoj tektonici ploča, Robertson i Dikson (1984) smatraju da je Tetis okean nastao tokom kasnog paleozoika ili ranog mezozoika. Tokom ranije evolucije, vjerovatno se formiralo suženje na zapadu, klinasti jaz između evroazijske i afričke kopnene mase, koji je činio jedinstveni superkontinent Pangea. Kasnije je proces subdukcije uništio ovaj džinovski superkontinent. Tokom miocena nastupili su dodatni tektonski pokreti (alpska orogeneza), koji su uslovili izdizanja i slijeganja, tako da se mogu razlikovati dvije glavne faze njegovog razvoja. Paleotetis je postojao od paleozoika i nakon njegovog smanjivanja i zatvaranja tokom ranog mezozoika, praćenog subdukcijom velikog dijela okeanske kore, uslijedilo je stvaranje i rast mezozojskog okeanskog basena koji se naziva Neotetis. Procjene o širini i obliku Tetis zaliva znatno variraju, jer nije jasno koliko dugo je trajala destrukcija Paleotetisa. Ostaci možda postoje do tercijara, ali za proces subdukcije nema mnogo dokaza. Tokom kasnog mezozoika, a nakon otvaranja Atlantskog okeana, smatra se da je Pangea konačno podijeljena na evroazijski dio – Laurazija (sjeverna hemisfera) i afrički dio – Gondvana (južna hemisfera). Otprilike u isto vrijeme, serija ,mikroploča’, uključujući Jadransku ploču i Grčki blok, prekidaju vezu s Gondvanom i počinju se kretati ka Evroaziji. Dok su detalji još uvek nepoznati, u kontekstu balkanskog tla gotovo je univerzalno prihvaćeno da nije bilo veze između afričke i evroazijske kopnene mase do gornje krede, kada su dva bloka (Apulijska platforma i Rodopi – Mezija) došla u kontakt. Tokom tercijara, složeni uslovi i progresivna konvergencija i sudari afričkih i evroazijskih kopnenih masa uslovili su kretanja ovih mikroploča. Napadne ivice afričke ploče subducirale su ispod evropske ploče, izazivajući glavne deformacije dna Paleotetisa i cijepanje ivica evropske ploče u manja ostrva i poluostrva. Ovo predstavlja vrhunac alpske orogeneze (prije 20 mil. god.), nakon čega je došlo do spuštanja terena i priliva vode iz Atlantika preko Gibraltara u relativno plitki i hiperslani basen Sredozemnog mora. Ovaj događaj, poznat kao Mesinska kriza saliniteta (prije 5,4 mil. god.), imaće ogroman uticaj na ekologiju Balkana, koji će pratiti velika erozija riječnih dolina, stvaranje pećinskih sistema i promjena u ekologiji morske vode, topografije i lokalnih geoloških varijacija” (Reed et al., 2004). Kada se posmatra samo prostor JIE, u savremenoj domaćoj geološkoj praksi uočava se odsustvo jedinstvenog naučnog pogleda na istorijsko-geološki razvoj reljefa na ovom prostoru, pri čemu se izdvajaju različite geotektonske jedinice. 20 Marović (2010) polazi od uvažavanja tektonostratigrafskog i morfološkog kriterijuma, na osnovu kojeg izdvaja geotektonske jedinice: Karpati, Balkanidi, Rodopi, Dinaridi, Helenidi, Srpsko-makedonska masa, Panonski basen, Jadranska platforma i Mezijska platforma sa superponovanom Vlaškopontskom (Dakijskom) depresijom. U širem smislu, „regija JIE zauzima značajan deo prostora Alpe– Himalaji u kojem dolazi do sudara orogenih pojasa, a koji se sastoji od nekoliko mobilnih pojaseva fanerozoika. Region JIE nasleđuje geologiju iz evolucije okeana ,Vardar – Tetis’, koji je postojao između kontinentalnih ploča Evroazije (Evropa) i Gondvane (Afrika) i čiji relikti se sada javljaju duž ,megašava Vardar – Tetis’ . Ova sinteza sastoji se od: prethodne, uporedne i postfaze ,Vardar – Tetis’ geologije JIE. ,Prethodna ,Vardar-Tetis’ geologija na evropskoj strani ogleda se u geološkim jedinicama formiranim od prekambrija do mezozoika i uključuju Mezijsku platformu, Dakija megajedinicu i Rodope. Na Gondvana strani, ona je predstavljena spoljašnjim Dinaridima – dalmatinsko-jonskom i stabilnom Adria zonom, sve uglavnom formirane od paleozoika do mezozoika. Uporedna ,Vardar-Tetis’ jedinica obuhvata najveći deo geološkog okvira JIE. Ona je fizički dokaz postojanja bivše mezozojske okeanske kore, koja je dominantno zastupljena ofiolitima i asemblažom. Geološka evolucija ,post-Vardar – Tetis’ odnosi se na period od konačnog zatvaranja ,Vardar – Tetis’ do danas. Ona obuhvata sve stene koje stratigrafski leže na ,megašavu Vardar – Tetis’ i zatvaraju kontakt između megašava i okolnih geoloških jedinica” (Cvetkovic, 2015).

1.2.1 Planinsko-kotlinska oblast

U tradicionalnoj analizi planinskog reljefa JIE jasno se razlikuju dvije zone: hercinski orogeni pojas – nastao tokom karbona (mlađi paleozoik) i alpski orogen – započeto ubiranje krajem mezozoika (gornja kreda), kada su snažni tektonski pokreti uslovili početak alpske orogenze. Prema dominantnom regionalnogeografskom tumačenju reljefa JIE (Šabić i Vujadinović, 2014), mogu se izdvojiti dva orogena pojasa (Hercinidi i Alpidi) i dvije velike nizije (Panonska i Vlaško-pontska). Hercinidi predstavljaju najstariji i najviši dio JIE, izgrađen, uglavnom, od kristalastih škriljaca i granita. U tektonici Dinarida postoji znatan broj šema geotektonske rejonizacije, a Marović tvrdi da nijedna nije paradigmatična. „Svoja viđenja dali su brojni geolozi koji su iznosili različite stavove o načinu nastanka reljefa. K. Petković (1957) govorio je o sistemu navlaka, M. Anđelković (1980) apostrofirao je širenje orogenog talasa, a A. Grubić (1980) tvrdio je da u njima ne postoje navlačenja, već da su prisutne samo naborno-kraljušaste ili samo naborne strukture tipa horst antiklinorijuma i rov sinklinorijuma. Ostaje činjenica oko koje se svi slažu – da su Dinaridi jedna složena navlačno-ubrana oblast, a oko svega ostalog u vezi sa građom Dinarida (prostorni odnosi manjih jedinica, sastav, tektonski sklop, vremenski odnosi deformacija, generalni modeli) ne postoji jedinstvenost gledišta” (Marović, 2010). Na osnovu svega što je u posljednje vrijeme prikazano, Marović tvrdi da je, uglavnom na osnovu stavova A. Grubića i M. Dimitrijevića, napravljena jedna hibridna šema prikladna za razumijevanje tektonike Dinarida, unutar koje se, idući od jugozapada prema severoistoku, izdvaja devet zona6 . Shodno predmetu ovog rada, fokus će biti samo na onim geotektonskim jedinicama koje su relevantne za prostor BiH. Zona visokog krša nalazi se „severno od Dalmatinske, sa kojom je u tektonskom kontaktu (navučena je na nju). Na severoistoku preko zone visokog krša, navučena je durmitorska zona (Crna Gora i istočna Bosna), ili donjokredni bosanski fliš (u Bosni i Hrvatskoj) ili isti takav – tolminski fliš (u Sloveniji). Otkriveni deo stuba počinje mlađepaleozojskim tvorevinama. Posle klastičnog verfena dolaze srednjotrijaski i gornjotrijaski krečnjaci i dolomiti i ladinski keratofiri, zatim dosta izdiferenciran lijas, dogerski ofiolitski krečnjaci i malmski krečnjaci. U gornjem delu stuba se nalaze donjokredni krečnjaci i dolomiti sa algama i rudistima i gornjokredni rudistni krečnjaci. Za veliki deo severoistočnog oboda zone visokog krša karakteristično je prisustvo gornjokrednih, paleocenskih i donjoeocenskih flišnih tvorevina koje su u literaturi poznate pod nazivom durmitorski fliš. Tereni zone visokog krša poprečno su iseparisani na četiri dela: tolminski, zapadni (do kninskog raseda), srednji (od kninskog raseda do Neretve i jugoistočni deo (od Neretve do jugoslovensko-albanske granice). Geološki stub bosanske i tolminske zone sastavljen je skoro isključivo od donjokrednog i srednjokrednog tzv. bosanskog i tolminskog fliša. To je terigeni fliš u čijim turbiditnim sekvencama upadljivu ulogu imaju ele6 Južni Jadran, Budva, dalmatinska zona, zona visokog krša, durmitorska, ofiolitska, golijska, vardarska i Budva–Krasta–Cukali zona. 22 menti nastali razaranjem ofiolitskog kompleksa. Unutrašnja struktura bosanske i tolminske zone slabo je izučena. Poznato je, međutim, da je flišni paket ove zone u kolašinskom poluprozoru prevrnut. Donjokredni i srednjokredni fliš iz ove zone je na jugozapadu navučen preko gornjokrednog durmitorskog fliša, a sa severoistoka je na njega navučena durmitorska zona i nekada ga u potpunosti prekriva. Durmitorska zona provlači se približno sredinom Dinarida i obeležena je nizom brahiformi sa jezgrima od paleozojskih stena. Taj niz počinje paleozojskim formacijama Lima pa se dalje na severozapadu pruža u Bosnu (paleozoik JI Bosne, Srednjebosanskih škriljastih planina). Sinonim za durmitorsku zonu na području istočne Bosne i Crne Gore je „Istočnobosansko-durmitorski blok”. Jugozapadna granica durmitorske zone poznata je kao „Durmitorska navlaka”. Najstarije stene u durmitorskoj zoni su paleozojske starosti (limski paleozoik). To su najčešće semimetamorfiti, ali u oblasti Prokletija konstatovane su i stene metamorfisane do facije zelenih škriljaca. Pored matamorfita, zastupljeni su devonski i karbonski krečnjaci, dolomiti, mermerisani krečnjaci, permski fuzulinidski krečnjaci, klastiti i belerofonski krečnjaci. U trijasu durmitorske zone nalaze se verfenski slojevi, anizijski krečnjaci, ladinska porfirit -rožnačka formacija i krečnjaci, gornjotrijaski krečnjaci i dolomiti. Ofiolitska zona jedna je od najmarkantnijih jedinica u Dinaridima. Prostire se od Karlovca u Hrvatskoj pa preko severne i severoistočne Bosne, zapadne Srbije, Stare Raške do Metohije, odakle prelazi u Albaniju (Mirdita). Njena jugozapadna granica jasno je obeležena nenormalnim odnosima između dijabaz-rožnačke formacije i ofiolita s jedne, i krečnjačko-škriljastih terena durmitorske zone, s druge strane. Na severoistoku prema golijskoj zoni granica je u dobroj meri maskirana trijaskim krečnjacima koji su sa drinsko-golijskog paleozojskog fundamenta dekolmanski otkinuti i uklizavali u domen ofiolitske zone. Na severozapadu, u Bosni, ofiolitska zona se spaja sa vardarskom i u velikoj meri je prekrivena neogenim peripanonskim sedimentima. U geološkom stubu ofiolitske zone glavni članovi su stene dijabaz-rožnačke formacije, amfiboliti, sjajni škriljci i ultramafitska tela (starost: trijas–jura). Transgresivno preko njih leže klastititi i krečnjaci cenomana, turona i senona, u kojima ima i flišnih tvorevina. Najmlađe stene su tercijarni andeziti i neogeni sedimenti jezerskog porekla. Golijska zona leži preko ofiolitske zone na jugozapadu i vardarske na istoku i severu. Donji i srednji deo geološkog stuba golijske zone izgrađen je od paleozojskih zelenih škriljaca (kambrijum i ordovicijum), argilošista i peščara (devon i karbon) i konglomerata (perm), zatim od verfenskih klastita i srednjotrijaskih do gornjotrijaskih krečnjaka. Mestimično, u ovoj zoni nalaze se tercijarni andeziti, granitoidi i jezerski neogeni sedimenti. U strukturnom sklopu golijske zone zapaženo je, slično onome u durmitorskoj zoni, prisustvo retkih sačuvanih hercinskih malih nabora sa B-osama pravca SZ–JI do SSZ–JJI. Generalno posmatrano, u golijskoj zoni dominira antiformni izgled i pri tome je u severozapadnom delu (drinskom) B-osa orijentisana pravcem SZ–JI, a u jugoistočnom (golijskom) približno SSZ–JJI. U celini, golijska zona je navučena prema jugozapadu preko ofiolitske, a na severu i istoku ona se podvlači pod vardarsku zonu sa komplikovanim odnosima duž Zvorničkog šava prema Jadarskom bloku” (Ibidem).

1.2.2 Panonski basen

Između Hercinida i Alpida postoje velike depresije, kao značajne geotektonske jedinice koje u morfološkom pogledu predstavljaju najveće nizije JIE: Panonsku i Vlaško-pontsku. Panonski basen smješten je između Dinarida, Alpa i Karpata i ima značajno mjesto u geotektonskom sklopu evropskih Alpida. „To je prostor koji je potonuo tokom neogena, a njegova podloga izgrađena je od stena različitog sastava, starosti i složenog je tektonskog sklopa i ispunjen je serijama neogenih sedimenata debelim mestimično 5000–7000 m (Mađarska). 

Spuštanja podloge basena tekla su neujednačeno i vremenski i po intenzitetu. Zbog toga se basen sastoji od niza većih ili manjih depresija različitih geometrijskih i kinematskih svojstava. ”(Ibidem). Teritoriji Srbije pripada južni dio Panonskog basena (Vojvodina), dok je prostrano peribasensko područje južno od Save dio BiH. Zahvaljujući brojnim geološkim i geofizičkim istraživanjima, utvrđeno je da je riječ o geološki vrlo složenom i tektonski mobilnom prostoru, a nikako o statičkoj i krutoj masi. Utvrđeno je da u njegovoj podlozi ne leži jedinstvena masa, već strukturni sadržaj iz domena Alpa, Dinarida i Karpata. „Mobilnost panonskog domena, horizontalna i vertikalna, naročito je došla do izražaja u neoalpskim etapama tektogeneze, kada je obavljeno njegovo basensko uobličavanje i, paralelno sa tim, depozicija relativno debelih neogenih i kvartarnih sedimenata. U novije vreme, nastanak Panonskog basenskog sistema tumačen je na različite načine, a opšteprihvaćeno tumačenje je da se spuštanje odvijalo tokom dve glavne faze. U prvoj, spuštanja su bila brza i dešavala su se u područjima sa strogo definisanim rasednim granicama, a za drugu fazu karakteristična su lagana spuštanja koja su prostorno bila obimnija.” (Ibidem)

1.2.3 Jadranski basen

U hidrološkom pogledu, ova regija veoma je bogata različitim hidrološkim objektima – more, jezera, rijeke i močvarna područja. Jadransko more je najvažnija i najveća vodena površina (131.875 km2 ), a njena istočna i zapadna obala bitno se razlikuju. Dužina kopnene i ostrvske obalske linije od skoro 8000 km neravnoKarta 1.3. Položaj Panonskog basena između Alpa, Karpata i Dinarida (Marović, 2010) 24 mjerno je podijeljena na zapadnu obalu, koja pripada Italiji (1272 km), i istočnu obalu, koja pripada teritoriji šest država: Slovenija (43), Hrvatska (5835), BiH (25), Crna Gora (294), Albanija (406) i Grčka (73). Veliki broj ostrva (Hrvatska ih ima oko 1250) povećava razvedenost obalske linije i čini oko polovine ukupne dužine ove razuđene morske obale. Zbog svoje specifičnosti, ovaj tip transgresione obale naziva se dalmatinski, a karakteriše ga veliki broj zaliva, ostrva i poluostrva. U morfološkom pogledu, zavala Jadranskog mora sastoji se od dvije različite cjeline, plitkovodnog sjevernog dijela (do 50 m) koji se završava Jabučkom kotlinom (243 m), i duboke zavale južnog Jadrana (1400 m). Granicu između ove dvije cjeline predstavlja Palagruška prečaga (linija Monte Gargano – Pelješac), na kojoj su dubine oko 170 m. Južnojadranska zavala završava se Otrantskim vratima, ispod kojih se nalazi prag na dubini 740 m, koji odvaja Jadran od bitno dublje zavale Jonskog mora (4000 m).

U geotektonskom pogledu, južni Jadran je uska priobalska zona rasprostranjena u Crnogorskom primorju, sa produženjem u priobalje Albanije i Hrvatske. „Njena severna granica je jasno tektonski disponirana prema zoni Budve. Jugozapadna granica ove zone ide Jadranskim šelfom, a prema najnovijim geofizičkim podacima obeležena je mladom reversnom dislokacijom po kojoj je u tektonskom kontaktu sa Jadranskim predgornim blokom. Veoma verovatno, upravo ova dislokacija predstavljala je glavnu seizmogenu zonu Jadranskog primorja duž koje se generišu katastrofalni zemljotresi. Geološki stub ove zone sastavljen je od gornjojurskih dolomita i bazičnih vulkanita (dijabazi, andezitbazalti), zatim od krednih dolomita i krečnjaka sa krečnjačkim algama i foraminiferima u starijim, a rudistima u mlađim odeljcima. Budva je jedinica koja predstavlja produženje Cukali–Krasta zone iz Albanije i Grčke. Ona je ograničena na terene Crnogorskog primorja između Bojane i Herceg Novog. Prema jugozapadu, zona Budva je navučena preko Južnojadranske zone, a na severoistoku preko nje je navučena dalmatinska zona. Podinska i povlatna površina navlačenja spajaju se zapadno od Herceg Novog i na taj način se završava ova zona. Prisustvo tektonskih krpa i poluprozora u frontalnim delovima zone Budva i dalmaKarta 1.4. Dubine Jadranskog mora i osnovne morfološke cjeline (Wikipedia) 25 tinske zone i ispred njih, svedoči da su navlačenja, u najmanju ruku, dekakilometarska. Geološki stub zone Budva sadrži niz specifičnih članova po kojima se ona jasno razlikuje ne samo od susednih nego i od svih ostalih zona u Dinaridima. Pored blokova od auerniških slojeva i od različitih permskih krečnjaka, čiji položaj među ostalim stenama još uvek nije jasan, u zoni Budva je razvijen verfen, zatim veoma karakterističan anizijski fliš i ladinska porfirit-rožnačka formacija. Dalmatinska zona leži između zone Budva i zone visokog krša, a u Hrvatskoj između južnojadranske zone i istarske brahiantiklinale na jugozapadu i zone visokog krša na severoistoku. Izgrađena je od donjotrijaskih klastita, anizijskog fliša i karbonata, srednjotrijaskih vulkanita, gornjotrijaskih karbonata, jurskih pretežno krečnjaka i dolomita, mestimično i rožnaca i laporovitih stena donjokrednih krečnjaka i dolomita i najvećim delom od gornjokrednih rudistnih krečnjaka i dolomita, libursnijskih slojeva, eocenskih krečnjaka i turbidita.” (Ibidem)

1.3 OPŠTE KARAKTERISTIKE KLIME

Detaljniji opis tipova vremena i klime na tlu Jugoslavije može se sagledati kroz radove P. Vujevića, M. Čadeža i Đ. Radinovića. Od geografa, o klimi BiH pisali su: M. Vemić, R. Milosavljević, M. Pecelj i G. Trbić, a o hidrografiji: O. Zubčević, M. Spahić i Č. Crnogorac.

Detaljniji opis tipova vremena i klime na tlu Jugoslavije može se sagledati kroz radove P. Vujevića, M. Čadeža i Đ. Radinovića. Od geografa, o klimi BiH pisali su: M. Vemić, R. Milosavljević, M. Pecelj i G. Trbić, a o hidrografiji: O. Zubčević, M. Spahić i Č. Crnogorac. Karta 1.5. Broj ciklona koji je stvoren unutar ograničenog prostora u periodu 1951–1960. Jasno se izdvajaju četiri najveće ciklogenetske zone: Đenovski zaliv (A), sjeverni Jadran (B), južni Jadran (V) i južna Panonija (G). Autor navodi da se na svega 1/6 teritorije obrazovalo 65% svih slučajeva, a na površini većoj od 1/4 nije se obrazovao nijedan ciklon u toku deset godina. (Dopunjeno na osnovu: Radinović, 1981) 26 Na osnovu opšteprihvaćenih naučnih činjenica, može se konstatovati da vazdušne mase koje se formiraju na rubovima Evrope (atlantska, arktička, mediteranska, afrička, sibirska) i godišnji raspored vazdušnog pritiska u njima (anticiklone i ciklone), uz osnovne klimatske faktore (geografska širina i udaljenost od mora), presudno određuju klimatske karakteristike Evrope. To je širi okvir koji dominantno određuje klimatske karakteristike kontinenta, dok je geografski položaj proučavanog područja takav da veliki akcioni sistemi kao što su: Đenovski ciklon, Jadranski ciklon, Islandska depresija, Crnomorska depresija, Azorski anticiklon, Sibirski anticiklon, Centralnoevropski anticiklon, Arktički hladan front sa sjevera i topli Tropski front sa juga, snažno utiču na vremenske prilike i klimu. Najvažniji modifikatori klime unutar ovog područja su: Jadransko i Sredozemno more, orografija Dinarida sa svojim oblikom, nadmorskom visinom i položajem prema prevladavajućem strujanju, otvorenost sjevernih krajeva prema Panonskoj niziji, te raznolikost biljnog pokrivača. „Sredozemlje je oblast sa najvećim brojem stvaranja ciklona na severnoj hemisferi. Na osnovu detaljne statistike, dobijena su korisna saznanja o karakteristikama ciklona i njihovoj aktivnosti iznad Jugoslavije i susednih oblasti. Treba napomenuti da se ovde misli na ciklone kao barsko-strujne sisteme sinoptičkih razmera, tj. sa horizontalnim dimenzijama od nekoliko stotina do nekoliko hiljada kilometara. U ograničenoj oblasti (karta 3.1), godišnje se javlja prosečno 116 ciklona.” (Radinović, 1981)

Posmatrajući godišnji hod vrijednosti meteoroloških elemenata, uočava se jasna pravilnost kroz postojanje visinske zonalnosti (opadanje srednjih vrijednosti temperature i rast količine padavina sa porastom nadmorske visine) i geografski raspored insolacije, padavina i vjetrova. Trajanje sunčanih razdoblja smanjuje se od primorja prema unutrašnjosti i ka višim nadmorskim visinama. Godišnja suma trajanja sunčevog sjaja u južnim regijama je 1900–2300 sunčanih sati (Mostar 2285 sati), u centralnoj planinskoj oblasti iznosi 1700–1900 sati, a u panonskoj regiji iznosi 1800–2000, više u istočnom nego u zapadnom dijelu. Oblačnost se smanjuje od zapada prema istoku. Posmatrajući regionalne razlike, nizijske oblasti sjeverne BiH imaju srednju godišnju temperaturu vazduha između 10 i 12° C, a u oblaKarta 1.6. Godišnji raspored padavina u JI Evropi (Izvor: http://www.britannica.org) 27 stima iznad 500 m temperatura je ispod 10° C. U kontinentalnom dijelu, glavni dio godišnjih padavina javlja se u toplijoj polovini godine, dosežući maksimum u junu. Centralni i južni dio, s brojnim planinama i uskim obalnim područjima, karakteriše izmijenjeni sredozemni pluviometrijski režim pod uticajem Jadranskog mora, tako da su mjesečne maksimalne količine padavina kasno u jesen i početkom zime, većinom u novembru i decembru. Sve ovo ukazuje na postojanje neravnomjerne raspodjele padavina, i prostorno i vremenski. Zaleđe Jadrana je oblast sa najvećom količinom padavina u Evropi, jer se planinski reljef iznad Bokokotorskog zaliva (Orjen) i Gorskog kotara (Risnjak, Snježnik) nalazi tik iznad morske obale i uslovljava jaka verikalna strujanja i dobre uslove za kondenzaciju. Krivošije su planinski predio na strmim padinama Orjena. U mjestu Crkvice (940 m) godišnje prosječno padne oko 5000 mm (što predstavlja evropski maksimum padavina), a u rekordnim godinama skoro 7000 mm. Sa druge strane, Panonska nizija prima najmanju količinu padavinu (540–750 mm), pri čemu je promjenljivost ovih vrijednosti tokom godine jedan od glavnih faktora koji uslovljava češću pojavu suša ili poplava. Prosječna godišnja količina padavina u BiH je oko 1250 mm. Na osnovu ovih generalnih karakteristika glavnih meteoroloških elemenata, moguće je unutar proučavanog prostora izdvojiti dvije glavne klimatske zone, suptropsku ili sredozemnu u primorju (jug) i umjerenokontinentalnu u unutrašnjosti (sjever).

1.3.1 Tipovi vremena

Obilježja vremena razlikuju se po sezonama, pa zimi prevladavaju stacionarni anticiklonalni tipovi vremena s čestom maglom ili niskim oblacima i vrlo slabim strujanjem. Tokom proljeća su karakteristični brže pokretni ciklonalni tipovi vremena, što dovodi do čestih i naglih promjena vremena, pa se smjenjuju suvi i vlažni periodi, tihi i vjetroviti, hladniji i topliji. Tokom ljeta, dominantna barička polja s malim gradijentom pritiska isprekidana su prolascima hladnog fronta, koji donosi svježu vazdušnu masu s Atlantika. To prati jako miješanje vazduha, pojačan vjetar, grmljavina i pljuskovi iz gustih oblaka vertikalnog razvoja (kumulonimbusi). Za jesen su karakteristična razdoblja mirnog anticiklonalnog vremena, ali i kišoviti dani u ciklonima koji prelaze preko ovih krajeva. Anticiklonalno vrijeme se u ranoj jeseni odlikuje toplim i sunčanim danima i svježim noćima.

Tokom kasne jeseni, anticikloni uslovljavaju hladno, maglovito i tmurno vrijeme u ravnicama, a sunčano na planinama. Najcjelovitiju i najdetaljniju analizu tipova vremena i klime nad našim prostorom ponudio je Đ. Radinović. On je istakao da su najbitnije zajedničke karakteristike stanja atmosfere, koje se manifestuju u vremenskim stanjima iznad određene oblasti, pravac strujanja iznad sloja trenja i smjer cirkulacije. On naglašava da je pravac strujanja značajan za vrijeme u određenoj oblasti po tome što se iz određenih pravaca prenose vazdušne mase sa određenim fizičkim svojstvima, a u odnosu na pravac vjetra, razlikuju se zonalna (istok–zapad) i meridonalna (sjever–jug) strujanja vjetra. Na osnovu toga, on izdvaja osam glavnih vremenskih stanja nazvanih po stranama svijeta i tome dodaje još tri: ciklonalno, anticiklo nalno i prelazno vremensko stanje.

Sjeveroistočno vremensko stanje javlja se svega nekoliko puta godišnje, i to obično u hladnoj polovini godine i još se naziva „blokirajuća situacija iznad Evrope”. Centar visokog pritiska obično se nalazi iznad Skandinavije, a niskog iznad evropskog dijela Rusije. U takvoj cirkulaciji dolazi do nagomilavanja hladnog vazduha na istoku, koji se prebacuje preko Karpata u Panonsku niziju i koji „dovodi do osetnog pada temperature, jer se taj hladan vazduh širi dalje prema zapadnom Sredozemlju, zahvatajući sve delove Balkana. Vreme u kontinentalnom delu zemlje pri tom vremenskom stanju uglavnom je oblačno sa mestimičnim padavinama. Najviše padavina imaju severoistočne padine Dinarskih planina. Hladan vazduh još prodire preko Srbije i Makedonije na jug i prebacuje se na jugozapad preko Dinarskog planinskog sistema u Primorje, gde duva jaka bura. Ovo vremensko stanje obično se zadržava nekoliko dana” (Radinović, 1981). Istočno vremensko stanje javlja se najčešće kad se centar anticiklona nalazi iznad evropskog dijela Rusije, a njegov greben pruža preko istočne Evrope na zapad i jugozapad. Ove situacije najčešće se javljaju u hladnoj polovini godine i predstavljaju anticiklonalno istočno stanje. Tada dolazi do prodora hladnog vazduha sa Karpata, koji se razliva se po Vlaškoj niziji, a potom „počinje njegovo prebacivanje preko prevoja i kroz kotline u istočnu Srbiju, što u Pomoravlju i Podunavlju dovodi do pojave umerenog do jakog, hladnog i slapovitog istočnog i jugoistočnog vetra poznatog pod nazivom ,hladna košava’. Ovaj hladan vazduh ubrzo preplavi veći deo Panonske nizije i odatle struji dalje preko zapadne Hrvatske i Slovenije prema severnom Primorju, gde se javlja kao severoistočni vetar odnosno bura. Leti istočno anticiklonalno stanje obično donosi toplo i suvo vreme” (Ibidem). Jugoistočna vremenska stanja su dosta česta nad našim prostorom. Anticiklonalno jugoistočno stanje javlja se obično „kad se centar anticiklona nalazi iznad južnih delova Rusije, a njegov greben se pruža preko Balkanskog poluostrva na jugozapad. Tada u većem delu zemlje duva jugoistočni ili južni topao vetar. Naročito su izraženi topla košava u Pomoravlju i jugo na južnom Jadranu. Ponekad, i to u toploj polovini godine, jugo može biti tako topao i suv da sasuši vegetaciju” (Ibidem). Mnogo češća su ciklonalna jugoistočna stanja, koja se veoma često javljaju u hladnoj polovini godine. „Ovo stanje se obično uspostavlja kad je ciklon u zapadnom Sredozemlju dobro razvijen ili mu se centar nalazi u južnom Jadranu, tako da ciklonska cirkulacija zahvata veći deo našeg područja. U ciklonalnim jugoistočnim vremenskim stanjima duvaju na visini topli i vlažni jugoistočni vetrovi. U Pomoravlju i Podunavlju duva topla košava, a na južnom Primorju jugo. U ostalim krajevima vetar u prizemlju duva pretežno iz južnog kvadranta. Vreme je uglavnom oblačno, a na privetrenim stranama Dinarskih planina padaju obilne kiše” (Ibidem).

Meridionalna cirkulacija južnog smjera preko naše zemlje predstavlja južno vremensko stanje, a ovaj tip cirkulacije javlja se „obično pri jednom od sledeća tri slučaja: vrlo duboka dolina sa osom u meridionalnom položaju preko zapadne Evrope i zapadnog Sredozemlja; dobro razvijen ciklon sa centrom u Tirenskom moru ili južnom Jadranu i anticiklon sa centrom iznad istočne Evrope, čiji greben se pruža prema jugozapadu. U prva dva slučaja, to je južno ciklonalno, a u trećem, južno anticiklonalno vremensko stanje. Južno strujanje se veoma jako odražava na vreme na našem prostoru. Pri tom stanju karakter vremena uglavnom zavisi od godišnjeg doba i od fizičkih svojstava vazduha koji teče u južnoj struji i vazdušne mase koja se zatekla na našem području. Ispoljavaju se tri osnovne karakteristike: padavine dostižu dnevne maksimume, temperature su znatno iznad normale, a na severnim padinama planina javlja se fen. Interesantno je istaći da su zone sa padavinama i zone bez padavina pri južnom stanju dosta određene i redovno se ponavljaju. Pri južnom vremenskom stanju temperatura poraste skoro u celoj zemlji. U toku zime to su neuobičajeno topli dani, a u toku leta to su obično dani sa tropskim vrućinama” (Ibidem). Jugozapadno stanje vremena jedno je od najčešćih vremenskih stanja na našem prostoru koje se najčešće uspostavlja „u sledeća dva tipa makroatmosferske cirkulaclje: pri postojanju ciklona u zapadnom Sredozemlju i pri približavanju duboke doline sa zapada. Pri jugozapadnom vremenskom stanju najpre počne da se vrši advekcija toplog i vlažnog vazduha preko našeg prostora uz pojavu vetrova pretežno južnog kvadranta, a na severnim i istočnim stranama Dinarskih planina duva fen. Veći deo teritorije je prekriven oblacima, a na privetrenim stranama Dinarskog masiva, južnih ogranaka Alpa i drugih planina padaju obilne padavine. Hladan vazduh koji je u bazenu zapadnog Sredozemlja ušao u ciklonsku cirkulaciju premešta se dalje na istok i na naše područje dolazi kao jugozapadni prodor hladnog vazduha. Jugo, koji je pre toga duvao, stišava se i često se duž obale pojavi kiša, a prodor se dalje pomera prema vododelnici Dinarskih planina, pri čemu dolazi do promene pravca prizemnog vetra, porasta pritiska i pojačanja padavina. Zatim počinje prebacivanje hladnog vazduha preko Dinarskih planina dalje na istok. Pri spuštanju niz severne i istočne padine Dinarskih planina vazduh se dinamički zagreva i umesto zahlađenja jugozapadni prodor u tim krajevima često donosi otopljenje i razvedravanje. Posle prelaska hladnog jugozapadnog prodora preko naše zemlje dolazi obično do prebacivanja hladnog vazduha preko istočnih ogranaka Alpa. Ovaj vazduh se dalje širi preko naše zemlje kao severozapadni prodor. Međutim, ponekad se ovo prebacivanje izvrši ranije pa se preko naše zemlje jednovremeno vrše dva prodora hladnog vazduha – jugozapadni i severozapadni. Oni se najčešće susreću na planinskom masivu Dinarida, gde obrazuju neku vrstu orografske okluzije” (Ibidem).

Zapadno vremensko stanje se obično javlja tokom zapadnog zonalnog strujanja iznad našeg prostora, a uspostavlja se „kad je iznad Evrope razvijeno prostrano polje niskog pritiska sa centrom ciklona iznad centralne ili severne Evrope. U takvoj situaciji postoji serija manje izraženih talasa koji se brzo premeštaju sa zapada na istok. Atmosfera je skoro indiferentno stratificirana pa se prodori hladnog vazduha premeštaju zonalno preko Alpa bez vidljive deformacije. Hladne vazdušne mase, koje u takvim situacijama prodiru sa zapada, obično su maritimnog porekla, relativno su tople i sadrže dosta vlage. Iza zapadnog prodora hladnog vazduha sledi obično zona padavina, manji pad temperature i promena pravca vetra. Sa udaljavanjem linije fronta nastupa razvedravanje i smirivanje atmosfere. Zapadno vremensko stanje, uopšte uzevši, karakteriše leti sveže a zimi relativno toplo, vlažno i vrlo promenljivo vreme” (Ibidem). Sjeverozapadno vremensko stanje je najčešće vrijeme na našem prostoru, koje se obično uspostavlja „pri prolasku ciklona preko centralne i severne Evrope, zatim prilikom premeštanja u zapadnoj zonalnoj struji preko naših širina i pri zapadnoevropskom anticiklonu. Vazdušne mase koje pri tom vremenskom stanju dolaze u severozapadnoj struji, mogu se jako razlikovati: od veoma hladnih i suvih arktičkih do veoma toplih i vlažnih tropskih maritimnih vazdušnih masa. S druge strane, u zavisnosti od makroatmosferske cirkulacije, te vazdušne mase mogu prodirati u naše krajeve u obliku intenzivnih prodora hladnog vazduha pa do slabo izražene hladne ili katkad čak i tople advekcije. U zavisnosti od osobina vazdušnih masa koje u severozapadnoj struji prodiru u naše krajeve i načina njihovog prodiranja, manifestovaće se i karakter vremena pri ovom vremenskom stanju. Pri severozapadnom vremenskom stanju manifestuju se, ugrubo, dva tipa vremena. Jedan odgovara situaciji kad se vrši postepena advekcija hladnog vazduha bez frontalne površine, a druga kad se hladan front premešta preko naše zemlje. U planinskim oblastima Dinarida, naročito njihovom severnom delu, ispoljava se zaustavni efekat. Stoga je tamo pretežno oblačno, a ponegde na privetrenim stranama većih planina javljaju se i slabe padavine” (Ibidem). Sjeverno vremeneko stanje „najčešće se javlja u tri oblika. Dubok ciklon sa centrom iznad istočne Evrope u svom zadnjem delu transportuje hladne vazdušne mase sa severa na jug, što dovodi do formiranja severnog ciklonalnog stanja. U drugom slučaju, anticiklon iznad zapadne i severozapadne Evrope u svom prednjem delu usmerava sa severa na jug većinom hladne vazdušne mase maritimnog porekla preko centralne Evrope. Iznad naše zemlje tada se obrazuje severno anticiklonalno vremensko stanje. Treći slučaj je takođe dosta čest i javlja se kad su oba navedena cirkulaciona sistema dobro razvijena i usmeravaju hladne vazdušne mase iz severnih delova Evrope na jug. U našoj zemlji tada severno vremensko stanje može biti ciklonalno ili anticiklonalno, već prema tome koji od ova dva cirkulaciona sistema ima dominaciju nad našim područjem. Severno vremensko stanje uspostavlja se i za severnog prodora hladnog vazduha. Severni prodor karakteriše se brzim premeštanjem na jug, naglim padom temperature i relativne vlažnosti, skokom vazdušnog pritiska i snažnim severnim vetrovima. Grmljavine i nepogode obično se javljaju leti i unutar hladne mase posle naglog zagrevanja podloge. Ovo vremensko stanje odlikuje se znatno nižim temperaturama od normalnih ili onih koje su bile pre uspostavl- 31 janja severnog stanja. U centralnim i istočnim delovima zemlje ispoljava se uticaj orografije pa je pretežno oblačno sa padavinama na privetrenim stranama planina. Zimi, ove padavine su dosta slabe i dugotrajne, dok su leti praćene grmljavinskim nepogodama” (Ibidem).

Za uspostavijanje ciklonalnog vremenskog stanja karakteristične su dvije makroatmosferske cirkulacije. Prva je „kad se dobro razvijen ciklon iz zapadnog Sredozemlja premešta na istok i dospe na naše područje, gde se izvesno vreme zadržava, a drugi slučaj je kad iznad evropskog kontinenta dođe do pojave dinamičke nestabilnosti koja se zove i „kaplja hladnog vazduha”. U prvom slučaju, pri prolasku sredozemnog ciklona preko naše zemlje obrazuje se prostrana zona intenzivnih i neprekidnih padavina. U toku zime formira se debeo sloj snežnog pokrivača sa smetovima. U proleće i jesen dolazi do izlivanja mnogih reka i velikih poplava. Leti su takve situacije praćene pljuskovima, grmljavinama, gradom i brojnim lokalnim nepogodama. Ova vremenska stanja su dosta česta i značajna, nisu potpunije proučena. U sklopu kaplje hladnog vazduha nalazi se vrlo hladna vazdušna masa. Najniža temperatura je u njenom središtu, a prema periferiji se povećava na svim visinama. Ciklonsko stanje vremena pri kaplji hladnog vazduha razlikuje se od prethodnog slučaja po slabijem intenzitetu i dnevnim varijacijama. Anticiklonalno vremensko stanje obrazuje se u visokom polju pritiska, koje „može biti dinamičkog i termičkog karaktera. Dinamičkog karaktera je azorski anticiklon, pojas suptropskog visokog pritiska čiji se greben ponekad prostire preko naše zemlje, i anticiklon velikih razmera koji u umerenim širinama čini blokirajuće situacije. Najznačajniji od njih je sibirski anticiklon, čiji se greben skoro svake zime pruža preko naše zemlje. Zatim, ova vrsta anticiklona često se obrazuje posle prodora hladnih vazdušnih masa u naše krajeve. Dinamički anticikloni su tople, a termički hladne atmosferske tvorevine. Pored toga, vreme u anticklonima ima izrazit sezonski karakter. Zimske karakteristike vremena u dinamičkim anticiklonima odlikuju se temperaturama iznad normale, prostornim maglama, većinom advektivnog tipa, i slojastom oblačnošću u pojedinim oblastima. To su obično vremenske situacije koje traju od nekoliko dana do nekoliko nedelja i odlikuju se stabilnošću vremena. Leti, anticiklonalno stanje vremena u slučaju dinamičkog anticiklona karakteriše se vedrim i sunčanim vremenom sa ekstremno visokim temperaturama. U slučaju termičkog anticiklona u toku leta noću se formiraju jezera hladnog vazduha, koja se u toku dana rasturaju, preovlađuje suvo i vedro vreme sa temperaturama ispod normale. Dnevni hod temperature, zatim pritiska, vetra, vlažnosti i oblačnosti je dobro izražen” (Ibidem).

Radinović napominje da su „vremenska stanja u prethodnim poglavljima određena po preovlađujućem strujanju vazduha iznad sloja trenja preko naše zemlje, a pri prelasku iz jednog vremenskog stanja u drugo, preovlađujuće strujanje se narušava i uspostavlja se novo. U toj transformaciji može se javiti bezbroj kombinacija. To je uslovljeno ne samo kompleksnošću atmosferske cirkulacije već i činjenicom da se posle jednog određenog vremenskog stanja ne uspostavlja obavezno drugo određeno stanje. Sa manjom ili većom verovatnoćom, može se pojaviti bilo koje od napred opisanih vremenskih stanja. Stoga prelazno vremensko stanje nije moguće opisati na način kako je to urađeno za ostala vremenska stanja. Značajno je još napomenuti da prelaz iz jednog vremenskog stanja u drugo nije trenutan, već često traje koliko i samo vremensko stanje pri određenom uređenom strujanju. S obzirom na to, kao i na činjenicu da se prelazno stanje javlja pri smeni bilo kog tipa vremenskog stanja, normalno je da prelazno vremensko stanje ima veću čestinu i dužinu trajanja od drugog vremenskog stanja” (Ibidem).

1.3.2 OSNOVNI TIPOVI KLIME

S obzirom na osnovne karakteristike pomenutih 11 tipova vremena, može se konstatovati da su za naše područje karakteristična tri tipa klime. Suptropska klima je karakteristična za uski primorski pojas koji se dublje uvlači u kontinent dolinama Neretve i Zete. Klima je veoma ugodna: zime blage sa padavinama uglavnom u vidu kiše, a ljeta veoma topla i suva. Ova područja se nalaze većim dijelom godine u cirkulacijskom području umjerenih širina, s čestim i intenzivnim promjenama vremena, osim ljeti, kada pod uticajem Azorske anticiklone, koja sprečava prodore hladnog vazduha na Jadran, to područje dolazi pod uticaj suptropskog pojasa. Primorsku klimu izrazito modifikuje i jako razvijena orografija Dinarskih planina. Ciklonalna aktivnost je tipična za zimu, rano proljeće i kasnu jesen, jednako je značajna za oblačni i padavinski režim obale i zaleđa. Ljeti na Jadranu prevladava dugotrajno vedro vrijeme u polju izjednačenog pritiska vazduha oko 1015 hPa. U skladu s opštim baričkim gradijentom na Sredozemlju na pučini Jadranskog mora struji sjeverozapadni vjetar (etezija), na sjevernom Jadranu slab, pri sredini umjeren, a bliže Otrantu povremeno jak vjetar. U isto vrijeme se na većim ostrvima i obali, zbog nejednake brzine grijanja i hlađenja mora i kopna te brda i susjedne nizine, razvijaju lokalne dnevne periodične cirkulacije vazduha. Njihovi najizraženiji dijelovi su redovni dnevni vjetar s mora na kopno i noćni s kopna i niz padine prema moru. Sve to omogućuje visinsku razmjenu vazdušnih svojstava, a time i ublažavanje ekstremnih vrijednosti. U hladnom dijelu godine, kao i noću za mirna vremena, turbulencija je mala pa su lokalni uslovi dominantni, zbog čega su razlike u vrijednostima, hodovima i prostornoj raspodjeli meteoroloških parametara međusobno bliskih stanica velike. Karakteristični primorski vjetrovi po snazi su bura i jugo. Bura nastaje tokom hladnog dijela godine, posebno zimi, i tipičan je vjetar sjevernog Jadrana koji puše iz sjeveroistočnog kvadranta. Poznata je po svojoj mahovitosti, velikim brzinama i trajanju. Bura ne nastaje samo na rubu zimske kopnene anticiklone, koja seže do primorskih planina, nego i inače kad hladniji vazduh nad kopnom struji niz planine u toplije područje iznad mora. Jačina bure se podudara s opštim gradijentom vazdušnog pritiska, a najveća izmjerena srednja desetominutna brzina vjetra dostiže čak 69 m/s (248 km/h). Bura je prevladavajući vjetar na sjevernom Jadranu, najjača je u podvelebitskom području, slabi s udaljavanjem od obale. Na srednjem i južnom Jadranu bura je obično manjeg intenziteta i rjeđa nego na sjevernom Jadranu. Jugo je postojan i snažan jugoistočni vjetar koji puše ravnomjernom brzinom, slično prosječnoj brzini bure, a najveće brzine postiže u morskim kanalima. Pojavljuje se u sklopu vazdušnog strujanja iz južnoga kvadranta koje na pučini često ima južni smjer, a obalne ga planine u donjem dijelu atmosfere skreću u jugoistočni pravac. Na srednjem i južnom Jadranu intenzitet i učestalost juga veća je nego na sjevernom Jadranu. Lokalne specifičnosti u bosanskohercegovačkom primorju (Neum) i u niskoj Hercegovini ogledaju se kroz temperaturu vazduha koja varira od 3° do 9° C u januaru, a od 22° do 25° C u julu. To je rezultat odsustva bujnije vegetacije, pa su time i temperaturne amplitude izražajnije. Dolinom Neretve, uticaji ove klime se šire u unutrašnjost i osjećaju se čak do Konjica, a maksimalna temperatura je izmjerena u Mostaru (42,2° C). Na tlu Crne Gore, ova klima je karakteristična za dva područja. Uski primorski pojas od Boke do Bojane karakterišu duga i topla ljeta i blage zime sa velikim količinama padavina, a Zetsko-bjelopavlićku ravnicu u unutrašnjosti, duga, topla i suva ljeta sa visokim temperaturama i toplim noćima, blage zime sa velikim količinama padavina i nižim temperaturama od primorske oblasti.

Umjerenokontinentalna klima karakteristična je za sjeverni dio (kontinentalni) proučavanog područja sa manje ili više izraženim lokalnim karakteristikama, a njena specifičnost se prepoznaje kroz povećanje godišnje amplitude srednjih mjesečnih temperatura. U toku ljeta je pod jačim uticajem Atlantskog okeana, a tokom zime pod uticajem sibirske mase. Ovo područje nalazi se u cirkulacijskom pojasu umjerenih širina, gdje je stanje atmosfere vrlo promjenjivo i obilježeno je raznolikošću vremenskih situacija uz česte i intenzivne promjene tokom godine. Te promjene izazivaju putujući sistemi visokog ili niskog pritiska, često slični vrtlozima promjera više stotina i hiljada kilometara. Zbog prostranijeg i raznovrsnijeg reljefnog sklopa (Panonska nizija, Dinaridi, Karpato-balkanidi, SMM), prostorna raspodjela parametara klime uslovljena je dodatno geografskim položajem i lokalnim uticajem, kao rezultatom kombinacije reljefa, raspodjele vazdušnog pritiska većih razmjera, ekspozicijom terena, prisustvom riječnih sistema, vegetacijom i stepenom urbanizacije. Od geografskih odrednica koje karakterišu bitne sinoptičke situacije značajne za vrijeme i klimu, preovlađuje meridijanski položaj kotlina rijeka i ravničarski predio na sjeveru, koji omogućuju duboko prodiranje polarnih vazdušnih masa na jug, jer su prizemna vazdušna strujanja u velikoj mjeri uslovljena orografijom.

Iz prethodne tabele vidi se da u nizijskim terenima (Beograd i Zagreb) vladaju slični termički uslovi koje potvrđuju vrijednosti srednjih godišnjih temperatura (razlika je 0,3°C) i amplituda mjesečnih ekstrema (razlika je 0,4° C), dok količina padavina značajnije opada (razlika je 180 mm). Pošto su temperaturne vrijednosti ujednačene, a količina padavina osjetnije opada idući ka istoku, to ukazuje i na rast kontinentalnosti u istom smjeru. Oštrije vrijednosti ovih pokazatelja u Sarajevu ukazuju na modifikaciju ove klime zbog orografije i jači upliv pretplaninske klime. Srednje vrijednosti temperature vazduha variraju od -1° i -2° C u januaru do 18° i 20° C u julu. Ova klima je karakteristična za najveći dio Srbije, panonski dio Hrvatske i sjeverne dijelove Crne Gore. U BiH, ova klima je većinom zastupljena duž rijeke Save i u centralnim (kotlinskim) dijelovima.

Planinska klima karakteristična je za predjele preko 1000 m, prosječna temperatura varira od -4° do -7° C u januaru, a od 9° do 14° C u julu. Ovdje je evidentirana i minimalna temperatura od -41,8° C (Igman). Tipična je za najviše terene dinarskih planina, od Gorskog kotara do crnogorskih brda i površi, kao i planine istočne Srbije. Ona se razlikuje od šireg područja prvenstveno po temperaturnom i snježnom režimu, koje karakterišu niske temperature vazduha i snježni režim s dugotrajnijim i obilnijim snježnim padavinama.

1.4 OPŠTE KARAKTERISTIKE VODA

1.4.1. Jadransko more

U fizičkom pogledu (temperatura, salinitet, providnost, morske struje, talasi), Jadran ima karakteristike toplog mora. Posmatrajući horizontalni raspored temperatura, tokom ljetnog perioda površinski slojevi vode se zagriju do 22–25° C, a površinski raspored temperatura je ujednačen i odstupanja se odnose na sjeverni i priobalni dio Jadrana (podmorski izvori – vrulje). Tokom zime, temperature vode sjevernog i južnog Jadrana se više razlikuju od (8° do 10° C). Razlike postoje i u vertikalnom rasporedu temperatura vode, jer „u najdubljim dijelovima Jadrana temperatura morske vode je od 11° C (Jabučka kotlina) do 12° C (južnojadranska zavala), pri čemu tokom ljeta temperatura vode bitnije opada s dubinom (anotermni tip vode), a tokom zime zbog hlađenja površinskog sloja se uspostavlja jednolika temperatura od površine do dna (izotermni tip). Izuzetak je površinski hladniji sloj vode sjevernog Jadrana (priticanje hladne riječne vode), pa ta voda kao manje slana i lakša „pliva” na težoj i slanijoj, a istovremeno i toplijoj vodi” (Rogić, 1982). Pošto se voda sporije zagrijava, ali i sporije hladi, Jadran reaguje kao veliki rezervoar toplote, pri čemu je ljeti njegova temperatura hladnija, a tokom zime toplija od okolnog vazduha, pa je on svojevrsni regulator temperature vazduha u Primorju.

Prosječni salinitet je u direktnoj vezi s temperaturom vode i vrlo je visok (38‰). Zavisi od količine slatkovodnih nanosa i dotoka slanije vode iz Jonskog mora. Veća kolebanja saliniteta su duž obale nego na pučini, a tokom godine su prisutne redovne promjene jer su vrijednosti snižene tokom zime i proljeća. Ovo direktno utiče i na providnost vode, koja je veća na pučini (do 50 m) nego u priobalju (suspendovane čestice). Veća providnost znači i manju biološku produktivnost, jer je Jadran siromašan hranljivim solima (posebno fosfatima i nitritima), koje su u direktnoj vezi s petrografskim sastavom obala (krečnjak).

Kretanja morske vode su složen sistem koji zavisi od više faktora: temperature i saliniteta vode, vjetrova, nivoa mora, vazdušnog pritiska, morskih mijena, karakteristika obale, sistema struja Sredozemnog mora. Promjena nivoa mora može biti izazvana morskim mijenama (plima i oseka), ali i oscilacijom vazdušnog pritiska. Povećanje vazdušnog pritiska od 10 mm živinog stuba uzrokuje izdizanje nivoa mora do 13 cm. Visina plimskog talasa kreće se od 25 cm (Otrantska vrata) do 80 cm (Tršćanski zaliv) i za 12 sati obiđe cijeli sjeverni Jadran. Podudaranje plimskog talasa i povećanja vazdušnog pritiska može izazvati „visinske vode”, koje izazivaju poplave nezaštićenih luka i drugih zona uz more. Duž istočne obale Jadrana kreće se spora, topla i slanija morska voda koja ulazi iz Jonskog mora, i nakon obilaska sjevernog Jadrana, vraća se duž zapadne obale kao brza i hladna struja. Na njen tok veliki uticaj ima količina vode sjevernojadranskih rijeka i lokalni vjetrovi (bura – sjeveroistočnjak, jugo – jugoistočnjak, maestral – sjeverozapadnjak i lebić – jugozapadnjak), koji prouzrokuju i veće talase. Od dužine „staze” (slobodni prostor za razvoj vjetra) i jačine vjetra zavisi visina talasa. Najopasnije talase prouzrokuje bura (2,5–5 m) i jugo (2,5–4,5 m).

1.4.2 Površinske vode

Reljef i klima su faktori koji dominantno određuju karakteristike i raspored površinskih voda, u koje su ubrajaju vodotoci, jezera i močvare. Najznačajniji i najbrojniji vodotoci dio su slivnog područja Dunava, koji odvodnjava najveći dio regije u Crno more, dok Jadranskom slivu pripadaju malobrojne rijeke kraćih tokova u primorskoj oblasti. Vododjelnica između ova dva sliva je manjim dijelom topografska, i predstavlja zamišljenu liniju koja povezuje najviše tačke unutar jednog drenažnog sistema i podudara se s osom grebena. Ova topografska ivica razvođa podudara se sa slivnim područjem u zonama sa razvijenom normalnom hidrografskom mrežom koju karakterišu vodonepropusne serije (izolatori). Češće se javlja hidrogeološka vododjelnica koja je karakteristična za terene izgrađene od vodopropusnih serija (kolektori), a to su krečnjačke serije Dinarskih planina. Ova linija nalazi se dalje od topografske ivice razvođa i u pravilu je pomjerena prema kontaktu sa hidrogeološkim izolatorima.

Ovo je posebno prisutno u zoni bila i polja Zapadne Bosne, ali i na većini dijelova dinarske vododjelnice. Hidrografski čvor dinarskih planina počinje na k. 1071 (Mrzle Vodice) u zaleđu Istre, odakle vododjelnica ide kroz Gorski Kotar (Risnjak, Snježnik, Obruč), te preko Male Kapele (Seliški vrh i Mrsinj) i Plješevice izlazi na greben Dinare. Na tlu BiH, ova vododjelnica ide prostorom bila i polja Zapadne Bosne (Livanjsko, Glamočko i Kupreško polje), te preko Šatora, Staretine, Cincara i Vrana do Raduše, gdje ulazi u prostor normalne hidrografske mreže i izlazi na prevoj Makljen (razdvaja doline Vrbasa i Rame – Neretve), odakle sa sjevera uokviruje dolinu Neretvice (desna pritoka Neretve) idući grebenom Kućevca, Pogorelice i Bitovnje do Ivan sedla (razdvaja doline Trešanice – Neretva i Raštelice – Bosna). Da bi razdvojila dolinu Rakitnice (desna pritoka Neretve) od sliva Bosne, vododjelnica ide grebenom Bjelašnice, Hojte, Treskavice i spušta se na kalinovačko Zagorje. Detaljan opis dao R. Lazarević, Jadransko-crnomorsko razvođe u oblasti Dinarida.

Vododjelnica ide preko Lelije i Zelengore, a potom se spušta na prevoj Čemerno (razdvaja slivove Sutjeske – Drina i Vrbe – Trebišnjica). Sa Čemerna se vododjelnica diže na greben Lebršnika, odakle ulazi u Crnu Goru. Preko Oputnih Rudina, Golije, Vojnika, Žurima, Lole i Sinjajevine, vododjelnica ide niskim razvođem između Tare i Morače do Žijeva i Prokletija. Prateći greben Prokletija, vododjelnica ulazi manjim dijelom na tlo Albanije, a potom se preko Hajle i Mokre Gore spušta na Kosovo i preko niskog pobrđa na granici Kosova i Metohije dolazi na planinu Crnoljevu, koja predstavlja glavni hidrografski čvor jugoistočne Evrope, tj. razvođe Crnomorskog, Jadranskog i Egejskog sliva.

U Crnomorskom slivu, pored Dunava, dominiraju veći vodotoci, kao što su Drava, Sava, Morava, Mlava, Pek, Porečka reka i Timok s desne strane i Tisa, Tamiš, Karaš i Nera s lijeve strane. Posmatrajući dužinu toka, proticaj i veličinu sliva, najveći značaj ima Sava. „Vodni režim reke Save je kišno-snežni sa prosečnom brzinom toka od 3,2 m/s. Dužina reke Save od izvora smeštenog u zapadnim slovenačkim planinama do ušća u Beogradu iznosi oko 944 km. Sliv, sa površinom od 97.713 km2 , obuhvata veliki deo teritorija Slovenije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Srbije, Crne Gore i mali deo teritorije Albanije. Sa prosečnim protokom od oko 1700 m3 /s, reka Sava predstavlja najznačajniju pritoku Dunava, jer doprinosi sa gotovo 25% ukupnog protoka Dunava” (Komatina, 2014). Ukupno slivno područje Crnomorskog sliva (Sava, Drava i Dunav) na tlu Hrvatske obuhvata 48% teritorije, 70% na tlu BiH, 53% teritorije Crne Gore i 35% teritorije Srbije. Najveće pritoke8 na tlu BiH su: Una (Sana, Unac, Krušnica), Vrbas (Pliva, Ugar, Vrbanja), Ukrina (Velika i Mala Ukrina), Bosna (Miljacka, Željeznica, Lašva, Krivaja, Usora, Spreča) i Drina (Piva, Tara, Sutjeska, Prača, Ćehotina, Lim, Rzav). O morfometrijskim karakteristikama pritoka i njihovih slivova vidi prilog br. 5.

Za razliku od Crnomorskog sliva, gustina riječne mreže Jadranskog sliva je manja i malobrojniji su tokovi. Dužina površinskih vodotoka je znatno manja, ali postoje značajni podzemni tokovi kroz podzemne kraške sisteme. Vodno područje Jadranskog mora objedinjuje dijelove riječnih bazena na tlu BiH: Neretve sa Trebišnjicom i Cetine. U kraškim poljima česte su rijeke ponornice, od kojih mnoge tokom sušnog razdoblja potpuno presušuju u nadzemnom dijelu, dok podzemni sistemi vodotoka i rezervoara vode ne presušuju. Brojne su rijeke ponornice na tlu zapadne Bosne: Sturba – Livanjsko polje, Škorbinac – Glamočko polje, Milač – Kupreško polje, Šujica – Duvanjsko polje. U niskoj Hercegovini najveće ponornice su Lištica, koja protiče kroz Mostarsko blato, i Trebižat, koji devet puta ponire i svaki put ima drugo ime na svom toku od 50 km od sela Peć i Mlini do Čapljine.

Na teritoriju BiH godišnje padne kiše u količini od oko 1250 l/m2 , a zbog složenih orografskih, hidroloških, klimatskih i drugih uticaja samo dio ovih voda otiče površinski (oko 60%). U skladu sa Zakonom o vodama, površinske vode se prema značaju koji imaju razvrstavaju u vode I i II kategorije slivnih područja Save (A) i Jadranskog mora (B). Vode I kategorije „A” su: Sava, Una, Unac, Sana, Vrbas, Pliva, Bosna, Krivaja, Usora, Spreča (nizvodno od ušća Jale), Željeznica, Tinja, Drina, Sanica, Klokot. Na vodnom području „B” vodotoci su: Neretva, Trebišnjica (regulisani dio toka), Matica (Vrljika), Tihaljina, Mlada, Trebižat, Bregava, Kupa, Lištica (nizvodno od Širokog Brijega). Povremena jezera se pojavljuju kao retenzije u nekim kraškim poljima tokom kišnog perioda godine ili nakon otapanja snijega. Iako retenzija ima i u crnomorskom slivu (Podrašnica, Lušci Palanka itd.), najznačajnije su u Jadranskom slivu (sliv Cetine, Trebišnjice, Neretve). Hidrološka uloga ovih retenzija je veoma velika i bez njih režim velikih voda na nižim kraškim horizontima bio bi još nepovoljniji, jer tokom zimskog perioda, zbog povećanih padavina, kraški ponori ne mogu da prime svu vodu i dolazi do periodičnog plavljenja kraških polja. Ova povremena jezera prave značajnu štetu za infrastrukturu i poljoprivredu, a hidrotehničkim radovima se nastoji iskoristiti njihov hidroenergetski potencijal. Najbolji primjer za to je projekat „Gornji horizonti” u Hercegovini (vidi: str. 218). Bogatstvo voda upotpunjuju brojni primjeri stajaćih voda u svim dijelovima regije. Dominantno, postoje tri tipa jezera: planinska, riječna i povremena. Prirodne jezerske kotline ispunjene vodom ostaci su klimatskih i geoloških razdoblja, a brojna visokoplaninska jezera (gorske oči) ostaci su posljednje glacijacije. Ova jezera nastala su na brojnim dinarskim planinama, od Šatora na zapadu do brojnih jezera Treskavice, Zelengore i Prenja u centralnim dijelovima i, prema procjeni, ima ih oko 30. Za vrijeme glacijacije, snijeg se nakupljao u cirkovima, udubljenjima u najvišim dijelovima planina, koja su prečagom bila odvojena od uzane doline (valov) kojom se snijeg kretao prema podnožju planine i gdje se lednik topio (terminalni basen). U uslovima naknadnog otopljenja, snijeg u cirkovima se otopio i formirana su brojna cirkna jezera (Šatorsko, Gornje Bare na Zelengori ili Platno jezero na Treskavici), a između bedema morenskog materijala u podnožju, nastala su terminalna jezera (Boračko na Prenju).

Prostori za izlivanje i akumulaciju voda koje se javljaju tokom visokih vodostaja u vodotocima. Poseban značaj imaju riječna jezera, koja su kao vještačke akumulacije nastalana rijekama BiH. Ima ih ukupno 27, od čega je polovina u riječnom slivu Neretve sa Trebišnjicom. Veće akumulacije u slivnom području „A” su: Zvornik, Višegrad, Hazna, Vidara, Jajce I, Jajce II, Župica, a u slivnom području „B”: Klinje, Bileća, Gorica, Rama, Jablanica, Grabovica, Salakovac, Mostar, Buško blato, Majdej, Lipa. Pored ovih vještačkih akumulacija, postoje i prirodna riječna jezera, nastala akumulacijom sedrenih naslaga koje su formirale prirodnu pregradu. Takva jezera imaju najveću turističku vrijednost, a najpoznatiji primjeri su dva plivska jezera, Kravica kod Ljubuškog i na Uni kod Martin Broda. Specifičan oblik površinskih voda predstavljaju bare i močvare. Takvi tereni se nalaze u donjem toku Neretve, koja je, pored Bardače, najznačajnije ramsarsko10 područje. U susjednim zemljama ih je više: Lonjsko polje, Crna Mlaka, Vransko jezero, Kopački rit (HR), Zasavica, Obedska bara, Gornje Podunavlje, Koviljsko-petrovaradinski rit, Labudovo okno, Ludaško jezero, Slano Kopovo, Stari Begej – Carska bara, Vlasina i Peštersko polje (SRB) te Skadarsko jezero i Solana Tivat (CG). Glavni ciljevi Ramsarske konvencije odnose se na poboljšanje saradnje lokalnog stanovništva s institucijama koje provode zaštitu, poboljšanje saradnje s međunarodnim udruženjima koja rade na zaštiti močvara, stvaranje popisa ramsarskih područja u svakoj državi s osnovnim hidrološkim, biološkim i ekološkim posebnostima svakog pojedinog područja. Popis ramsarskih područja treba da služi reklamiranju ovih područja i, s vremenom, treba proširivati popis močvarnih područja i njihovu zaštitu.

Pored voda u vodotocima i jezerima, kao prirodnim resursima, BiH raspolaže i prirodnim bogatstvima od preko 250 izvora sa mineralnom, termalnom i termomineralnom vodom, a kapacitet najizdašnija 73 izvorišta termalne i termomineralne vode iznosi 2038 l/s. Bogatstvo podzemnih voda BiH je značajno, a količina vode za eksploataciju u svim ležištima procjenjuje se na 16 m3 /s. Podzemne vode su u vrlo uskoj povezanosti sa površinskim vodotocima i čine sastavni dio vodnih resursa. Zagađivanjem površinskih vodotoka, vjerovatno su u izvjesnom stepenu zagađene i neke podzemne akumulacije. Ovo ukazuje na hitnost regulisanja zagađivanja vodotoka, a to se naročito odnosi na slivna područja Bosne (50%) i Vrbasa (25%), na koja otpada 75% industrijskog zagađenja voda u BiH. Osim toga, u posljednje vrijeme sve češće dolazi do incidentnih zagađenja prouzrokovanih grubom nepažnjom pri manipulisanju štetnim i opasnim materijama, odnosno nekom havarijom. Toksične materije koje na ovaj način dospiju u vodotoke uzrokuju velike štete, posebno ribljem fondu. Poseban problem za vode BiH predstavljaju komunalne vode i unutar njih razorno dejstvo fenola i deterdženata na floru i faunu. Ukoliko se nastavi zagađivanje voda dosadašnjim tempom, znatno više će koštati prečišćavanje vode od sadašnjih mjera preventive. Govoreći o vodnom bogatstvu (njegovim kvantitativnim karakteristikama), važno je istaći i njihov kvalitet. Vode I i II klase koje se upotrebljavaju za piće, uz odgovarajuće prečišćavanje, uglavnom se nalaze u izvorišnim zonama vodotoka i gornjim dijelovima glavnih vodotoka i pritoka i koncentrisane su na manjim prostorima. Vode boljeg kvaliteta udaljavaju se od korisnika sve više i više te će biti neophodno graditi regionalne sisteme za dovođenje vode do potrošača. Prema procjeni, BiH dugi niz godina neće imati poteškoća u snabdijevanju industrijskom vodom (limitirajući faktor razvoja u nekim zemljama), ali to nije slučaj sa pitkom vodom.

Rasprostranjenost vodnog bogatstva nije ravnomjerna i neke aglomeracije već danas oskudijevaju vodom (Sarajevo, Tuzla, itd.). U BiH postoje određene zone sa brzim oticanjem voda (sliv rijeke Drine), gdje treba vode akumulirati radi ishranjivanja drugih terena, gdje nema dovoljno vode. Zbog toga je potrebno prirodne režime voda vještački izravnavati kroz gradnju akumulacija radi maksimalnog raspoređivanja korisnih efekata (odnos između minimalnih i maksimalnih protoka) u tzv. vegetacionim mjesecima. Neravnomjeran raspored voda u BiH posebno je karakterističan za područja krša, u kojem je, i pored velikih padavina, mreža vodotoka slabo razvijena. Posebnu pažnju treba usmjeriti na zaštitu kraških vrela, jer je njihova voda uglavnom sačuvana od zagađenja, a kvalitet vode veoma dobar. Regulisanje vodenih tokova je značajno, a posebno u savremenim uslovima imajući u vidu ekološke momente. Međutim, neuporedivo veće štete su od erozije tla kojom bujice sve više smanjuju obradive površine. Vodena stihija u BiH je vrlo velika zbog razlika između minimalnih i maksimalnih proticaja. Zaštita od voda obuhvata: zaštitu od poplava (spoljnih i unutrašnjih voda), zaštitu od suvišnih voda u tlu (odvodnjavanje) i zaštitu od erozije tla i uređenje bujica. Neophodno je angažovanje na sprovođenju svih ovih radnji radi eliminisanja štete stanovništvu, privrednim, industrijskim, infrastrukturnim i drugim objektima koje nastaju zbog neuređenog vodnog režima.

1.5 OSNOVNI PEDOLOŠKI I BIOGEOGRAFSKI AREALI

Zbog različitosti pedogenetskih faktora (geografski, geološki, klimatski i biološki), BiH ima mozaičnu strukturu tla. Po načinu nastanka, tla se dijele na automorfna (na čiji nastanak je djelovala padavinska voda koja se cijedila kroz tlo bez dužeg zadržavanja) i hidromorfna (pored padavinskih voda, značajan na uticaj poplavnih i podzemnih voda).

1.5.1. Pedološka podloga

Automorfna tla su rasprostranjenija i dijele se na razvijena i nerazvijena. Tipska nerazvijena tla su kamenjari (litosoli), koji su razvijeni na kompaktnim stijenama, sastoje se pretežno od rastrošenih čestica većih od 2 mm i ne prelaze dubinu veću od 20 cm. Litosoli su nepovoljni za poljoprivredni razvoj, ali se u maloj mjeri koriste za pošumljavanje. Sirozemi (regosoli) jesu zemljišta na rastresitim produktima raspadanja stjenovite podloge koja je egzogenim procesima usitnjena. Razvijeni su na: glincima, pješčarima i stijenama koje daju frakcijsko-pjeskovite prašinske stijene. Mogu biti silikatni, silikatno-karbonatni i pjeskovito-dolomitni. Ova tla su najzastupljenija u kraškim terenima. Veliku raširenost u brdsko-planinskom području imaju kalkomelansoli (krečnjačko-dolomitne crnice) i kambisoli (tla smeđe i crvene boje: euterična smeđa zemljišta, disterična smeđa zemljišta, smeđa zemljišta na krečnjaku i dolomitu i crvenice). Ovo su vrlo plitka kamenita tla praškaste strukture pod travnjačkom vegetacijom. Rasprostranjena su na nadmorskoj visini od 1000 m. Zauzimaju 1/3 šumskog zemljišta sa pašnjacima i goletima. Manju zastupljenost imaju rendzine, koje nastaju na rastrošenim krečnjačko-dolomitnim naslagama i debljim laporcima i morenama sa karbonatnim nanosom. Najzastupljenije su na visoravnima od 800 do 1200 m, a zbog plitkosti i velike skeletoidnosti ova tla su predodređena za šumsku proizvodnju (okolina Kupresa, Han Pijeska, Sarajeva, Mostara, Livna). Na ovim prostorima su razvijeni rankeri (humusno-silikatno zemljište) i smonice (vertisol).

Dolinska smeđa tla prostiru se u dolinama recentnih diluvijalnih rijeka i potoka. Zauzimaju velike površine Semberije, srednje Posavine, Ivanjskog polja i Lijevča polja. Dolinska tla se dijele u tri grupe. Najmlađa su aluvijalna mineralno-karbonatna sivkastosmeđa tla, nešto starija aluvijalna sivkastosmeđa beskarbonatna tla, a najstarija aluvijalno-podzolasta smeđa tla. Dolinska tla spadaju u najplodniju grupu zemljišta Bosne. Crvenice su zemljišta razvijena na krečnjacima, posebno u Hercegovini, a inače se rasprostiru po čitavoj zoni visokog i niskog krša. To su tla s oskudnim količinama organskih materija (humus) u slabije razvijenom gornjem sloju. Visoke ljetne temperature i nedostatak vlage onemogućavaju rast vegetacije (proizvodnja organske materije), dok tokom zime blage temperature i veća količina vlage pogoduju mikrobiološkom rastvaranju postojećih malih količina organskih tvari. Crvenice su neotopivi nekarbonantni ostatak krečnjačke (CaCO3 ) podloge. Ova tla su teška i glinovita, u njima prevladavaju oksidi željeza i aluminijuma, od čega im dolazi crvena boja. Pošto se u ovoj zoni javljaju i značajne flišne serije u kojima je, kao neotpornim na eroziju, nastalo najviše uvala, zaliva i drugih formi koje predstavljaju „zelene oaze u moru krečnjaka”, nastala su tla sa sličnim karakteristikama. Hidromorfna tla čine drugu veliku grupu zemljišta, koja se dijele na nerazvijena i razvijena. U nerazvijena spadaju aluvijalna tla, a u razvijena spadaju glejna (euglej, semiglej, pseudoglej) i tresetna zemljišta. Aluvijalna (fluvisol) tla nastala su na aluvijalnim nanosima Drine, Bosne, Neretve, Une, Sane i Trebišnjice. Zbog plavljenja u toku svake sezone, tlo se zasipa novim nanosima pa se zemljište ne može do kraja razviti. Po svojstvima su veoma različita. Ima ih od vrlo plitkih do vrlo dubokih. Najpovoljniji su duboki ilovasti karbonatni aluvijumi. Navodnjavanjem daju visoke prinose i pogodna su za uzgoj svih poljoprivrednih kultura. Glejna zemljišta su nastala pod uticajem podzemne vode koja je prisutna na dubini od 80 cm. Rasprostranjena su u nizijskim, prelaznim i nizijsko-brežuljkastim terenima Bosne i Hercegovine. Euglej nastaje u močvarama, a semiglej na nešto izdignutim dijelovima poloja. Pseudoglej nastaje na starim riječnim terasama i brežuljkastom zemljištu posavske Bosne. Među glejnim zemljištima Bosne i Hercegovine najznačajnije je pseudoglejno zemljište. Pseudoglej ima nepovoljna hidrofizička svojstva, stoga je potrebno izvoditi meloraciju. Semiglejna zemljišta su najkvalitetnija poljoprivredna zemljišta u Lijevču polju i Semberiji. Tresetna (histosoli) tla su malo rasprostranjena. Nastaju u uslovima stalno prisutne vode u tlu, pa je proces raspadanja organske materije usporen, što dovodi do nastanka treseta u niskim barama i plitkim jezerima Hutovog blata i Livanjskog polja. Na osnovu ovako razvijene lepeze različitih tipova zemljišta, formirana je različita struktura zemljišta prema načinu korišćenja.

Vidljivo je, kroz prostorni raspored zemljišta, da se najkvalitetniji tipovi tla (poljoprivredne površine) nalaze u Republici Srpskoj i da su ti iznosi po stanovniku duplo veći nego oni u FBiH. Jasno je da je plodno tle najveći prirodni resurs BiH.

1.5.2. Biodiverzitet

Na prostoru BiH prisutna je značajna raznolikost staništa (biotopa) i geomorfoloških oblika (geodiverzitet). Iz svojevrsne koegzistencije i interakcije ovih staništa i različitih oblika, rađa se raznolikost pejzaža. Prema osnovnim biogeografskim i fizičko-geografskiom karakteristikama, mogu se izdvojiti različiti tipovi pejzaža: mediteranski, supramediteranski, mediteransko-montani, peripanonski, brežuljkasti i brdski te planinski. Svaki od ovih pejzaža karakterističan je za određeno geografsko područje, pri čemu su prva tri karakteristična za hercegovačko-primorski dio, a ostali za kontinetalni dio BiH. 46 Ova raznolikost može se iskazati kroz ekosistemsku raznovrsnost, koja se manifestuje kroz postojanje osam staništa (biotopa): šume, šikare i livade, kopnene vode (rijeke i jezera), vlažna staništa (kaljuge, bare i močvare), priobalni i morski ekosistemi, pustinje i tundre, poljoprivredni ekosistemi i urbani ekosistemi. Jedan od najprisutnijih negativnih procesa jeste ogoljavanje šuma (deforestacija), koja je jednim dijelom posljedica promjene klimatskih uslova, ali najvećim dijelom rezultat je različitih ljudskih aktivnosti, prije svega krčenja šuma (ekonomski razlozi). Danas šume zauzimaju oko 33% površine evropskog kontinenta, od čega se polovina te teritorije nalazi u evropskom dijelu Rusije, a na proučavanom prostoru šumske površine su zauzimale 36% terena (1974). Kultivisani prostori čine više 50% primarnih biotopa, pri čemu su najveći dijelovi pod biljkama. Za razumijevanje današnje situacije, neophodno je rekonstruisati, u glavnim crtama, prirodne uslove na kraju pleistocena (10.000 g. p. H.) i početku holocena, koji se mogu definisati kao primarni (prirodni) pejzaž proučavanog prostora. Tada nastaju konture današnje obalne linije Jadranskog mora i ostrva, hidrografske mreže i današnjeg reljefa. U uslovima stabilizacije klime, nakon izrazitih kolebanja tokom Wirma, ustaljuju se današnji tipovi klime u JI Evropi. Na staroj pleistocenoj podlozi nastaju novi tipovi tla, posebno černozema u Vojvodini, na kojima se razvija stepsko-šumska vegetacija, a u višim terenima šumski pokrivač. On je posebno bio bujan „tokom pojave termički blaže, ali sušnije borealne klime i posebno u periodu VI–III milenijuma p. H., tokom vlažnijeg atlantikuma ili atlantskog klimatskog optimuma, kada nastaje pravo šumsko more na ovom području. Sredozemni šumski areal tada se proširio prema kontinentalnoj unutrašnjosti, posebno areal gorske bukove (viši) i hrastove šume u nižim predjelima.

1.5.3. Vegetacijski areali

Visinski raspored biljnih zajednica (arela) možemo pratiti kroz specifičnu zonalnost koja se pruža između Save i mora. Pored vodotoka su razvijene zajednice poplavnih šuma (joha, vrba i topola), a u nižim terenima peripanonske zone razvijene su, uglavnom, degradirane šumske zajednice. U višim serijama peripanonske zone, autohtone drvenaste vrste u zapadnom dijelu su predstavljale šume hrasta lužnjaka i kitnjaka te običnog graba, a u istočnom dijelu (manje vlage) cer i hrast sladunac te hrast medunac i bijeli grab (viši tereni). Ljudskim aktivnostima areali ovih biljnih zajednica bitno su smanjeni, a na njihovom mjestu su nastale goleti, degradirane šumske zajednice (šikare) ili kultivisane vrste (ratarske kulture, vinogradi i voćnjaci). Na ovom širokom prostoru različitih klimatskih i pedoloških karakteristika, prirodni vegetacijski pokrivač bile su trave stepskog karaktera umjesto kojih su zasijane poljoprivredne kulture (pšenica, kukuruz, soja, repica). To se desilo na brojnim područjima aluvijuma i barskih šuma, koja su značajno smanjena.

Dinarski areal karakterističan je za najveći dio planinsko-kotlinske oblasti proučavanog prostora. Zbog većih nadmorskih visina, klima ovog područja se razlikuje od klime susjednih areala (podunavski i mediteranski), a karakterišu je povećana vlažnost, oblačnost i temperaturne inverzije. Sa porastom nadmorske visine, javlja se vegetacijska zonalnost koju karakteriše spratovnost listopadnih (bukva, hrast, grab) šuma, koje su karakteristične do 800 m. Zbog povećane količine vlage i negativnih temeperatura, u ovom arealu bukove šume imaju najveće rasprostranjenje. Iznad ovog pojasa javlja se sprat mješovitih šuma, pri čemu su zastupljenije zajednice bukve i jele, dok su zajednice bukve i smrče karakteristične za hladnije i vlažnije položaje (kraške uvale). 48 Četinarske zajednice (bor, jela, smrča) karakteristične su za terene do 1200 m, a s povećanjem visine smanjuju se temperature i jačaju vjetrovi, što dovodi do smanjenja gustine šumskih sastojina. Iznad četinara dominiraju planinske goleti (planinske trave), iznad kojih se javlja uski pojas pretplaninske bukve i klekovine (bor krivulj), koji se završava na 1600 m i ova granica opada ka NW i na primorskoj strani. Vegetacijski pokrivač u primorskom arealu ima kserofilni karakter, jer su građom lišća, lučenjem mirisa i ritmom života biljke prilagođene suhoći ljetne polovine godine. Tipičnu biljnu zajednicu čini zimzeleni hrast crnika, primorski bor i čempres. Ove zajednice su tokom dugog perioda uglavnom uništene i fragmentarno su sačuvane (Rab, Mljet), a na njihovom mjestu su se razvile mediteranske šikare na krečnjacima (garig) ili silikatima (makija). Daljim razvojem degradacijskih procesa, ove makije su prorijeđene, a umjesto njih su nikli niski grmovi i trave (kamenjari).

1.6 Rezime, pojmovi, pitanja I dodatna literatura

Prirodni aspekt geografskog položaja BiH određen je položajem Dinarskih planina i njihovim kontaktom sa Panonskom nizijom na sjeveru i Jadranskim basenom na jugu. Pošto centralne dijelove BiH karakteriše planinski reljef, specifičnost predstavlja njegov uticaj na razmještaj stanovništva i naselja. On je tokom istorijskogeografskog razvoja BiH značajno uticao na njen ukupni razvoj, a Cvijić je karakteristike i uticaj ovih reljefnih formi na društvenogeografske procese prepoznao kao osobine spajanja – prožimanja i izolovanja – odvajanja. U geotektonskom pogledu, prostor BiH nije kompaktan i ne postoji jedinstven naučni pogled na istorijsko-geološki razvoj reljefa. O tektonici Dinarida postoje brojne šeme geotektonske rejonizacije, a unutar planinsko-kotlinske oblasti BiH moguće je izdvojiti četiri zone: Zona Visokog krša, durmitorska, golijska i ofiolitska. Panonska i jadranskoprimorska oblast su kompaktnije i na tlu BiH zauzimaju manji prostor. Pored opštih karakteristika vazdušnih masa koje se formiraju na rubu kontinenta, specifičan uticaj na klimu BiH imaju veliki akcioni sistemi: Đenovski, Jadranski, Islandski i Crnomorski ciklon, te Azorski , Sibirski, i Centralnoevropski anticiklon. Takođe, na vremenske prilike i klimu BiH snažno utiču Arktički hladan front sa sjevera i topli Tropski front sa juga. Najvažniji modifikatori klime unutar ovog područja su: Jadransko i Sredozemno more, orografija Dinarida, te raznolikost biljnog pokrivača. Svi ovi faktori uslovljavaju pojavu jedanaest vremenskih stanja i tri klimatska tipa: suptropski, umjereno-kontinentalni i planinski. Površinske vode BiH otiču u dva morska sliva: Crnomorski i Jadranski. Zbog geološke građe terena, značajan dio prostora karakteriše specifično kretanje vode u kršu, pa je vododjelnica između slivova manjim dijelom topografska. U Crnomorski sliv, vode sjevernog dijela BiH otiču preko slivova Une, Vrbasa, Bosne i Drine u Savu, a Jadranski sliv pokrivaju slivna područja Neretve i Cetine. Postojanje i drugih vodnih oblika (Jadransko more, brojna jezera i močvare), upotpunjuje bogatstvo voda, koje ima veliki ekonomski i opšti društveni značaj za BiH. Složenost geološke podloge, reljefa, klime, voda i živog svijeta, kreirala je različitost pedogenetskih faktora koji su omogućili nastanak različitih oblika tla. Upravo su poljoprivredna zemljišta najveće prirodno bogatstvo BiH, a šumske sastojine u brdsko-planinskom području osnova ekonomske aktivnosti i održivosti razvoja.

Ključni pojmovi: 

• Orogene zone 

• Geotektonska rejonizacija 

• Mobilnost stijenskih masa 

• Razvedenost obalske linije 

• Vazdušne mase 

• Anticikloni i cikloni 

• Vremenska stanja 

• Vododjelnica 

• Vodno bogatstvo 

• Pedogenetski faktori 

• Ekosistemska raznovrsnost 

• Zonalnost vegetacije 

Pitanja i zadaci: 

1. Koje su osnovne geotektonske strukture na prostoru BiH? 

2. Za koje geološke formacije BiH se vežu najznačajnija orudnjenja? 

3. Opišite glavne karakteristike klimatskih tipova u BiH. 

4. Koja rijeka ima najveći hidroenergetski potencijal, a na kojoj je izgrađeno najviše hidroelektrana? 

5. Šta je biodiverzitet? 

6. Napravite poprečni profil terena od Bijeljine do Neuma i označite glavne morfološke oblike. 

7. Prepoznajte ekstremne vrijednosti temperatura i padavina u BiH. Koristite digitalni oblik klimatskog atlasa: http://gis.pmfbl.org/?page_id=141 

8. Analizirajte glavne morfološke karakteristike riječnih slivova na osnovu: http://www.fhmzbih.gov.ba/latinica/HIDROLOGIJA/H-odlika.php 

9. Ucrtajte lokalitete zaštićenih područja BiH na osnovu: http://www.nasljedje.org/prirodno-nasljedje/203-ekoloska-mreza-natura2000 i http:// http://www.fmoit.gov.ba/ba/page/27/zascarontieni-dijelovi-prirode 

10. Počnite da pravite fotografije prirode BiH, a potom ih sortirajte na računaru kroz potcjeline: pejzaži, reljefni oblici, rijeke, jezera, živi svijet. 

Dodatna literatura i izvori: 

• Reed, J. M., Krystufek, B., Eastwood, W. J. (2004). The Physical Geography of The Balkans and Nomenclature of Place Names, https://www.researchgate.net/publication/279346576. 

• Lepirica, A. (2013). Geomorfologija Bosne i Hercegovine. Sarajevo: Sarajevo-Publishing. 

• Drešković, N., Mirić, R. (2017). Regionalna geografija Bosne i Hercegovine I (fizičkogeografski dio). Sarajevo: PMF. 

• Bajić, D., Trbić, G. (2016). Klimatski atlas BiH, Banja Luka: Prirodno-matematički fakultet. • http://www.wwf.rs, World Wide Fund for Nature.