IV DIO: REGIJE REPUBLIKE SRPSKE

…Analiza prethodnih koeficijenata potvrđuje složenost oblika Republike Srpske, u kojem se jasno mogu izdvojiti dvije različite fizionomske regije približno jednakih površina (granica je izohipsa 500 m). Sjeverna makroregija zahvata prostor 24 opštine i ima površinu od 11.517,8 km2 , na kojoj živi 869.377 stanovnika, što predstavlja prosječno 75,5 st./km2 . Pruža se uporednički 225 km (vazdušna linija) i u morfološkom pogledu predstavlja dio Panonskog basena i njegovog južnog oboda, koji je pretežno ravničarski i nagnut je od juga ka sjeveru (Sava), pri čemu tereni do 500 m čine 4/5 površine (79,8%). Istočna makroregija je nešto veća i zahvata prostor 38 opština. Njena površina je 12.408,5 km2 , na kojoj živi 300.965 stanovnika, što predstavlja prosječno 24,3 st./ km2 . Pruža se meridijanski 270 km i ima kompleksniju fizionomsko-morfološku strukturu. Generalni pravac pada terena je od zapada ka istoku (Drina) i dinarskog razvođa na sjever (Sava) i jug (Humine). Brdsko-planinski tereni su zastupljeniji i čine približno 4/5 ukupne površine (78,7%).

4.1. DEMOGRAFSKA PROSPEKCIJA – IZAZOVI ODRŽIVOG RAZVOJA

Demografski razvoj i neravnomjeran raspored stanovništva čini osnovni izazov ukupnog razvoja i opstanka Republike Srpske, a što su u svojim radovima posebno naglasili S. Pašalić i D. Marinković. U 24 opštine nizijskog dijela (<500 m n.v), 47% Republike Srpske, živi 74,3%, u 38 opština brdsko-planinskog prostora tek 25,7% ukupne populacije. U brdsko-planinskim područjima osjeća se posebna težina nepovoljnih demografskih karakteristika i postojećih trendova u domenu rasta I razvoja stanovništva. To je vidljivo kroz prosječnu starost stanovništva, jer od 10 opština koje imaju starost višu od 45 god., devet se nalazi u ovom području. Jedan od velikih problema održivog ekonomskog razvoja, a time i ukupnog društvenog razvoja Republike Srpske jeste, svakako, neravnomjeran razmještaj stanovništva na cijeloj teritoriji. Dugo je nepoznavanje preciznih statističkih pokazatelja o broju, razmještaju i dinamici kretanja (migracije) stanovništva dovodilo do uopštavanja i, po pravilu, minimiziranja ovog problema, jer se zbog njegove težine nesvjesno ovaj problem želio prikazati manjim. Uvažavajući procjene zvanične statistike za 2011. god., u Republici Srpskoj, na prostoru 62 opštine i u 2622 naseljena mjesta, živjelo je 1.433.038 stanovnika. Uzimajući u obzir veličinu prostora od 24.617 km2 , to je predstavljalo prosječnu gustinu stanovanja od 58,2 st./km2 . Podaci o popisu stanovništva iz 2013. ukazuju na još lošije stanje. Broj naseljenih mjesta je 2756, a prosječna gustina stanovanja je tek 49,9 st./km2 . Od 2002. god. Republika Srpska bilježi kontinuirano negativan prirodni priraštaj (veći broj umrlih od broja rođenih lica), što je dovelo do gubitka broja stanovnika jednog srednje velikog grada (50.000), a to je uticalo i na vrlo nisku vrijednost vitalnog indeksa (0,75). Krajnja nepovoljnost ovakve demografske stvarnosti najviše se ogleda u nerazvijenim, uglavnom brdsko-planinskim područjima, u kojima je i intenzitet privredne aktivnosti značajno snižen, pa stoga ovi prostori odaju opštu sliku besperspektivnosti. Kreiranje naše demografske budućnosti treba započeti rasvjetljavanjem demografskih gubitaka koje je pretrpjela Republika Srpska, a koji prema Pašaliću (2012) uključuju:

• poginula vojna i civilna lica za vrijeme rata i smrtne slučajeve poslije rata usljed povreda, bolesti, nedovoljne ishrane i nestašice lijekova prouzrokovanih ratnim prilikama;

• pad nataliteta za vrijeme rata i poslije rata, gdje stanovnici u fertilnom periodu koji su izgubili život u ratu, ili koji su zbog ratnih prilika izdvojeni iz porodice, nisu mogli učestvovati u reprodukciji stanovništva, s tim da od toga treba oduzeti smrtne slučajeve djece koji su nastali za vrijeme rata ili poslije njega;

• izbjegla lica, odnosno migracije zbog ratnih prilika.

„Visina ovih demografskih gubitaka zavisi od procjene o tome kakve bi prilike preovladale da nije bilo rata. O tome su moguće različite procjene, posebno ako se stručni argumenti pomiješaju sa ideološkim i političkim motivima. U slučaju BiH ima drastičnih razlika, što je vidljivo u brojnim i različitim izvorima podataka.” (Ibidem). Danas se demografska stvarnost i dalje usložnjava, ali kroz veoma pojačanu emigraciju, što otežava kreiranje jasne demografske budućnosti. Njena vizija počinje sa stvaranjem stabilnog političkog ambijenta i pojačanog ekonomskog rasta/razvoja. U tim okvirima će koncepcija mreže centara biti usmjerena ka formiranju održivog urbanog sistema koji omogućava harmoničan odnos između naseljenih mjesta različitog hijerarhijskog nivoa, usaglašen i koordiniran razvoj centara i periferije (gradsko naselje – selo), uspostavljanje jasne politike policentrizma u funkciji ravnomjernog entitetskog razvoja i supsidijarnost u planiranju prostornog i sveukupnog razvoja teritorije Republike Srpske.

Ovo se zasniva na plansko -statističkoj regijskoj podjeli Republike Srpske definisanoj Prostornim planom, gdje su nosioci razvoja u osnovi urbani centri sposobni da oko sebe interesno okupe manji ili veći broj opština. Struktura ovog sistema prema naseljenim mjestima se dijeli na sistem petostepenih hijerarhijskih rangova (PP RS do 2025).

Prema rezultatima popisa stanovništva iz 2013, a na osnovu ukupnog broja od 2756 naselja u Republici Srpskoj, moguće je sagledati urbane odnose po mezoregijama. Takođe, primjenom iste metodologije, moguće je iskazati ruralne odnose i pokazatelje o srednje velikim centrima, kao prelaznim formama između ruralnih i urbanih centara. U domenu stepena urbanizacije, najbrojniju populaciju koja pripada ovom tipu stanovništva imaju Hercegovačka (58,3%) i Banjalučka (54,7%) mezoregija, dok ostale tri mezoregije imaju ujednačen iznos između 32,2% i 35,5%. Ovo je nizak stepen urbanizacije i on ukazuje na nizak nivo socijalno-ekonomskih odnosa. Posebnost pokazuje i regionalna distribucija naselja, pri čemu se broj opština po regiji kreće od 7 do 13, a u Hercegovini čak 20. Suštinski, najveći problemi u domenu naseljsko-demografskih odnosa prisutni su upravo u ovoj regiji, a to pokazuju naredni podaci. Hercegovina ima približan broj malih naselja (< 1000 st.) koliko sve ostale regije zajedno, a to su uglavnom najmalobrojnija naselja, koja nisu samoodrživa i koja u kontinuitetu gube stanovništvo.

Starosna struktura stanovništva pokazuje da najstarije stanovništvo živi upravo u ovom tipu naselja. U sferi srednje velikih naselja (1000–5000) situacija je obrnuta. Ova regija ima u prosjeku 4,5 puta manji broj ovih naselja (5,8%) u odnosu na Bijeljinu (27,4%) i Doboj (26,8%), dok u domenu najvećih urbanih centara (> 5000) ovi odnosi (Hercegovina 32%, Potkozarje 12%) ukazuju na broj opština u regiji, što proporcionalno odgovara ovim odnosima. Kvalitetnije pokazatelje o suštinskim regionalnim razlikama u domenu urbano-ruralnih odnosa između 2756 naselja donosi naredna tabela:

Tabela 4.3. Urbano-ruralni odnosi u Republici Srpskoj

U domenu zastupljenosti naselja različitih veličina, Potkozarje nema nijedan centar veličine 5000–10.000 st., a Banja Luka nijedan centar 10.000–20.000 st. U ostalim elementima nema većih odstupanja kod najvećih centara. U domenu srednje velikih naselja (1000–5000 st.), uočavaju se veliki nedostaci u Hercegovini. Broj ovih naselja u odnosu na prosjek je osam puta manji. To ukazuje na ogromnu nesrazmjeru u odnosu između velikih i malih naselja i ukazuje na proces snažne depopulacije ovog prostora. To pokazuje i odnos kod najvećih seoskih naselja (500–1000 st.), koji je u Hercegovini sedam puta manji od prosjeka te još manjih naselja (200−500 st.), gdje je taj odnos nepovoljniji za Hercegovinu tri puta. Na kraju, broj najmanjih naselja (< 200 st.) pokazuje suprotan broj, ali isti trend. Učešće ovih naselja u ukupnom broju naselja regije krajnje je nepovoljan za Hercegovinu, u kojoj je 90% svih naselja ovog tipa, dok je najbolji odnos u Doboju (32%) i Potkozarju (38%). Na osnovu ovog pregleda, može se konstatovati da regija Doboj ima najbolji odnos između urbanih i ruralnih naselja, a Hercegovina najlošiji. To je rezultat zastupljenosti naselja svih veličina, sa posebnim akcentom na srednje velika naselja. Na drugoj strani, tendencija u razvoju urbane mreže Hercegovine ukazuje na proces rasta opštinskog centra i depopulacije u ostatku opštine, a rezultat je apsolutna dominacija najmanjih naselja sa staračkim domaćinstvima.

4.2. REGIONALNI IDENTITETI REPUBLIKE SRPSKE

Identitetska pitanja Republike Srpske bitno su različita od onih iz drugog entiteta. Dok je FBiH više zbir dva geografska pojma i istorijskih provincija, Republika Srpska je političkogeografski termin koji teži pojmu nacije, tj. svijesti naroda o državotvornosti. Zato Republika Srpska ima „geoistorijsku zadatost da bude sudbinski vezana za granični prostor BiH, istorijske oblasti nedovršenog društva i neizgrađene nacije” (Tanasković, 2016). Suštinske karakteristike ovih identiteta prepoznaju se kao prirodno-geografske (sjever–jug) i kulturno-geografske (etnografske), a harmonizacija identiteta je ono što treba da obezbijedi njen održivi prostorni razvoj. Identitet Republike Srpske, kao i identitet njenih regija, imaće karakter održivosti samo ukoliko navedeni identiteti (prirodni, kulturni i ekonomski) u datom pravnom okviru budu harmonizovani i horizontalno povezani. Održivi razvoj Republike Srpske i njenih regija postići će se pod uslovom da jačaju i njeni regionalni centri i da razvoj privreda bude zasnovan na lokalnim resursima, ne ugrožavajući, već doprinoseći uređenom predjelu i njegovom prirodnom okruženju, kao resursu za razvoj. Opštepoznate su činjenice o značaju gradova za razvoj njihovog regionalnog okruženja, a koje se prepoznaju kroz pet sila ekonomske ekspanzije: „gradska tržišta za novu i raznovrsnu uvoznu robu, naglo povećanje broja gradskih radnih mesta, tehnologiju za povećanje ruralne proizvodnje i produktivnosti, preseljavanje gradskih postrojenja, te kapital gradskog porekla” (Džejkobs, 2010). Zato se konstatuje da je „surova istina da ne postoji pristojan način za prevazilaženje ruralnog siromaštva tamo gde ljudi nemaju pristup produktivnim gradskim poslovima. To je važilo u doba škotskih raseljavanja i još važi. Važilo je u slučaju bogatih SAD i isto tako važi u slučaju siromašnih klijenata Svetske banke. Mnogo tehnologije, uključujući jeftine, prilagodljive, srednje i male tehnologije, dostupno je za poboljšanje ruralnih prinosa i produktivnosti ruralnih radnika. Ali ono što nije dostupno tamo gde je najpotrebnije jesu prilagodljivi, snažni gradovi zamene uvoza. U njihovom odsustvu, tehnologija koja proizvoljno stiže iz dalekih gradova nije blagoslov nego prokletstvo, a ekonomsko bogatstvo koje ona stvara uvek je delimično, a ponekad i sasvim – iluzija” (Ibidem). Jasno je da regionalni identiteti i Republike Srpske zavise upravo od ovih parametara, gravitacione snage glavnih nodalno-funkcijskih centara, kao i ukupne ekonomske snage datih regija. Značajna podrška ovom razvoju je kultura i kulturno nasljeđe, preko kojih se ostvaruje i veća konkurentnost njenih proizvoda. Ovaj efekat održivog razvoja pojačava i veoma složena mreža naselja, koja se ogleda kroz jačanje Prijedora, Banje Luke, Doboja i Bijeljine, ali i odsustva funkcionalne i hijerarhijske mreže urbanih centara i nosilaca razvoja u brdsko-planinskom prostoru na istoku Republike Srpske. Veoma složena morfološka struktura reljefa ovih regija (razvedenost i hipsometrijski odnosi) i hidrografska mreža uslovili su veoma rijetku mrežu drumskih saobraćajnica po jedinici površine. Stoga, geografske karakteristike ovog prostora su složene i bitno određuju i identitet cijele Republike Srpske.

 4.2.1. Fizionomske regije, istorijat granica i prirodni identitet

Pojednostavljeno, na nižem stepenu urbanizacije i manje intervencije čovjeka (industrijalizacija), fizionomske regije možemo posmatrati kao dijelove prirodne sredine u kojima je čovjek prilagodio svoj način života prirodnom okruženju. To prilagođavanje je uslovilo stvaranje specifičnih socijalnih grupa čije se djelovanje ispoljava kroz dominantni pejzaž (ravničarski – ratarski, brdski – voćarski, planinski – šumski i stočarski). Postojanje uzajamnih veza naših ljudi sa neposrednim okruženjem, a u skladu sa našom istorijskom tradicijom, predstavlja specifičan trag koji ostavljamo u svojoj okolini, s obzirom na naš stil života. Prema osnovnim crtama prirodnogeografske sredine, dominantno reljefa, možemo izdvojiti prepoznatljive tri fizionomske cjeline: nizijske terene na sjeveru (panonska i peripanonska zona), brdsko-planinske u centralnim dijelovima (Unutrašnji Dinaridi) i kraškim terenima na jugu (Spoljašnji Dinaridi). Svi ovi tereni izgrađeni su od stijena različite strukture i starosti. Shodno prirodnogeografskim karakteristikama terena, mogu se izdvojiti dva regionalna identiteta njenih stanovnika: nizijski i brdsko-planinski. Prvi se odnosi na terene Panonske nizije i njenog oboda, u kojim preovlađuju kvartarni riječni nanosi koji su formirali naplavne ravni pri ušću desnih pritoka Save. Ovi tereni su odvojeni panonskim odsjekom na približno 150 m n.v. od dna Panonske nizije, a u morfološkom pogledu se prepoznaju kao makroplavine Une (Knešpolje), Vrbasa (Lijevče polje), Ukrine (Ivanjsko polje), Bosne (Brodsko-šamačko polje) i Drine (Semberija). U višim terenima peripanonske zone, pod uticajem riječnodenudacionih procesa, formirane su doline i zaravni na neogenim sedimentima, koji imaju marinsko i jezersko porijeklo, a predstavljeni su najčešće glinama i pijescima. Riječne doline su različite po svojim morfološkim karakteristikama, javljaju se normalne i kompozitne, klisuraste i kanjonske, polifazne i poligenetske.

Gornja granica peripanonske zone predstavljala je granicu Paratetisa, a u našim uslovima je bitna granica koja je ranije simbolizovala zone različitih ekonomskih aktivnosti, ratarsku i šumarsko-stočarsku (izohipsa od 500 m). Ovo je bila i istorijska granica, koja je išla približno obodima Prijedorske, Banjolučke, Dobojske i Zvorničke kotline, a koja je u rimskom periodu dijelila Ilirikum na Panoniju (sjever) i Dalmaciju (jug). Ovo je bila i linija koja se nazivala „suva međa”, a koja je nakon Požarevačkog mira 1718. bila granica između Austrije i Turske, a 1995. je postala i međuentitetska linija razgraničenja.

U sadašnjim okolnostima, ova linija dijeli Republiku Srpsku na dvije približno jednake polovine: sjevernu i južnu. U sjevernoj živi približno 3/4 stanovništva, a u južnoj 1/4. Iz ovih odnosa prostorne distribucije stanovništva proizlaze i osnovne socialno-ekonomske razlike. Na sjeveru ove zone nalaze se pomenute velike kotline i nizijski tereni, a na jugu su brdsko-planinski predjeli sa najvišim dijelom na jugoistoku (Maglić, Volujak). „Većina planina u ovim prostorima ima uglavnom strukturu antiformi (antiklinale, horstovi ili navlake), a površi oko njih su usječene u krečnjacima i dolomitima i imaju kraško-koroziono obilježje” (Bušatlija, 1983). Južno od ove zone nalazi se hercegovački holokras, za koji je bila karakteristična jezerska faza u razvoju kraških polja, pa se jezerski sedimenti javljaju u poljima niske (Popovo i Ljubinjsko polje) i visoke Hercegovine (Nevesinjsko, Gatačko, Fatničko, Dabarsko, Ljubomir). Granica brdsko-planinskih predjela Republike 104 To je izohipsa 800 m. 204 Srpske određena je izohipsom 500 m. Analizom oblika teritorije i hipsometrijskih odnosa, moguće je izdvojiti dvije uslovne makrocjeline: zapadnu i istočnu. Na bazi ovakvih fizionomskih karakteristika teritorije, razvio se prirodni identitet, jedan od četiri temelja razvoja Republike Srpske. On ima svoje regijske specifičnosti, preko kojih definiše svoj lokalni identitet, a preko njih i cjelokupni identitet Republike Srpske. Ove specifičnosti, tj. elementi prirodnog identiteta, uglavnom su zasnovani na autohtonoj, očuvanoj prirodi u onim dijelovima Republike Srpske u kojima dominiraju planine i šume. Posebnost ovog identiteta čine zaštićene prirodne cjeline „čija površina iznosi 28.803,65 hektara, što je procentualni udio od 1,1% teritorije Republike Srpske.

Tabela 4.4. Hijerarhija fizionomskih regija unutar brdsko-planinskog prostora

Zaštićeno je 20 područja: dva rezervata prirode (kategorija Ia), tri nacionalna parka (kategorija II), 12 spomenika prirode (kategorija III), jedno zaštićeno stanište (kategorija IV) i dva područja sa održivim korišćenjem prirodnih resursa (kategorija VI)” (http://nasljedje.org/sr_RS/ prirodno-nasljedje). U fazi predlaganja su nominacije novih nacionalnih parkova: Treskavica sa kanjonom Bistrice, Lastva i Orjen, Maglić i Zelengora, kanjon Tare, kanjon Drine, planine Ozren i Vitorog. Na listi drugih zaštićenih područja nalaze se parkovi prirode i zaštićeni prirodni predjeli. „Problem prirodnog identiteta u Republici Srpskoj, i u dijelu kultivisane i naročito u dijelu autohtone prirode, jeste nedostatak pažnje i organizovane akcije na njegovanju i uređenju predjela i onoga što čini osnovni kriterijum zaštite. U tom smislu, koncepcija prostornog razvoja Republike Srpske zasniva se na: prepoznavanju i definisanju specifičnih prirodnih i predionih cjelina Republike Srpske, njihovom planskom i ekonomskom grupisanju u vidu kulturnih predjela, definisanju planskih mjera njihove zaštite, uređenja i razvoja, a u saradnji sa Republičkim zavodom za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa RS” (PP RS do 2025).

Foto 4.3.Selo Tvrdimići na obroncima Jahorine

4.2.2 Pravni identitet Republike Srpske

Republika Srpska je jedan od dva entiteta u kojem žive tri ravnopravna naroda: Srbi, Hrvati i Bošnjaci. Ovo određenje BiH/RS definisano je Dejtonskim sporazumom, Ustavom Bosne i Hercegovine, Ustavom Republike Srpske i odgovarajućim zakonima. Republika Srpska je nastala kao izraz volje srpskog naroda u BiH, nakon nasilnog raspada SFRJ. Na referendumu o ostanku u Jugoslaviji, koji je održan u BiH 1991, Srbi su masovno iskazali takvo raspoloženje, ali to nije prihvaćeno i održan je jednostrani referendum o izdvajanju BiH iz SFRJ 1. 3. 1992. Iako je „za” glasalo više od 2/3 stanovnika upisanih u birački spisak, ovaj rezultat je prihvaćen od strane „međunarodne zajednice” i BiH je proglasila nezavisnost. To je bio uvod u građanski rat, koji je trajao 3,5 god. i tokom kojeg je Vojska Republike Srpske odbranila svoje granice.

Danas, teritorija Republike Srpske podijeljena je na 63 jedinice lokalne samouprave, od kojih sedam ima status grada (Prijedor, Banja Luka, Doboj, Bijeljina, Zvornik, Istočno Sarajevo, Trebinje), a 56 status opštine. Najveću teritoriju imaju grad Banja Luka (1225 km2 ) i opština Foča (1115 km2 ), a najmanju opštine Istočna Ilidža i Jezero (27 i 29 km2 ). Najveći broj stanovnika ima grad Banja Luka (199.191), a najmanji opštine Istočni Drvar i Istočni Mostar (109 i 259 st.). Ove opštine ujedno imaju i najmanji broj naseljenih mjesta (po tri), a najveći broj ima opština Višegrad (163). „Imajući u vidu propisane nadležnosti opštine, jasno je da ogromna disproporcija veličine teritorije i broja stanovnika, između najveće i najmanje opštine (grada), stvara disproporciju u mogućnosti ostvarenja propisanih nadležnosti i, posljedično, kvaliteta življenja u njima. Zbog toga, koncepcija prostornog razvoja Republike Srpske ukazuje na potrebu preispitivanja uloge i nadležnosti opština” (PP RS do 2025).

4.2.3 Kulturni identitet Republike Srpske

Kulturni identitet jedno je od najvažnijih obilježja kulture, a koja je po E. B. Tajloru „… ona složena cjelina koja obuhvata saznanje, vjerovanje, umjetnost, moral, pravo, običaj i druge pogodnosti i načine koje je čovjek stekao kao član društva’’. On je bio osnivač kulturne antropologije (1871) i postavio je prvu definiciju kulture, a od savremenih tumačenja ovog pojma važno je mišljenje V. Jerotića koji ovaj pojam poistovjećuje sa širokim značenjima religije, filozofije i umjetnosti. Zato se može reći da kulturni identitet Republike Srpske dominantno karakteriše kultura Srba, njihove istorije, umjetnosti, etnografskih posebnosti u domenu običaja i tradicije, kao i savremenih kulturnih stremljenja i osobina.

„Srpski narod je od svog stupanja na istorijsku pozornicu bio policentričan i živeo je u više istorijskih oblasti, udeonih i samostalnih kneževina, država, a kasnije i carstava. Tako je i danas, pa Srbi imaju dve države: u Srbiji su suvereni, a u BiH dele suverenost sa Bošnjacima i Hrvatima” (Antić i Kecmanović, 2016). Ovi elementi bitno utiču i na identitet pojedinih lokalnih teritorijalnih cjelina, a srpski identitet prožimaju i dijelovi kulturnog identiteta Bošnjaka i Hrvata, čime pojedine jedinice lokalne samouprave dobijaju osobine multikulturnih sredina prepoznatljivih po arhitekturi, kulturnim i vjerskim manifestacijama, hrani i sl. Veoma značajan podsistem kulturnog identiteta predstavljaju kulturna dobra koja se nalaze u različitim fazama zaštite. Brojni vjerski objekti (posebno manastiri), utvrđenja i utvrđeni gradovi i arhitektonski objekti javnog i privatnog značaja mogu da se uoče širom Republike Srpske. Poseban doprinos kulturnom identitetu daju naseljena mjesta Republike Srpske, kako urbana tako i seoska, sa naročitim naglaskom na identitetu gradova, njihovom specifičnom urbanizmu i arhitekturi, njihovom stilu (kulturi) života, kao i njihovom odnosu prema prirodnom okruženju.

Osnovno određenje kulturnog identiteta svakog naroda i političke zajednice je dominantno religija. U Republici Srpskoj je to hrišćanstvo, tj. pravoslavna vjeroispovijest, koja se poistovjećuje sa Svetosavljem. Oko 4/5 stanovnika Republike Srpske su pravoslavci, oko 13% pripada islamskoj, a manje od 5% katoličkoj vjeroispovijesti. Iz ovakvog vjerskog mozaika proističe i kulturno šarenilo i brojnost različitih vjerskih objekata koji čine prepoznatljivost kulturnog identiteta Republike Srpske. Najstarije eparhije Srpske pravoslavne crkve na teritoriji BiH su Mitropolija dabrobosanska (Sarajevo) i Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska (Mostar). Osnovao ih je Sveti Sava 1219. god, a najznačajniji manastiri su: Uspenje Presvete Bogorodice Čajničke, Dobrun, Dobrunska Rijeka (Draževina), Donje Vardište, Ozerkovići, Sokolica (Ravna Romanija), Gostović i Gornja Lijeska. Na tlu Hercegovine najpoznatiji manastiri su: Tvrdoš, Duži, Dobrićevo, Zubci, Petropavlovski i Hercegovačka Gračanica. Nema tačnih podataka o formiranju Eparhije zvorničko-tuzlanske (Bijeljina), ali se zna da je postojala u vrijeme cara Dragutina (XIII v.), koji je bio ktitor nekoliko manastira iz tog perioda. Neki od najvažnijih manastira su: Lovnica, Papraća, Detlak, Ozren, Tavna, Pjenovac, 207 Karno, Knežina, Sase, Dragaljevac, Dubokovac, Duga Njiva, Sv. Vasilija (Bijeljina), Svete Petke – Pet jezera (Bijeljina), Sv. Nikole (Etno-selo Stanišići), Toplica i Manastir Časnog Krsta. Najmlađe su Banjolučka (Banja Luka) i Bihaćko-petrovačka episkopija (Petrovac), a važniji manastiri su: Gomionica, Đurđevac, Karanovac, Krupa na Vrbasu, Liplje, Moštanica, Osovica i Stuplje te Glogovac, Veselinje, Klisina, Treskavac i Medna.

U domenu upotrebe jezika, u Republici Srpskoj su ravnopravni jezici naroda (srpskog, hrvatskog i bošnjačkog), a kao pisma se koriste ćirilica i latinica. Ćirilično pismo je zvanično u republičkim institucijama, a postoje inicijative i za zakonsku zaštitu ćirilice. Ipak, najprepoznatljivi segment kulturne baštine jesu stari gradovi i njihova specifična arhitektura i urbanističke kompozicije. Značajniji ostaci gradova iz starog vijeka na tlu Republike Srpske jesu ostaci rimskih municipijuma Skelani (Srebrenica) i manje očuvani tragovi Serviciuma (Gradiška). Od gradova iz srednjeg vijeka, veći značaj imaju: Borač, Srebrenica, Kotorac, Doboj i Trebinje. Zemlja Pavlovića je srednjovjekovna oblast između Sarajevskog polja i Drine, koju je kontrolisala porodica Pavlović. O ovome svjedoče mnogi toponimi Pavlovac i arheološki lokaliteti, a centralno je naselje bio utvrđeni grad Borač, koji se nalazi u dolini Prače iznad željezničke stanice Mesići. Ovaj grad nalazio se na strmim planinskim obroncima, a Turci su ga porušili 1471, pa su od njega danas ostale samo ruine. Srebrenica je grad koji je nastao nedaleko od rimske utvrde Domavija, a ostaci Starog grada (XIV v.) čuvaju tragove nekoliko crkava sa manastirom i trgom. Ovo je bio jedan od najvećih rudarskih gradova, čijem razvoju su doprinijeli njemački rudari iz Saksonije (Sasi), koji su formirali gradsku upravu od 12 purgera (Bürger) i koji su imali Zakon o rudarstvu. Smatra se da je grad imao oko 700 kuća, jaku koloniju dubrovačkih trgovaca i kovnicu novca (1417). Turci su je osvojili 1460. i naknadno osnovali donji, Turski grad. Konstantin Porfirogenit pominjao je i grad Katera, naziv za stari grad Kotorac na brdu Ilinjača u Istočnom Sarajevu, ali iza kojeg nisu ostali značajniji arheološki ostaci. Dobojska tvrđava (Gradina) zida se od kamena u XIII v. na mjestu starijeg zemljanog utvrđenja, koje se veže za ranoslovenska utvrđenja. Postoji sličnost u gradnji ove tvrđave i susjednih utvrđenja Dobor i Skugrić kod Modriče. Ovaj objekat je restauriran i najvredniji je spomenik ovog perioda u dobojskom kraju.

Iz perioda osmanskih osvajanja (novi vijek), najveću vrijednost imaju ostaci gradova Banja Luka, Zvornik, Foča i Trebinje. Banja Luka se pominje od 1528, kada se težište turskih vojnih operacija pomjera prema zapadu, pa ovo naselje u dolini Vrbasa postaje sjedište sandžaka, a u narednom vijeku i centar Bosanskog pašaluka. Od kulturnih spomenika iz osmanskog perioda, najveću vrijednost ima tvrđava Kastel i nekoliko džamija (Ferhadt-pašina i Defterdarova). Ostaci dva mosta, javnih zgrada i brojnih mahala nisu sačuvani. Zvornik i Foča bili su najutvrđeniji gradovi na obalama Drine. Ostaci srednjovjekovnog Gornjeg grada u Zvorniku sačuvani su do danas, a naknadno su Turci izgradili Donji grad, kao najznačajnije uporište u ovom dijelu BiH. Foča je nastala na ušću Ćehotine u Drinu 1465. kao važno trgovište na trgovačkom putu između Novog Pazara i Sarajeva, a najznačajniji objekat iz tog perioda je Aladža džamija. Trebinje je postojalo i prije turskih osvajanja, pominjao ga je Konstantin Porfiregenit, o čemu svjedoče manji ostaci građevina pronađenih u Starom gradu. Iz ovog perioda sačuvani su ostaci gradske tvrđave sa nekoliko kapija i kula, zaštićenih kanalima s vodom, a od objekata, najveći značaj ima Perovića (Arslanagića) most na Trebišnjici.

Dolaskom Austrougarske na naše prostore, počinje savremeno doba tokom kojeg se razvijaju istorijski arhitektonski stilovi, a koji nisu bili prisutni u Osmanskom carstvu. Pošto je BiH „preskočila ovu kulturnu fazu” od renesanse, preko baroka do klasicizma, Austrougarska je pokušala da nadomjesti ovaj „vakuum” kroz gradnju različitih crkvenih i javnih objekata u novim „istorijskim stilovima” od neoromanike, neogotike, neorenesanse do pseudomaurskog stila. Ovaj trend je nastavila i Kraljevina Jugoslavija kroz afirmaciju srpskog srednjovjekovnog graditeljstva, a ovi primjeri graditeljske imaginacije vidljivi su samo u najvećim gradovima. U Banjoj Luci su izgrađeni neki od najljepših primjera neorenesansne arhitekture, kakva je Gospodska ulica, Muzej savremene umjetnosti (nekadašnja željeznička stanica) i neoromanička crkva sa samostanom (trapisti) u Delibašinom selu. Objedinjeni klasicizam sa elementima srpskog srednjovjekovnog graditeljstva može se prepoznati na objektima Banskog dvora (Skupština grada i Kulturni centar), Palati predsjednika Republike (bivša Agrarna banka), Narodnom pozorištu i sl. Najljepši objekti iz ovog perioda su, uglavnom, školski objekti. U Prijedoru je to zgrada gimnazije, a u Derventi zgrade gimnazije i biblioteke. U Bijeljini status nacionalnih spomenika iz ovog perioda imaju zgrade Vijećnice, Sokolskog doma i Muzeja Semberije, a u Trebinju su to zgrade gimnazije i škole u Donjem Vrbnu.

U periodu SFRJ izgrađeni su mnogi reprezentativni objekti širom današnje Republike Srpske, a Doboj je kao grad najviše izgrađen. U Banjoj Luci su izgrađeni potpuno novi kvartovi grada (npr. Starčevica, Borik, Nova Varoš), a u drugim centrima manje stambene cjeline. Jedini potpuno novi grad nastao nakon građanskog rata 1992–1995. jeste Istočno Sarajevo, koji je izgrađen na prostoru nekadašnje dvije kasarne JNA u tada neurbanizovanom predgrađu Lukavica.

4.2.4 Ekonomski identitet: resursi, privreda i saobraćaj

Ovaj identitet, prije svega, znači održivost razvoja, koja je u direktnoj vezi sa povećanjem stope zaposlenosti stanovništva. Postoji direktna veza između povećanja stope zaposlenosti i demografskog razvoja, jer samo zaposlena lica mogu planirati porodicu i neće tražiti ekonomsku nezavisnost na drugim područjima, prevashodno u inostranstvu. Samo je ekonomski nezavisan čovjek i slobodan i ovo je, u hijerarhiji izazova, drugi po važnosti element. On se vidi i po strukturi privredne proizvodnje (agrarna, industrijska, informaciono-komunikacione tehnologije, uslužni sektor…) i prepoznatljivosti određene regije koja se zasniva na proizvodu koji se na njoj stvara (npr. konditorski proizvodi iz Prijedora, sir trapist kao autentični proizvod iz Banje Luke, vino, med i ljekovito bilje iz okruženja Trebinja, proizvodi drvoprerađivačke industrije od Rogatice do Šipova 209 itd.). Ekonomski identitet u velikoj mjeri zavisi i od stepena korišćenja lokalnih resursa, a Republika Srpska ima poljoprivredne proizvode iz Semberije, stočarske proizvode iz planinskih područja (mlijeko iz Dubice i Bileće), voćarstvo (maline iz Podrinja), šumske proizvode (čajevi, med i ljekovito bilje planinsko-šumske zone), vinogradarstvo, med i ljekovito bilje iz Hercegovine. Ekonomski identitet zahtijeva nekoliko bitnih uslova, a to su: kvalitet, kvantitet, stabilnost proizvodnje, dizajn i marketing i oslonac na sopstvene resurse. Dosadašnja ekonomska istorija našeg prostora je bila „crno-bijela” i s obzirom na ideološke predrasude, ocjenjivao se ekonomski uspjeh i kvalitet života u pojedinim istorijskim epohama. Važno je pomenuti da je na našem prostoru tokom prošlog vijeka egzistiralo više ekonomskih sistema. Generalno, može se smatrati da je dominatni ekonomski sistem u prvim decenijama bio laissez-faire (lese fer) ili kapitalistički sistem sa snažnom ulogom tržišta i odsustva državnog intervencionizma. Kraljevina Jugoslavija je bila „zaostala, privredno nerazvijena, slabo aktivirana teritorija, država sa kapitalističkim društvenim uređenjem. Ta zemlja „seljaka”, zemljoradnika, primer je „siromaštva u bogatstvu” zbog neiskorišćenih darova prirode” (Marković, 1998). Ipak, kod ocjene kvaliteta i stepena dostignutog privrednog razvoja treba uzimati u obzir i objektivne istorijskogeografske prilike. U drugom poglavlju knjige ovo je pojašnjeno, ali treba naglasiti da nakon viševjekovnog ropskog položaja i ratovima izmučena, bez vlasitih institucija i sa jakim etničko-vjerskim nesuglasicama, Kraljevina Jugoslavija nije mogla mnogo više u ekonomskom pogledu ni napraviti. Pogotovo zato što je nakon desetogodišnjeg mirnog razvoja nastupila Velika ekonomska kriza 1928, koja je razorila tadašnji ekonomski sistem i trajala je do početka novog rata. Tokom sredine tridesetih godina dolazi do transformacije ekonomskog sistema i postepenog prelaza na regulisano tržište prema opšteprihvaćenom konceptu Dž. M. Kejnza. Osnovna karakteristika ove faze jeste pokušaj smanjenja nezaposlenosti kroz otvaranje velikih javnih radova u oblasti gradnje infrastrukture (pruge, mostovi, putevi, melioracije). Dio ovih radova odnosio se na gradnju Unske pruge (1936). Izbijanje novog rata prekinulo je ekonomski razvoj, a nakon njega je započet fantastični ekonomski uzlet socijalističke Jugoslavije, koji je donio svim narodima svestrani preporod. To je bio razvoj na osnovama centralne planske privrede, koji je omogućio brz rast akumulacije i usmjeravanje sredstava u profitabilne industrijske grane i infrastrukturu. Sa maksimalnom zaposlenošću i unutrašnjom kohezijom, uz minimalne stope kriminala i nesuglasica, ostvareni su do tada nezabilježeni ekonomski rezulatati. Na krilima ovako snažnog ekonomskog rasta, „preskočeni su vekovi, ali su domaći nezadovoljnici uz pomoć neprijatelja Jugoslavije i jugoslovenstva, uništili sve. U rasparčanoj zemlji svi raniji dobitnici su postali gubitnici, jer su u troipogodišnjem ratu bila ogromna ljudska stradanja i materijalna razaranja” (Ibidem). Sa razbijanjem Jugoslavije, na naše prostore je stigao novi ekonomski sistem neoliberalizam, koji je u prvi plan stavio privatizaciju društvenih dobara i razvoj tržišnih odnosa. Dok su druge bivše socijalističke države u okruženju (Centralna Evropa), provodile opsežne reforme i pristupale EU, novonastale države na prostoru bivše 210 SFRJ su zbog građanskih ratova i različitih sankacija pretrpjele ogromne gubitke i višestruko smanjile ekonomski potencijal. Tako je bilo i sa BiH, koja još uvijek nije postigla „unutrašnji konsenzus” oko brojnih pitanja. Shodno važećim društvenim teorijama, postoji „željezno pravilo da političke institucije kreiraju ekonomske, a koje se po svom karakteru dijele na dobre (inkluzivne) i loše (ekstraktivne) institucije. Zavisno od toga koje institucije preovlađuju, društvo se kreće prema bogatstvu ili siromaštvu, a to bitno određuju i ključne skretnice” (Asemoglu i Robinson, 2014). Na bazi ovih razmišljanja, jasno je da su institucije ključ za razumijevanje i predviđanje ekonomskog razvoja. Pod pojmom „ključne skretnice” autori su podrazumijevali ključne istorijske događaje koji su predodredili dalji istorijski razvoj pojedinih država, a za ovaj dio Evrope oni kao takav događaj navode pad komunizma (1991). U našim lokalnim okvirima, jasno je da postoji još jedna ključna skretnica, a to je nastanak Republike Srpske, čiji je primarni zadatak povećanje ekonomskog rasta

Tabela 4.5. Glavni ekonomski indikatori Republike Srpske (realni sektor)

Iz prethodne tabele vidljiv je ogroman ekonomski rast u periodu 2004–2015. koji je karakterisao rast nominalnog BDP-a (bez uključenog iznosa inflacije) za 4,035 milijardi KM (78,8%). Posmatrajući prosječni apsolutni godišnji rast, to je bilo uvećanje za 366,8 miliona KM ili prosječno 5,1%. Ipak, unutar ovog vremenskog okvira jasno se uočava postojanje dva različita perioda. Prvi je karakteri Ekonomski rast predstavlja povećanje kapaciteta privrede da proizvodi dobra i usluge i mjeri se obimom BDP-a. Uglavnom se vezuje za tehnološke promjene, ali to nije samo čisto povećanje kapaciteta proizvodnje već i unapređenje uslova života ljudi koji žive od te privrede. 211 stičan za period do izbijanja ekonomske krize 2008, koji karakterišu impozanatni makroekonomski pokazatelji. Apsolutni rast BDP-a iznosio je 3,375 milijardi KM (65,9%) ili prosječni godišnji apsolutni rast 675 miliona KM. Posmatrano u relativnim pokazateljima, to je bio prosječni rast tokom pet godina od 9,9%. Drugi period, tokom narednih šest godina, karakteriše kratkotrajna recesija (negativan rast BDP-a) i veoma usporen ekonomski rast. Ostvaren je skroman rast BDP-a od svega 915 mil. KM (11,1%), što je predstavljalo prosječno godišnje povećanje za 152 mil. KM ili stopu rasta tek od 1,7%. Prosječni godišnji apsolutni rast BDP-a iznosio je 366,8 mil. KM, dok je stopa relativnog rasta BDP-a iznosila 5,14%.

Od ostalih makroekonomskih pokazatelja, uočljiv je neujednačen i nedovoljan rast industrijske proizvodnje, što je za posljedicu imalo zadržavanje visokog broja nezaposlenih lica (oko 140.000) i slab rast broja zaposlenih (245.000). Visok iznos ekonomskog rasta omogućio je rast prosječnih plata za 96% ili prosječni godišnji rast od 5,9%, a sličan rast imale su i prosječne penzije. U postojećim okolnostima, uočljiv je nedovoljno visok iznos ekonomskog rasta i nagomilavanje krupnih socijalnih problema. To je rezultat visoke stope nezaposlenosti (posebno kod mladih osoba) i male stope zaposlenosti. Jasno je da se ova situacija može prevazići jedino poboljšanjem opšteg društveno-ekonomskog okvira, koji podrazumijeva široke i sistemske promjene koje se obično nazivaju ekonomski razvoj. Nema jedinstvene definicije ekonomskog razvoja i postoji više shvatanja o tome šta bitno utiče na njega, ali se većina ekonomista slaže da je to proces privrednog rasta u kojem dolazi do kvalitativnih promjena u ekonomskoj i socijalnoj strukturi društva, koje se manifestuju kroz poboljšanje standarda i kvaliteta življenja. Amartja Sen, jedan od najvećih ekonomista današnjice, definisao je razvoj kao zahtjev uklanjanja glavnih izvora neslobode: siromaštva, ali i tiranije, slabih ekonomskih mogućnosti, kao i sistematske socijalne oskudice, zanemarivanja javnih kapaciteta, te i netolerantnosti ili prevelike aktivnosti represivnih država. Takođe, u strogo ekonomskim kategorijama „pod razvojem se tradicionalno podrazumijeva sposobnost ekonomije jedne zemlje, čija je početna ekonomska situacija dugo bila više ili manje statična, da generira i održi godišnji rast svog bruto nacionalnog dohotka po stopi od 5% do 7%, ili više” (Todaro i Smit, 2006). Evidentno je da se Republika Srpska nalazi pred izazovom kako obezbijediti ekonomski razvoj u uslovima permanentne političke krize u BiH.

Sve ekonomske institucije proizvod su društva, a politički život je proces u kome se društvo opredeljuje za pravila koja će ga uređivati. Institucije ne mogu ostati izvan domena političkog života, a vrlo rijetko u uslovima ekstraktivnih političkih institucija može doći do stvaranja inkluzivnih ekonomskih institucija. Mnoga društva sa ekstraktivnim političkim institucijama, iz bojazni od kreativne destrukcije, zaziru od inkluzivnih ekonomskih institucija (Asemoglu i Robinson, 2012).

Na osnovu presjeka političkih odnosa unutar BiH tokom posljednjih 25 godina, jasno je da političke institucije imaju naznake ekstraktivnih i da su one temeljni izvor odsustva ekonomskog razvoja, u čijoj srži treba da budu nove tehnologije. Jasno je, ovo treba da prati rast zaposlenosti i produktivnosti, a pretpostavka za to su drugačije etičke norme u društvu i kreiranje ambijenta meritokratskih vrijednosti. Parametri društveno-ekonomskog razvoja određeni su usklađivanjem i povezivanjem društvenih potreba i resursa, pa se i jedno i drugo pažljivo prati, analizira i prognozira. Ovaj pojam ne obuhvata samo stanje, tj. raspoloživost i raznovrsnost resursa, nego i stepen njihovog korišćenja i njihovu sposobnost da stvaraju mjerljive i nemjerljive korisne efekte. Zato je resursni potencijal, prije svega

jedinstvo resursa i pitanje obima i strukture, optimalnosti proporcija među njima, neograničenosti i iscrpljivosti, principa racionalnog korišćenja, deficita pojedinih resursa, pristupa jeftinijim resursima, limitiranosti, kompleksnosti, komplementarnosti, mobilnosti i supstitucije kao svojstava resursa rasta, prognoza i evaluacije resursa. Na današnjem nivou razvoja, ključni dijelovi resursnog potencijala jesu: prirodni resursi i prirodna sredina, stanovništvo i radni resursi, štednja i investicioni resursi, tehnološki progres, informacioni resursi i preduzetničke sposobnosti stanovništva, upravljački potencijal i dr. (Đerić i Plakalović, 2005).

Primarni sektor zapošljava najveći broj aktivnog stanovništva koje ostvaruje dohodak u okviru ovog sektora, a koji uključuje poljoprivredu, lov,ribolov, vodoprivredu i šumarstvo. Glavni resurs je poljoprivredno zemljište, koje predstavlja najznačajniju prirodnu vrijednost Republike Srpske, jer raspolaže sa 981.815 ha (40,57%) ukupne teritorije. „Obradivo zemljište zauzima površinu od 818.590 ha, od toga pod oranicama i baštama nalazi se 582.270 ha, voćnjacima 52.191 ha, vinogradima 314 ha i livadama 183.815 ha. Pašnjaci zauzimaju površinu od 162.662 ha, bare i trstici 563 ha. Prema statističkim podacima u 2012. godini, oko 219.153 ha (37,63%) je neobrađenih oranica” (PP RS do 2025). U strukturi BDP-a poljoprivreda i šumarstvo učestvuju sa 10,4%, a Republika Srpska raspolaže sa 0,7 ha poljoprivrednog zemljišta po stanovniku, od čega je 0,58 ha obradivo (oranice, bašte, voćnjaci, vinogradi, livade). Trenutno se obrađuje samo oko 0,20 ha po stanovniku. Stepen korišćenja ovog prirodnog resursa je nizak, sa tendencijom daljeg smanjenja. Bogatstvo poljoprivrednih ili oraničnih površina po stanovniku nije dovoljno iskorišćeno ili se uopšte ne koristi.

Sadašnja obradiva površina zemljišta koje se koristi po stanovniku, prema svjetskim standardima, može se smatrati upozoravajućom, a svako dalje smanjenje značilo bi još veći deficit u proizvodnji hrane. Oranice i bašte, kao poljoprivredno najbolja zemljišta, imaju tendenciju opadanja u strukturi poljoprivrednog zemljišta idući od sjevera Republike prema jugu. Najveće površine pod oranicama i baštama nalaze se u Semberiji, a najmanje u Hercegovini. Neočekivano visoko učešće livada u Sarajevsko-romanijskoj regiji upućuje na to da se radi o prirodnim livadama niskog proizvodnog potencijala. U struktura obradivih površina Republike Srpske, skoro 2/3 prostranstva (61%) zauzimaju oranice i bašte, livade čine 18%, pašnjaci 16%, a voćnjaci 5% ukupnih površina. Bogatstvo poljoprivrednih ili oraničnih površina po stanovniku nije zadovoljavajuće. Poljoprivredne površine u Republici Srpskoj konstantno se smanjuju. Po svim osnovama, stambena, infrastrukturna i industrijska izgradnja u posljednjim godinama je sve više izražena. Ovom tendencijom zahvaćena su najbolja poljoprivredna zemljišta (oranice i bašte), a izuzimanje najplodnijih poljoprivrednih zemljišta u nepoljoprivredne svrhe često se ne može ničim pravdati. Koncepcija korišćenja i zaštite poljoprivrednog zemljišta zasniva se na integralnom upravljanju ovim prirodnim resursom. Zaštita i održivo korišćenje poljoprivrednog zemljišta zasniva se na trajnoj vezi između ratarske, stočarske i voćarsko-vinogradarske proizvodnje, podršci razvoju planinskih područja i drugih područja koja su usljed intenzivne depopulacije zahvaćena napuštanjem stočarske i druge poljoprivredne proizvodnje, i razvoju agrošumarstva. U ravničarskim područjima (područjima intenzivne ratarske i povrtarske proizvodnje) prioritet treba da bude

preduzimanje mjera za sprečavanje ekoloških i zdravstvenih mjera vezanih za intenzivnu, monokulturnu i mehanizovanu poljoprivrednu proizvodnju, uz istovremeno unapređivanje sistema za navodnjavanje i odvodnjavanje, kontrolisanu primjenu mineralnih đubriva i pesticida, racionalno korišćenje energije i razvijanje obnovljivih izvora energije. Na brdovitim terenima sa tradicijom u voćarskoj proizvodnji treba podržati razvoj voćarske proizvodnje, uz primjenu metoda organske proizvodnje i metoda strogo kontrolisanog prihranjivanja i integralne zaštite biljaka od bolesti i štetočina. Potrebna je zaštita i održivo korištenje poljoprivrednog zemljišta planinskih područja sa prostranim livadama i pašnjacima, velike ekološke i ekonomske vrijednosti (Vlada RS, 2009).

Primarni zadatak svake države je očuvanje i najbolje moguće korišćenje poljoprivrednog zemljišta kao resursa. Dva najčešća oblika ugorožavanja zemljišta jesu nekontrolisana konverzija poljoprivrednog zemljišta u građevinsko zemljište u kontaktnim zonama naselja, prije svega gradova i duž saobraćajnih koridora. Drugu opasnost predstavlja erozija zemljišta, dominantno u brdsko-planinskom području. Zbog toga, treba stalno i sistematski raditi na poboljšanju kvaliteta poljoprivrednog zemljišta sprovođenjem melioracija raznih vrsta, od popravljanja hemijskog sastava zemljišta do razvoja hidromelioracionih sistema (odvodnjavanje, navodnjavanje, povećanim korišćenjem vode u poljoprivrednoj proizvodnji, korišćenjem termalnih voda za zagrijavanje staklenika i plastenika). Osnovu poljoprivredne proizvodnje u Republici Srpskoj čini seljačka proizvodnja na malom poljoprivrednom posjedu koji se sastoji od više malih parcela. Nepovoljnost predstavlja dalje dijeljenje i usitnjavanje zemljišta kroz proces nasljeđivanja. Usitnjeni posjed automatski znači ograničenja u primjeni agrotehničkih mjera i neracionalnu i svaštarsku proizvodnju. Pošto seoski proizvođači nisu dovoljno organizovani, zadrugarstvo skoro da ne postoji, a slaba je povezanost primarne proizvodnje, prerade i finansijskih institucija. „Da bi došlo do povećanja posjeda i izlaska iz svaštarske proizvodnje, tj. da bi se ušlo u specijalizovanu tržišnu proizvodnju, potrebno je formirati stabilan i dugotrajan sistem pariteta cijena, najprije između raznih vrsta poljoprivrednih proizvoda, a zatim i između poljoprivrednih i industrijskih proizvoda. To je bitan preduslov za formiranje masovnije proizvodnje za tržište” (Ibidem). U strukturi poljoprivredne proizvodnje, u panonskom prostoru dominiraju ratarske kulture (kukuruz, pšenica, suncokret, soja, repica), a u peripanonskom su najzastupljenije voćarske kulture i krmno bilje. U brdsko-planinskom području se na veoma usitnjenim parcelama stanovništvo bavi ekstenzivnim stočarstvom i proizvodnjom ratarskih kultura za lične potrebe (uglavnom krompir, ječam). U području Humina, veću zastupljenost imaju mediteranske kulture, prije svega vinova loza, duvan i voće. I prehrambenu industriju karakteriše velika usitnjenost proizvođačkih kapaciteta, ali i izrazito nepovoljna distribucija kapaciteta. Pogoni mlinske, pekarske i industrije mlijeka su prediomenzionisani u sjevernom dijelu, a nedovoljno razvijeni u istočnim dijelovima Republike Srpske.

Za poljoprivrednu i prehrambenu industriju nedostaje strategija razvoja ruralnog prostora i u okviru toga strategija razvoja sela i poljoprivredne i prehrambene industrije. Cilj treba da bude očuvanje i aktiviranje svih raspoloživih potencijala za poljopirvrednu proizvodnju. Šume i šumska zemljišta u Republici Srpskoj zauzimaju „oko polovine ukupne teritorije (1.294.186 ha ili 52,5% ukupne površine). Površine obrasle šumskom vegetacijom zauzimaju 42,57% teritorije, što iznosi oko 0,83 ha po stanovniku. Kategorija visokih šuma u ukupnom šumskom fondu ima najveće učešće. „Visoke šume se nalaze na 45,3% površine šumskog zemljišta, izdanačke šume se prostiru na 27,9% ukupne površine šumskog zemljišta, šumske goleti na 11,6% i šumske kulture 4,7%. Ukupna drvna zaliha šuma Republike Srpske iznosi 236 miliona m3 , a ukupan godišnji zapreminski prirast 6,8 mil. m³” (Ibidem). U strukturi šuma, najzastupljenije lišćarske zajednice su bukove šume (17,7%), a od četinara, to su mješovite jelovo-smrčeve i borovo-jelovo-smrčeve sastojine (22% ukupnog 216 šumskog fonda). Kod visokih šuma sa prirodnom obnovom ukupna drvna zaliha u prosjeku iznosi 327 m³/ha (četinari : lišćari = 42,9% : 57,1%). Prosječno za sve kategorije šuma godišnji etat108 iznosi 4,5 m³/ha, što je oko 65% godišnjeg zapreminskog prirasta (Ibidem). Pošto su šume jedno od najbitnijih prirodnih bogatstava, opredjeljenje za razvoj šumarstva i drvne industrije je veoma bitno za ukupni razvoj Republike Srpske. Ozbiljan nedostatak je nizak stepen prerade drveta, zato treba stimulisati izvoz samo proizvoda sa višim fazama prerade drveta (namještaj, stolarija). Zbog intenzivne sječe „površine pod šumama treba povećavati: pošumljavanjem goleti, uglavnom u istočnoj Hercegovini, podizanjem šumskih zasada u okviru kompleksa antierozionih radova i pošumljavanjem poljoprivrednog zemljišta koje je nastalo krčenjem šuma, čime bi se zemljišta niske plodnosti pretvorila u šumska zemljišta visoke produktivnosti” (Ibidem). Racionalno gazdovanje drvetom podrazumijeva što viši stepen prerade. Prema raspoloživim podacima, izvoz trupaca dostiže 21% ukupne vrijednosti izvoza drveta, a rezana građa čak 70%. Izrazito je mala proizvodnja namještaja, a osim toga, ta proizvodnja veoma je usitnjena.

Tabela 4.6. Uporedni pokazatelji o šumskom fondu: entiteti, BiH i susjedne države

Sekundarnom sektoru pripadaju industrija,rudarstvo, građevinarstvo i proizvodno zanatstvo, a okosnicu razvoja čine mineralni resursi. Njihovo pojavljivanje veže se za brdsko-planinske predjele Republike Srpske, koji su izgrađeni od stijenskih masa, pretežno paleozojske i mezozojske starosti, dok se za sedimente tercijarne i kvartarne starosti (dominantni u kraškim poljima, kotlinama i riječnim dolinama), vežu pojave ugljenosnih serija. 108 Dozvoljena količina drvne mase za sječu na godišnjem ili desetogodišnjem nivou. 217 Karta 4.5. Mineralne sirovine Republike Srpske (Izvor: PP RS 2015) Na sjeverozapadu je unsko-sanski lokalitet, za koji se veže pojava željezovitih minerala koji se eksploatišu na tri lokaliteta: Ljubija, Omarska i Tomašica. U srednjem Podrinju, u rejonu Vardište – Mokra Gora, dijagnosticirane su zalihe željeza i nikla. Zbog ekonomskog značaja nikla i njegove cijene na svjetskom tržištu, postoji interes da se otvori rudnik ovog metala. Kao posljedica vulkanske aktivnosti tokom neogena, u srednjem Podrinju su kroz proces orudnjenja i mineralizacije formirana ležišta obojenih metala. U rejonu Srebrenice aktivan je rudnik Sase, u kojem se eksploatiše ruda olova i cinka. Ostala ležišta metala nisu ekonomski opravdana za eksploataciju ili vrednija ležišta još nisu registrovana. Veliki ekonomski značaj imaju terigeno-ugljenosne serije. Kada se radi o nemetaličnim sirovinama, postoje rezerve barita, azbesta, ukrasnog kamena, cementnih laporaca, gipsa, soli, kvarcnih sirovina, magnezita, tufova, zeolita, kvarcnog pijeska i drugih sirovina. Od nemetala, ekonomski su najvrednija ležišta boksita, koja se javljaju na tri šira lokaliteta. U sjeverozapadnom dijelu, eksploatiše se u rudnicima „Liskovac” kod Mrkonjić Grada i „Ljubišina dolina” kod Baraća. U srednjem Podrinju, najveći rudnici su u rejonu Vlasenica–Milići–Srebrenica, a u istočnoj Hercegovini, ležišta postoje kod Trebinja, Ljubinja i Nevesinja. Ležišta boksita imaju veliki ekonomski značaj i na bazi ovih serija u Podrinju izgrađena je fabrika glinice „Alumina” u Zvorniku, kao najznačajniji privredni objekat u regiji. Brojna su ležišta građevinskog materijala. Oko Mrkonjić Grada nalaze se ležišta mermera i kvarcita, kod Šipova ležišta gipsa, kaolina i bentonita, a kod Milića se eksploatiše kvarcni pijesak. Registrovana su 54 kamenoloma, iako se eksploatacija vrši na mnogo više mjesta.

Energetski sektor Republike Srpske obuhvata proizvodnju, prenos i distribuciju električne energije, kao i proizvodnju uglja, tehničkih gasova, nafte i njenih derivata i transport i distribuciju gasa. U strukturi proizvedene električne energije dominira hidroenergija (55% ukupne proizvodnje električne energije). Započeta je gradnja novih objekata, kao što su sljedeće HE: na Vrbasu „Krupa” i „Banjaluka Niska”, u slivu Trebišnjice projekat „Gornji horizonti” i „Buk Bijela” na Drini. Planirana je gradnja novih HE na Drini (Tegare, Zvornik). Ostalih 45% otpada na termoelektrane, koje su izgrađene na ležištima uglja: TE Ugljevik (mrki ugalj), i TE Gacko i Stanari (lignit). Ove TE su, uglavnom, instalisane snage > 300 MW, a postoje planovi za gradnju drugog bloka iste instalisane snage u Gacku i Ugljeviku. Zahvaljujući ovim elektroenergetskim postrojenjima, privredna struktura ovih opština je potpuno promijenjena od poljoprivredne u industrijski usmjerenu. Proizvodnja tehničkih gasova odvija se na pet glavnih lokacija i zadovoljava industrijske potrebe, a rafinerije nafte u Brodu i ulja u Modriči značajne su zbog toga što zadovoljavaju domaće potrebe za naftnim derivatima i motornim uljima, ostvaruju izvoz i tako doprinose smanjenju spoljnotrgovinskog deficita, ali i povećanju BDP-a.

 Industrija je dominantna privredna grana u Republici Srpskoj, u kojoj je od 9347 preduzeća više od 60% u oblasti industrije.109 Postoji direktna veza između industrijskog razvoja i ukupnog društvenog prosperiteta svake države, a to objašnjavaju brojne ekonomske i geografske teorije razvoja. To se posebno odnosi na razvoj urbanih sistema, kao i dijela vangradskog prostora kada se radi o sirovinskim lokacijama. Na bazi ovih zakonitosti razvijeni su brojni ekonomski modeli, a jedan od često primjenjivanih je teorija polova rasta i razvoja koju daju Peroux i Baudeville110. Ovi polovi rasta i razvoja izdvajaju se u zavisnosti od stepena uticaja urbanih središta na vlastito gravitaciono područje, a mogu biti izdvojeni i na osnovu geografskih indikatora. Kompleksnost odnosa i međuzavisnost industrijskog rasta i razvoja urbanih sistema pojašnjavaju Todaro i Smit, koji navode da polovi rasta predstavljaju regije koje su socijalno i ekonomski naprednije od ostalih oko njih, poput urbanih centara u odnosu na ruralno područje u nedovoljno razvijenim zemljama. Velika ekonomska aktivnost ima tendenciju da okuplja stanovništvo oko tih polova rasta zbog ekonomija aglomeracije i nižih troškova lociranja industrije u području gdje je već sagrađena ekonomska infrastruktura. U ukupnom bruto domaćem proizvodu za 2015, prerađivačka industrija učestvuje sa 8,7%, proizvodnja energije sa 4,3% i rudarstvo sa 2,3%. Posmatrano sa stanovišta zaposlenosti, ova područja imaju dominantnu ulogu i zapošljavaju oko četvrtine ukupnog broja zaposlenih. Razvoj industrije je bitan strateški razvojni interes Republike Srpske, koji uključuje različite grane, kao što su: metalurgija, prerada metala, elektroindustrija, hemijska, gumarska, industrija nemetala, tekstilna, kožarska, grafička i vojno-industrijski kompleks ili namjenska industrija. Osnovno opredjeljenje politike razvoja industrije obuhvata i politiku razvoja prostora za formiranje raznih vrsta industrijskih zona i lokacija. Industrijska zemljišta odnosno lokacije mogu biti sirovinske i tržišne, ali i jedne i druge moraju biti planski organizovane, a kapaciteti industrije moraju se graditi i u disperziji i koncentrisano. Industrijska proizvodnja podrazumijeva viši stepen prerade sirovina, što znači veće zapošljavanje kvalifikovane radne snage i veći prihod po osnovu proizvodnje vrednijih roba. To zaposlenima donosi veća primanja u zavisnosti od nivoa kvalifikacije, a za urbani centar – regiju– državu brži razvoj. Kao povratna sprega djeluju nove tehnologije koje se primjenjuju, jer zahtijevaju stalno nove investicije i usavršavanje radnika, a sa druge strane, prelijevanje pozitivnih efekata na druge industrijske grane i jačanje efekta sinergije na ukupni razvoj. U socijalističkoj Jugoslaviji, koncept ekonomskog razvoja zasnivao se na razvoju industrije i velikih preduzeća kao generatora razvoja, koji su integrisali proizvode malih i srednjih preduzeća. Takvi primjeri bili su automobilska industrija „Zastava” Kragujevac, koja je generisala proizvode metalske, motorne, elektro, hemijske, industrije guma i plastike itd. Slične efekte imala je vojna namjenska industrija, jer je u proizvodnji visokotehnoloških borbenih sredstava (avion, helikopter, tenk, brod, podmornica) bilo neophodno učešće naučno-tehnoloških instituta, ali i brojnih preduzeća iz cijele Jugoslavije. Najveći broj ovih fabrika nalazio se u BiH. Ova faza optimističkog razvoja trajala je više decenija, a raspad Jugoslavije doveo je do uništenja ili dezorganizovanja i razbijanja cijele njene privrede. Posljedično, to je izazvalo premještanje stanovništva i masovnu bespravnu stanogradnju, što je dovelo do toga da najveći dio industrijskih površina potpuno uraste u urbano tkivo gradova i naselja, čime je vrijednost zemljišta tih zona i lokacija bitno povećana. Tim procesom izazvani su i drugi problemi, od saobraćajne zagušenosti, ekološke ugroženosti do naglog rasta različitih vidova socijalne patologije (nasilje, kriminal, krađe, razbojništvo). Istovremeno, sa ovim procesom otpočeo je i proces tranzicije, koji je u osnovi imao dva bitna dijela. Prvi dio bila je privatizacija, tj. rasprodaja državnih firmi, odnosno kapitala, često ispod svake razumne cijene i bez ikakvih garancija da će kupci bilo kada stvarno pokrenuti proces proizvodnje, otvoriti nova radna mjesta i dr. Stvarno, investitori su veoma često kupovali tržište i građevinsko zemljište ili uništavali potencijalnu konkurenciju. Nestali su veliki privredni sistemi ili im je proizvodna struktura potpuno promijenjena, npr. elektronska industrija Čajavec, mašinska industrija Jelšingrad u Banjoj Luci, fabrika alata u Trebinju, Energoinvestove i Famosove fabrike elektroopreme i motora u I. Sarajevu i sl.

Drugi dio procesa tranzicije bio je pokretanje privatne inicijative za razvoj malih i srednjih preduzeća u oblasti industrije. Mala i srednja preduzeća su potrebna, nedostajala su u mehanizmu nekadašnje državne privrede, ali ona nisu i ne mogu biti osnova razvoja ozbiljnih država iako zapošljavaju najviše radne snage u industrijski najrazvijenijim zemljama, prije svega zbog male i usitnjene akumulacije. Na makronivou, shodno mreži naselja i gradova i koncentraciji industrijskih postrojenja, određene su osovine i polovi razvoja, kao i do sada neiskorišćene nodalne tačke koje mogu biti od značaja za lokaciju i razvoj industrije. Npr. u Republici Srpskoj postoji manje od 1% velikih privrednih sistema sa više od 250 zaposlenih, ali oni zapošljavaju više od 30% ukupno zaposlenih. Takva su javna preduzeća u oblasti elektroenergetike (hidroelektrane i termoelektrane), prerađivačke industrije („Alumina”, „Optima” – rafinerija nafte i ulja) ili prehrambene industrije („Vitaminka”, „Sava”, „Svislajon”).

Tercijarni sektor se naziva i usluge ili uslužne djelatnosti, a objedinjuje saobraćaj, trgovinu, turizam, ugostiteljstvo, zanatstvo, bankarstvo i komunalnu privredu. Shodno ranijim stavovima o koncentraciji stanovništva, mreži urbanih centara i osovinama razvoja, dizajniran je i saobraćajni sistem Republike Srpske. Njegovu okosnicu čini mreža auto-puteva, magistralnih i regionalnih puteva te željeznička pruga od Novog Grada preko Prijedora i Banje Luke do Doboja. Ovo je rezultat profilisanja naselja i gradova koji imaju određeni centralitet: entitetski centar Banja Luka; mezoregionalni centri: Bijeljina, Doboj, dvojni mezoregionalni centar Pale i aglomeracija Istočno Sarajevo, Prijedor i Trebinje; subregionalni centri: Gradiška, Zvornik, Mrkonjić Grad i Foča; primarni i sekundarni lokalni centri iz kojih će se širiti razvojni impulsi na okolni prostor. Ostala naselja imaće specifičnu monofunkcionalnu, tj. pretežno poljoprivrednu ili turističku funkciju. Na osnovu gravitacione snage ovih urbanih centara razvija se potreba za putovanjem, a broj i frekvencija broja automobila u toku dana definiše opravdanost gradnje određenog tipa saobraćajnica. Najveći prioritet imaju auto-putevi koji se sastoje od po dvije kolovozne i zaustavne trake u svakom pravcu, koje su fizički odvojene bankinama. Najznačajniji završeni autoputevi su: Banja Luka – Gradiška (34 km) i Banja Luka – Doboj (72 km). Planirana je gradnja drugih dionica u okviru mreže auto-puteva: Banja Luka–Mliništa (95 km), Doboj– Vukosavlje (47 km), Vukosavlje–Brčko–Bijeljina–Srbija (92 km), Banja Luka – Prijedor – Novi Grad – Hrvatska (72 km). Zbog malog saobraćajnog prometa, planirani su brzi putevi u istočnom dijelu, koji podrazumijevaju modernizaciju postojećih saobraćajnica (ispravljanje krivina, dogradnju treće trake za vozila koja se kreću uzbrdo i sl.): Bijeljina–Zvornik, Foča–Trebinje, Istočno Sarajevo–Višegrad–Srbija, Stolac – Ljubinje–Trebinje–Crna Gora. Od ostalih projekata, to su: dovršavanje magistralnog puta M5 u dolini Prače, željezničke pruge Banja Luka – Gradiška i Šamac–Bijeljina–Srbija, luke i pristaništa na Savi, Uni i Drini (prije svega Brod i Gradiška).

Pominjani su i projekti izgradnje aerodroma na Glasincu i u Trebinju, ali ih treba posmatrati samo u svjetlu mogućih zajedničkih projekata. Aerodrom Glasinac ima perspektivu samo u slučaju zatvaranja aerodroma Sarajevo za putnički saobraćaj (aerodrom u gradu u perspektivi će opsluživati samo male avione), a aerodrom Trebinje ima smisao samo u slučaju gradnje značajnijih turističkih sadržaja u Popovom polju i kao aerodrom za male i sportske avione koje, zbog nedostatka kapaciteta, ne može da primi aerodrom Ćilipi u Dubrovniku. Intenziviranjem privrednih aktivnosti i povećanjem stope zaposlenosti, ovi saobraćajni pravci i objekti će imati veći uticaj na prostornu organizaciju Republike Srpske i stvaranje multimodalnih saobraćajnih nodova (robno-transportni centri na spoju dva ili više vidova transporta, npr. riječna luka, auto-put i željeznica, aerodrom i željeznica), a takve perspektive imaju: Banja Luka, Bijeljina, Brod, Višegrad, Gradiška, Doboj, Zvornik, Sokolac, Prijedor, Trebinje. Razvoj saobraćajnog sistema stoji u direktnoj vezi sa potrebom zaštite prirodnih areala. Pored saobraćaja, veliku važnost imaju trgovina i turizam. U strukturi BDP-a, najveće učešće ima sektor trgovine (12,1%). Slično je i u domenu broja preduzeća, najviše ih je iz ove oblasti. Trgovački objekti su najzastupljeniji i u prostornoj strukturi gradova. Sa druge strane, turizam je privredna djelatnost koja ima izražen rast broja zaposlenih, ali i učešća u strukturi BDP-a. Većim dijelom, to je rezultat postojanja prirodnih potencijala koji imaju značajnu atraktivnost (rijeke, planine, jezera). Najveći stepen imaju nacionalni parkovi Kozara, Sutjeska i Drina, a u grupu ostalih i zaštićenih područja spadaju: vodeni ekosistemi Bardača i Klinje, šumski rezervati Janj, Omar, Tisovac, Tisovljak, Sokolina, Perućica, Srednje Podrinje i Bukov do. Kao šire planinsko područje, to su Jahorina i Trebević.

Kvartarni sektor objedinjuje djelatnosti iz domena državne uprave, obrazovanja, nauke, kulture, informisanja, zdravstva isocijalne zaštite i generiše veliku zaposlenost, ali ne ostvaruje direktnu dobit. Zato se ovaj sektor zove neproizvodni, za razliku od realnog (primarni i sekundarni). Na demokratskim principima je organizovana i podijeljena vlast na izvršni, zakonodavni i sudski dio. Izvršnu vlast čine organi uprave na različitim nivoima vlasti: lokalna, entitetska i državna. Jedinice lokalne samuprave su najniži nivo organizacione strukture vlasti. Čine je administracije opština i gradova i, shodno zakonskoj regulativi, odgovorne su za funkcionisanje lokalnih zajednica. Srednji nivo vlasti je entitetski i ovo je najvažniji segment uprave koji servisira najvažnije potrebe građana (16 ministarstava i brojne vladine agencije) od obrazovanja i zdravstvene zaštite do segmenta bezbjednosti i kreiranja makroekonomskog okvira. Državni nivo obuhvata Savjet ministara (deset ministarastava) i različite agencije (uglavnom iz domena bezbjednosti i finansija). Zakonodavnu vlast predstavlja Narodna skupština, kao najveći organ u kojem izabrani predstavnici biraju Vladu, usvajaju zakone i obezbjeđuju ravnopravnost svih građana i naroda. Sudsku vlast čine institucije sudova različitog nivoa. Osnovni sudovi su prvostepeni, okružni sudovi su drugostepeni i na vrhu piramide je Vrhovni sud. U domenu institucija tužilaštava, postoje republičko, okružna i specijalno tužilaštvo Republike Srpske. Sudska vlast je nezavisna od izvršne, uređuje se entitetskim zakonima, ali postoji visok nivo usaglašavanja po svim elementima (zakoni, kadrovi) svih institucija kroz Visoki sudski i tužilački savjet BiH.

Sistem obrazovanja je jedan od najvećih segmenata državne vlasti i u cijelosti se uređuje zakonima Republike Srpske. Čine ga institucije obrazovanja četiri organizaciona nivoa, od institucija predškolskog vapitanja i obrazovanja, preko osnovnih škola, do srednjih škola i visokoškolskih institucija. U Republici Srpskoj postoje dva javna univerziteta koja organizuju nastavu na tri akademska nivoa: osnovne, master i doktorske studije. Univerzitet u Istočnom Sarajevu ima 16 fakulteta, lociranih u gradovima od Trebinja do Doboja, a Univerzitet u Banjoj Luci ima 18 fakulteta. Pored Ministarstva prosvjete, postoje stručni organi (Republički pedagoški zavod, Zavod za obrazovanje odraslih) koji provode nadzor nad radom ovih institucija. Naučnoistraživački rad se najvećim dijelom provodi na univerzitetima i Akademiji nauka i umjetnosti Republike Srpske, a postoji nekoliko instituta (Poljoprivredni, Institut za javno zdravstvo, Veterinarski…). Od republičkih institucija kulture, postoje muzeji (Republike Srpske, savremene umjetnosti, Spomen-područje „Donja Gradina”, rimski municipijum „Skelani”), pozorišta (Narodno i Dječje), biblioteke (Narodna i univerzitetska, Biblioteka za slabovida lica, matične i narodne), Arhiv, kao i Zavod za zaštitu prirodnog i kulturno-istorijskog nasljeđa. Na lokalnom nivou, postoje institucije kulture koje finansniraju jedinice lokalne samouprave (uglavnom domovi kulture). Segment informisanja podrazumijeva štampane (dnevne i sedmične novine, revije…) i elektronske medije (radio, televizija, internet portali…), koji mogu biti javni (RTRS, novinska agencija SRNA) ili privatni (BN, ATV…). Značajan broj lokalnih medija (radio-stanice i novine) dio su opštinskih institucija kulture i informisanja. Institucije zdravstvene i socijalne zaštite postoje u svim lokalnim zajednicama i čine ih institucije primarne zdravstvene zaštite (domovi zdravlja i ambulante porodične medicine) i centri za socijalni rad.

Sekundarni nivo zdravstvene zaštite predstavljaju bolnice, a tercijarni nivo je klinički centar. I sistem zdravstvene i socijalne zaštite je veoma brojan. Podrazumijeva, na lokalnom nivou, ambulante porodične medicine i domove zdravlja, te opštinske centre za socijalni rad. Na regionalnom nivou su bolnice koje su centri sekundarne i tercijarne zdravstvene zaštite: Prijedor, Gradiška, Doboj, Bijeljina, Zvornik, Istočno Sarajevo, Foča, Nevesinje i Trebinje. Najveći nivo zdravstvenih usluga pruža Univerzitetska bolnica – klinički centar Banja Luka. Postoje i specijalizovane bolnice za psihijatrijsko liječenje (Sokolac i Jakeš), kao i specijalne vaspitno-obrazovne institucije za djecu sa posebnim potrebama (Prijedor, Banja Luka i Derventa). Sve ove institucije vode računa o fizičkom i mentalnom zdravlju stanovništva Republike Srpske.

4.3. REGIJE REPUBLIKE SRPSKE: IZMEĐU NODALNOFUNKCIONALNIH I STATISTIČKIH CJELINA

Na osnovu principa homogenosti i principa nodalnosti i funkcionalnosti, zasnovanih na prostornoj distribuciji stanovništva, uspostavljenoj mreži gradova i naselja, urbano-ruralnim odnosima i vezama između njih, moguće je izdvojiti pet mezoregija koje po svojim demografskim karakteristikama zadovoljavaju NUTS 3 nivo. Ovako definisani principi regionalizacije, u čijoj osnovi su različiti kriterijumi, predstavlja zadovoljavajući okvir za uspješnu društvenu regulaciju i kvalitetnu organizaciju Republike Srpske, koja će poslužiti optimalnoj iskorišćenosti njenih prirodnih resursa i omogućiti njen što ravnomjerniji razvoj. Ova regionalizacija je opisana u poglavlju o statističkim regijama, ali je to samo prvi nivo kompleksne regionalizacije koja počiva i na drugim kriterijumima.

Tabela 4.7. Nacionalna struktura stanovništva Republike Srpske

Na osnovu: Republički zavod za statistiku Republike Srpske Polazni osnov je normativni kriterijum, koji na bazi pravnog identiteta Republike Srpske polazi od pretpostavke da su ove mezoregije oivičene entitetskom i državnom granicom. Veličinu ovih mezoregija definiše NUTS klasifikacija za treći nivo. To je ujedno (prema OECD115) i minimalni broj potrošača, koji daje pretpostavke za održiv razvoj i uspostavljanje optimalne organizacije institucija obrazovanja, zdravstvene zaštite, saobraćaja i drugih javnih službi. Treći kriterijum je demografsko-naseljski, koji uvažava tradicionalne i novouspostavljene veze između pojedinih naselja i gradova. Važan pokazatelj ovih odnosa su i migracije stanovništva i komunikacije. To je vidljivo na osnovu gustine i kvaliteta saobraćajne mreže i glavnih nodusa. Na kraju, sve ove kriterijume sublimira princip funkcionalnosti, na bazi kojeg se ove statističke regije oblikuju u nodalno-funkcionalne regije. Organizacija u sastavu UN zadužena za ekonomsku saradnju i razvoj zemalja članica.

4.3.1 Mezoregija Potkozarje

Osnovne crte reljefa Potkozarja čine po tri planine i rijeke. Grmeč i Prosara imaju rubni položaj, dok se Kozara nalazi u centralnom dijelu regije. Ove planine svojim položajem i visinom ne predstavljaju značajniju komunikacijsku prepreku između urbanih centara, jer su doline Une i Save položene periferno, a dolina Sane sa kotlinskim proširenjem Prijedora predstavlja centralnu zonu regije. Zato ova regija objedinjuje tri fizionomske cjeline: Potkozarje, Pounje i Posavinu.

Karta 4.9. Mezoregionalna cjelina Potkozarje Izvor: Mutabdžija, Šušnjar, QGIS

Sjevernu granice regije i cijele Republike Srpske čini Sava, koja teče duž širokog „tektonskog rova Save”. Prostor južno od nje naziva se Posavina, koja je uporednički izdužena između ušća Une (100 m) i Drine (82 m) i predstavlja dio dna Panonskog basena, koji u morfološkom pogledu predstavljaju prostrani nizijski tereni. To je mladi kvartarni teren nastao akumulacijom nanosa Save i pritoka, koje su pred ušćem i oko donjih tokova izgradile makroplavine (Una, Vrbas, Ukrina, Bosna i Drina), kao glavno obilježje u reljefu Posavine. Ove naplavne ravnice čine isprekidani niz čije su prostranstvo i izrazitost proporcionalni dužini pritoke. To je u vezi sa površinom i energijom reljefa u slivu (relativne visine između razvođa i dna basena) i njegove geološke građe (mekše stijene su podložnije eroziji), što dovodi do povećane količine nanosa. Iznad korita Save i njene pritoke Rakovice diže se horst planina Prosara (363 m), koja na jugu prelazi u masiv Kozare. Ona pripada rudnim i flišnim planinama sjevernog dijela Republike Srpske. Njena širina između Save i Sane (20 km) kraća je od uporedničke izduženosti između Une i Vrbasa (70 km), a u njenoj građi dominiraju fliš i serpentini. Ova šumovita planina je zbog svojih prirodnih ljepota i kulturnog značaja proglašena za nacionalni park, jer je tokom Drugog svjetskog rata predstavljala oazu otpora fašistima, ali nažalost, i mjesto ogromnog stradanja srpskog naroda. (u njemačkoj ofanzivi 1942 god., 68.600 izbjeglih stanovnika iz potkozarskih sela, od toga 23.000 djece, odvedeno je u koncentracione logore od Jasenovca do Aušvica, a partizanski otpor je ugušen. O tome svjedoči grandiozni spomenik na Mrakovici, autora Dušana Džamonje i druga umjetnička djela, npr. istoimeni film Veljka Bulajića i poema Skendera Kulenovića „Stojanka majka Knežopoljka”).

Pounje po svojim morfološkim crtama pripada obodu Panonske nizije, a laktasto skretanje prema sjeveroistoku kod Krupe ukazuje na prvobitno ušće u Panonsko more, čijim se oticanjem tok produžavao dalje prema sjeveru. Sadašnje ušće nalazi se kod Jasenovca, a Knešpolje predstavlja njenu makroplavinu, u kojoj su, pored Dubice, veća naselja Draksenić, Međeđa i Donja Gradina. Veće pritoke sa desne strane su joj Sana, Strigova, Mlječanica i Moštanica. Prijedorska kotlina predstavlja najveće tektonsko proširenje koje su fluvijalnom erozijom dodatno oblikovale Sana i Gomjenica, a zbog zamočvarenosti ovih terena, ovdje su napravljeni ribnjaci. Južnije od ove kotline nalazi se peripanonski prostor koji počinje Podgrmečom, pripada opštinama Oštra Luka i Krupa na Uni (podijeljene opštine u FBiH: Sanski Most i Bosanska Krupa).. grafskih karakteristika, Potkozarje je sa 200.000 stanovnika jedna od najgušće naseljenih regija Republike Srpske (71 st./km2 ), ali je prosječna starost stanovništva (42,2 god.) iznad republičkog prosjeka. To se posebno odnosi na malobrojne i rubne planinske opštine (Oštra Luka, Krupa na Uni, ali i Kostajnica), u kojima je nedostatak privredne aktivnosti pospješio unutrašnje (selo–grad) i spoljne migracije (inostranstvo). Prostorna distribucija stanovništva pokazuje najveću koncentraciju u Prijedorskoj kotlini i duž obala Save i Une, a najmanja je u Podgrmeču.

Tabela 4.8. Opšti pokazatelji o stanovništvu regije

U Potkozarju tek svaki treći stanovnik živi u urbanim centrima koji imaju više od 5000 stanovnika, što čini stepen urbanizacije od 35,5%. Analiza hijerarhije urbanih centara pokazuje da su to svega četiri centra, koja u odnosu na ukupan broj naseljenih mjesta (293) čine svega 1,4%. Prijedor je glavni centar regije i jedini ima status grada, dok je Gradiška sekundarni centar. Dubica i Novi Grad su 117 Metodologija izračuna: proizvod broja stanovnika i prosječne starosti date opštine, zatim zbir svih proizvoda po oštinama, i na kraju, količnik ukupnog broja stanovnika i zbira svih prosječnih godina. 230 regionalni centri trećeg ranga, a Kostajnica i Oštra Luka su centri četvrtog ranga. Srednje velika naselja (1000–5000 st.) čine 12,2%, a najmalobrojnija naselja (< 1000 st.) imaju učešće od 86,3%. Na nivou opština, uočava se dominantan položaj opštinskog/gradskog centra, pri čemu se koncentracija stanovništva u opštinskom centru kreće od 30,9% u Gradišci i 36,6% u Prijedoru, a u manjim centrima je to učešće preko 40%: Novi Grad 40,8%, Dubica 53,7%, a Kostajnica 73,7%. Krupa na Uni je jedina opština koja nema urbanog centra sa izraženim elementima centraliteta, već su to samo seoska naselja. Prijedor je najveći grad, sa 33.000 stanovnika, i predstavlja centar rudarsko-prerađivačkog akcionog područja kojem gravitira cijela regija. Ovo područje bitno određuju tri industrijske grane: rudarstvo, agro-prehrambena industrija i turizam. Na obroncima Majdanskih planina nalaze se površinski kopovi željezne rude (Ljubija i Omarska), a u Prijedoru je lociran Rudarsko-geološki fakultet. Ovi rudnici dio su sistema „Mital” koji rudu transportuje do željezara Zenica i Smederevo, i predstavljaju okosnicu industrijskog razvoja regije.

Tabela 4.9. Urbani odnosi u mezoregiji Potkozarje na osnovu preliminarnih podataka o broju stanovnika Republike Srpske prema naseljenim mjestima.

Agro-prerađivačka industrija bazirana je na poljoprivrednoj proizvodnji, a osim ratarske (kukuruz) i stočarske proizvodnje (mlijeko), nosioci privrednog razvoja su fabrike prehrambenih artikala: „Mira” u Prijedoru, „Mlijekoprodukt” i „HPK Draksenić” u Dubici, „Agrojapra” Novi Grad i „Top Farm” Gradiška. Sektor usluga vezan je za memorijalno područje Donja Gradina i manastir Moštanica i valorizaciju turističkih motiva nacionalnog parka „Kozara”, koji ima turističko-obrazovne sadržaje sa raznovrsnim vidovima turizma (omladinski, sportsko-rekreativni, klimatski, planinski). Turističke sadržaje upotpunjuju banja i zdravstveno-turistički centar Mlječanica, potencijalni banjski lokalitet Lješljani, planirani park prirode Potkozarje, kao i potencijalni turistički sadržaji vezani za Unu i seoski turizam u opštini Kostajnica. Kulturnu ponudu ove regije upotpunjuju legati i stalne izložbe velikih umjetnika i naučnika ovog kraja: Sretena Stojanovića iz Prijedora, Stojana Ćelića i Lazara Drljače iz Novog Grada, Đoke Mazalića iz Kostajnice i Vase Čubrilovića iz Gradiške. U hijerarhiji gradova i naselja, dominira Prijedor kao centar I ranga, u kojem živi 16,5% ukupne populacije regije. Prijedor ima status grada, regionalnu bolnicu, profesionalno pozorište (jedino van Banje Luke), muzej i druge kulturne i obrazovne institucije. Gradiška, kao urbani centar II ranga, jeste centar Lijevča polja i istočnog Potkozarja, ima bolnicu i brojne kulturne i obrazovne institucije. Stanovništvo ostalih opština je funkcionalno vezano za Prijedor, osim Dubice, koja gravitira Gradišci. Opštinski centri Novi Grad, Dubica i Kostajnica jesu centri III ranga. Novi Grad bio je centar tekstilne industrije („Sana”), a danas lijepi pogranični grad na dvije rijeke (Una i Sana), sa nedovoljnom industrijskom osnovom.

I Dubica ima dvije velike rijeke (Una i Sava), hemijsku industriju Draksenić i fabriku mlijeka i mliječnih proizvoda. Kostajnica je mali pogranični grad na Uni, poznat po velikim šumama kestena. Malobrojne opštine – Oštra Luka (snažno usmjerna na Prijedor) i Krupa na Uni (Novi Grad) u morfološkom pogledu predstavljaju skup disperznih seoskih zajednica i bliže su odlikama centara V ranga. Oštra Luka smještena je na lijevoj obali rijeke Sane, u podnožju Majdanskih planina i na regionalnom putu Prijedor – Sanski Most. Pored opštinskog centra, veća seoska naselja su Koprivna, Usorci i Budimlić Japra. Krupa na Uni je skup planinskih sela na obroncima Grmeča. Opštinsko središte je Donji Dubovik (postoje još Srednji, Veliki i Mali), a ostala sela su Hašani (rodno mjesto Branka Ćopića), Bušević (Gornji i Srednji), Otoka i dr.

U domenu saobraćajne infrastrukture, glavne saobraćajnice su auto-put Banja Luka – Gradiška i Banja Luka – Prijedor – Novi Grad (planirana gradnja auto-puta). Ostali putevi rubno su položeni u dolinama Une (Novi Grad – Kostajnica – Dubica) i Save (Dubica–Gradiška). Željeznička pruga Novi Grad – Banja Luka ima strateški značaj za Republiku Srpsku, a u Prijedoru postoji sportski aerodrom Urije. Riječno pristanište u Gradišci nije iskorišćeno.

4.3.2. Mezoregija Banja Luka

U morfološkom pogledu, ovo je vrlo raznovrsna regija sa planinskim prostorom na jugu, centralni dijelovi pripadaju brdsko-planinskoj zoni, a sjeverno od Banjolučke kotline dominira nizijski teren. Sava je granica regije na sjeveru, a na jugu je to planinski geben Vitoroga i Klekovače. Na istoku granica ide obroncima niskih rudnih i flišnih planina Motajice, Ljubića i Borja, potom padinama Vlašića i Omara do kanjona Vrbasa.

Karta 4.10. Banjolučka mezoregija

Zapadna granica spušta se sa grebena Klekovače i preko Manjače i Majdanskih planina i Kozare presijeca Lijevče polje do Save. Planinski jug je dio bila i polja, krečnjačkih i šumovitih planina dinarskog pravca pružanja (Klekovača, Vitorog, Dimitor, Lisina), ispod kojih se nalaze skrašćene visoravni Janja i Dragnić Podova. Najnižu etažu u reljefu čine doline Plive, Janja i Sane, u čijim su se kotlinskim proširenjima razvili manji urbani centri (Šipovo, Jezero, Ribnik). Na padinama Lisine nastao je Mrkonjić Grad, a u visokim poljima i površima više manjih naselja i sela, od kojih su neka danas opštinski centri (Drinić, Potoci, Baraći, Strojice). Centralni dio regije čini Banjolučka kotlina i niske planine koje je uokviruju sa juga, istoka i zapada. Ovu zonu presijeca kanjon Vrbasa, čija kompozitna dolina ima nekoliko kraćih kanjonskih dijelova i manjih proširenja (Bočac, Krupa, Karanovac), nakon čega ulazi u Banjolučku kotlinu. To je 15 km meridijanski izduženo proširenje, na jugu od kanjona Tijesno (11 km dug i 600 m dubok) do laktaškog suženja na sjeveru. Prosječna širina kotline je oko 5 km, a nadmorska visina 163 m.

Nakon izlaska iz Banjolučke kotline, Vrbas postaje prava nizijska rijeka, koja je pri ušću u Savu izgradila makroplavinu Lijevče polje. Ostatak ranijeg ušća je danas ramsarsko područje Bardača, najznačajniji rezervat barske vegetacije i ornitofaune. Sve rijeke ovog kraja bogate su vodom i imaju izražen hidropotencijal. Vrbas izvire ispod Zec planine (Srednjebosansko škriljavo gorje) i nakon 250 km toka uliva se u Savu kod Srpca na 96 m nadmorske visine. Prosječni proticaj je 132 m3 /s, a na rijeci su izgrađene HE Jajce I–II (FBiH) i HE Bočac I−II (RS). Pored Banje Luke, protiče kroz Laktaše i Srbac, glavne pritoke sa desne strane su Ugar i Vrbanja, a sa lijeve Pliva i Crna rijeka. Ugar izvire na Vlašiću, blizu Babanovca, na 1550 m i gotovo cijelim tokom (45 km) teče kroz kanjonsku dolinu. Prosječni proticaj pri ušću je oko 7 m3 /s, a na njemu su izgrađene dvije mini HE. Na njegovoj desnoj obali, visoko iznad kanjonske doline, nalazi se Kneževo, jedino naselje u njegovoj dolini. Vrbanja je najduža rijeka koja svojim cijelim tokom teče kroz Republiku Srpsku (95 km). Izvire na padinama Vlašića na 1530 m (Prelivode), teče kroz Maslovare, Kotor Varoš, Čelinac i uliva se u Vrbas u banjolučkom naselju Česma.

Pliva izvire ispod krečnjačkih odsjeka Smiljevac–Jastrebnjak i na svom toku od 33 km ima prosječan proticaj 38 m3 /s, protiče kroz Šipovo i Jezero, a uliva se u Vrbas u centru Jajca, preko živopisnog vodopada. Posebno je upečatljiv kanjon njene desne pritoke Janj, koji je zbog ljepote ovih predjela zaštićeno područje. Atraktivnosti ovog kraja doprinose etno i turistička naselja i sačuvane stare vodenice. Crna rijeka izvire iz jezera Balkana ispod Lisine, protiče kroz Mrkonjić Grad i nakon kraćeg toka uliva se kod Dabraca u Vrbas. Posmatrajući razmještaj stanovništva i sistem naselja, uočava se nejednaka gustina stanovanja i veličine urbanih centara idući prema jugu. Osim Banjolučke kotline (150), najveću gustinu stanovanja imaju tereni Lijevča polja (63), dolina Vrbanje (38) i Ukrine (57), a najmanju planinska područja južnog i jugoistočnog dijela regije (19 st./km2 ). Slični su pokazatelji i o prosječnoj starosti: namlađe stanovništvo živi u dolini Vrbanje (39,0 god.), Banje Luke (40,3), Lijevča polja (40,8) i doline Ukrine (42,0), a najstariji stanovnici žive na planinskom jugu (43,1 god.). U domenu urbano-ruralnih odnosa, u okviru regije nalazi se 461 naselje, od čega više od 5000 stanovnika i elemente urbanosti ima samo sedam ili 1,5%. Procenat urbanizacije je 54,7%, a najveći urbani centri su: Banja Luka, Prnjavor, Kotor Varoš, Mrkonjić Grad i Trn. Srednje velika naselja (1000–5000 st.) čine 8,6%, a najbrojnija su naselja sa manje od 1000 stanovnika koja čine 89,8% svih naselja. Banja Luka je urbani centar I ranga, to je najveći grad Republike i njen administrativni centar. Pored institucija republičkog i državnog nivoa (uprave, direkcije, agencije), grad je sjedište finansijskih institucija i različitih kompanija.

Tabela 4.10. Osnovni geografski podaci o opštinama mezoregije Banja Luka

Posebnost u odnosu na druge regionalne centre predstvljaju institucije obrazovanja, kulture i zdravstvene zaštite. Sve ovo su važni elementi velikog značaja Banje Luke za regiju i Republiku, jer njena gravitaciona snaga prevazilazi granice regije. Urbani centar II ranga je Mrkonjić Grad, koji ima „težak zadatak” da funkcionalno nadomjesti brojne nedostatke u malim opštinskim sredinama planinskog juga (osam opština). Ostali opštinski centri su populacijski, urbanistički i funkcionalno relativno zaokružene cjeline (Prnjavor, Laktaši, Srbac, Čelinac i Kotor Varoš), a blizina Banje Luke samo nadopunjuje njihov značaj. Najveći broj naselja pripada naseljima IV i V ranga, a to su sekundarni opštinski centri ili veća seoska naselja. U saobraćajnom pogledu, ova regija će uskoro imati mrežu auto-puteva koji će povezivati sjever i jug regije (prevoj Mlinište–Sava) i istok i zapad (Prijedor–Prnjavor). U presjeku ovih koridora je aerodrom Banja Luka. Pored primarnog značaja postojećih i budućih saobraćajnica u domenu bolje povezanosti, bržeg i bezbjednijeg putovanja i jačanja tranzitnog saobraćaja, sekundarni značaj će se ogledati u zadržavanju stanovnika na rubnim dijelovima regije, a ne njihovom preseljenju u Banju Luku. Podizanjem opšteg nivoa i kvaliteta javne infrastrukture, stvoriće se bolje pretpostavke za privrednu aktivnost, a time i za ostanak mladih ljudi u ovim rubnim opštinama i ravnomjeran razmještaj stanovništva. Kvalitet saobraćajne infrastrukture pospješuje željeznička pruga od Novog do Doboja, koja presjeca ovu regiju, a aerodrom Mahovljani otvara mogućnost lakšeg putovanja, posebno za brojnu dijasporu koja živi u zemljama Zapadne Evrope.

Tabela 4.11. Opšti podaci o strukturi naseljenih mjesta (www.rzs.rs.ba) 

U turističkoj privredi, atraktivni motivi vezani su za prelijepu prirodnu osnovu i bogatu kulturnu baštinu cijele regije. Planinski jug (gornjesansko-plivska zona) kao glavne turističke motive, vezane za vodu, ima: jezero Balkanu, izvor i tok rijeke Plive, Janj i Janjske otoke, Kuprešku rijeku, Ribnik, Sokočnicu i Sanu. U domenu prirodno-ekoloških motiva, najznačajnije destinacije su: prašume Janj i Lom, eko-zona Zelenkovac i rejoni pogodni za lovni turizam (Roduša, Ljuša, Natpolje, Lisina).

 U oblasti kulturno-istorijskih motiva, najveći značaj imaju memorijalni parkovi Potoci – Jasikovac i Mliništa, Soko Grad i manastir Glogovac kod Šipova. Planirano je proglašenje Vitoroga za nacionalni park, a kao parkovi prirode, planirani su: dolina Plive i Janja, Sana – izvor i gornji tok, Lisina i Klekovača sa prašumom Lom. Potencijalni zimski turistički centar je Lisina, a sadržaja seoskog i eko-turizma ima u janjskom kraju, u Mrkonjić Gradu (Pecka) i etno-turizma u Ribniku (Treskavac, Dragoraj). Unutar nizijskih terena (vrbasko-motajička zona), najznačajniji turistički motivi su, pored Bardače, kao značajnog ramsarskog područja, dominantno lokaliteti kulturnog značaja. Takav je praistorijski arheološki lokalitet Donja Dolina, Banja Luka sa tvrđavom Kastel i muzejima republičkog značaja (Muzej savremene umjetnosti, Muzej Republike Srpske) i mnogobrojnim institucijama kulture (Arhiv, Narodna i univerzitetska biblioteka, Narodno pozorište, Dječije pozorište) i manifestacijama (Teatar fest, Dukatfest, Kočićev zbor, Ljeto na Vrbasu…), manastiri Gomionica, Liplje, Stuplje, gradovi Zvečaj Grad i Greben Grad, banjski turizam (banje Laktaši, Slatina, Srpske Toplice), razni vidova turizma u dolini Vrbasa (lovni, ribolovni, sportski – rafting), potencijalni sportsko-rekreativni centar na Manjači, planirani parkovi prirode Rupska rijeka i Osmača – Tisovac, planirani zaštićeni prirodni predio – planina Motajica, potencijalni sportsko-rekreacioni centar Mlinska rijeka kod Jošavke, potencijalni tranzitni turizam (auto-putevi Banja Luka – Gradiška i Banja Luka – Doboj).

Foto 4.16. Rafting na Vrbasu jedan je od značajnih turističkih potencijala regije. Nastavnici Filozofskog fakulteta Pale (Tanović, Mutabdžija i Živković) u kanjonu Tijesno.

4.3.3. Mezoregija Doboj

Ovo je jedina regija Republike Srpske u kojoj nema planinskog reljefa, pa u cijelosti pripada panonskoj i peripanonskoj zoni. Dominiraju niska pobrđa Krnjina (265), Vučjaka (367) i Trebave (692), te nešto viši predjeli Ozrena (918) i Borja (1007 m).

Karta 4.11. Dobojska mezoregija

U reljefu nizijskih terena, najizrazitije forme su Dobojska kotlina i Posavina, unutar koje se izdvajaju makroplavine Ukrine (Ivanjić polje) i Bosne (Šamačka Posavina). Bosna nastaje od nekoliko izdašnih kraških vrela kod Ilidže, koja se javljaju na kontaktu padina Igmana i Sarajevskog polja. Na svom toku od 272 km manjim dijelom protiče kroz Republiku Srpsku, prosječan proticaj joj je 100 m3 /s, a nakon Dobojske kotline i Modričkog suženja, postaje prava nizijska rijeka. Zbog oscilacija u padavinama, rijeka je 1974. i 2014. prouzrokovala katastrofalne poplave. Veće pritoke su joj: Željeznica, Miljacka, Krivaja i Spreča sa desne, a Lašva i Usora sa lijeve strane. Na teritoriji ove regije živi 211.943 stanovnika, što predstavlja gustinu stanovanja od 72,8 st./km2 . Ovo je najgušće naseljeni dio Republike Srpske, koji je administrativno podjeljen na deset opština (Stanari su se izdvojili iz teritorije grada Doboja 2015).

Najmanje tri opštine su podijeljene, jer su dijelovi nekadašnjih opština Gradačac, Orašje i Gračanica. Prosječna starost stanovništva je 41,89 godina, tik iznad republičkog prosjeka (41,39), pri čemu nema tako velikih oscilacija u vrijednostima između opština (najmlađe stanovništvo ima Teslić, a najstarije živi u Petrovu). Proticaj u maju 2014. iznosio je 4121 m3 /s ili 40 puta više od prosječnog. Ove poplave su izazvale najveću štetu u Doboju, Šamcu i Bijeljini, a ukupan iznos štete bio je 1 milijarda € ili približno koliko i budžet Republike Srpske za 2015.

Tabela 4.12. Opšti pokazatelji o stanovništvu regije.

Vidljivo je da u ovoj regiji nema slabo naseljenih opština, a gustina stanovanja je uglavnom > 50 st./km2 , osim Petrova (39) i Teslića (48). U regiji se nalazi 281 naselje, od čega u urbanim centrima živi 34,2% (stepen urbanizacije). Mala naselja (< 1000 st.) čine 79,7% svih naselja, srednje velika naselja (1000–5000 st.) 18,1%, a urbani centri sa više od 5000 st. čine 2,2%. Po ovim parametrima, regija Doboj ima najviše izbalansiran odnos između naselja različitog ranga, što čini ovaj urbani sistem najpovoljnijim u Republici. Vrlo važan podatak i potvrda ovih stavova jeste odnos broja stanovnika između opštinskog centra same opštine. Što je manji taj procenat, razmještaj i razuđenost stanovništva je bolja: Teslić ima vrijednost 19,5%, Šamac 31,2%, Doboj 37,8%, Modriča 39,4%, Derventa 46,3%, a samo u Brodu živi više od polovine stanovnika opštine (51,6%). Doboj je najveći centar regije. Nastao je na presjeku važnih saobraćajnih pravaca, onog koji ide dolinom Bosne i poprečnog pravca Banja Luka – Tuzla (doline Usore i Spreče). Blizina srednjovjekovnog grada Dobora i ostaci utvrđenog starog grada dokaz su istorijske uloge ovog centra. Tokom Prvog svjetskog rata, grad je bio sjedište prvog koncentracionog logora u Evropi, kroz koji je prošlo više od 45.000 Srba (više od 12.000 je ubijeno). Noviji značaj je poprimio kao glavni željeznički čvor u BiH, u kojem se sijeku pruga „45. paralela” (Novi Grad – Banja Luka – Tuzla – Zvornik) sa glavnim pravcem Sava–Sarajevo–more. Taj značaj je povećan zbog transporta željezne rude iz Prijedora, koksa iz Lukavca i krečnjačkog kamena (kamenolom Ševarlije pored Doboja) za željezaru Zenica. Nekadašnja veoma razvijena mašinska industrija (kompresori, poljoprivredne mašine, prerada voća i povrća) danas je znatno slabija. Završetkom auto-puta od Banje Luke i nastavkom preko Modriče do Bijeljine, te koridora 5c (Ploče–Sarajevo–Doboj–Orašje), pojačaće se tranzitni značaj ovog grada kao centra I ranga. U gradu se nalaze institucije državne uprave i pravosuđa regionalnog značaja (Centar službi bezbjednosti, Okružni sud, tužilaštvo i privredni sud), a prepoznatljiv je po institucijama obrazovanja i kulture (Saobraćajno-tehnički fakultet, Muzej regije, Matična biblioteka) i sportskim manifestacijama (rukometni turnir). Broj naseljenih mjesta je 69, a veća naselja su: Bukovica Velika i Kotorsko, te Boljanić, Grapska Gornja i Kostajnica. Stanari su se 2014. izdvojili u samostalnu opštinu

U domenu urbano-ruralnih odnosa, od 281 naselja u regiji, više od 5000 stanovnika i elemente urbanosti ima samo šest naselja: Doboj, Derventa, Modriča, Brod, Teslić i Šamac. Ako posmatramo veličinske odnose, naselja sa manje od 200 stanovnika čine 32,4%, naselja 201–500 26,7%, naselja 501–1000 20,6%, naselja 1001–2000 14,9%, naselja 2001–5000 3,2%, naselja 5000–10.000 1,0%, naselja 10.000–20.000 0,7%, i centri sa više od 20.000 stanovnika 0,4%.

Teslić je grad koji bilježi veoma brzi rast, iako ima tek polovinu broja stanovnika Doboja. Grad se razvio u kotlinskom proširenju gornjeg toka Velike Usore na kraju XIX v., kada je Austrougarska započela industrijalizaciju BiH i ovdje izgradila drvoprerađivačku fabriku „Destilacija”. Okružen je sa svih strana niskim pobrđima, osim većih planina na jugu i zapadu: Borja (1007), Vučja planina (1378) i Očauš (1383 m). Okosnicu razvoja čini zdravstveno-turistički kompleks Banja Vrućica, koja je najveći centar kongresnog turizma u BiH. Broj naseljenih mjesta je 57, a veća naselja su: Banja Vrućica, Gornji Teslić i Đulići. Derventa je nastala na kontaktu niskih pobrđa Motajice (zapad), Krnjina (jug), Vučjaka (istok) i makroplavine Ukrine, koja je formirala Ivanjsko polje pred svoje ušće u Savu. Tokom proteklog rata, grad je zauzela Vojska Hrvatske, a Vojska Republike Srpske oslobodila ga je u operaciji „Koridor 1992”. Grad je pretrpio najveća razaranja od svih republičkih urbanih centara, a time je i predratna industrijska zona bila uništena. Glavninu privredne aktivnosti predstavlja metalska (fabrika cijevi, auto-dijelova, metalnih konstrukcija), tekstilna i obućarska industrija. Ovo je kraj sa razvijenom poljoprivredom (ratarstvo, tovno i mliječno stočarstvo), a grad ima tradiciju u oblasti obrazovanja (Pedagoška akademija) i trgovine. Već smo pominjali da je ovdje Austrougarska formirala prvo ogledno poljoprivredno dobro radi stručnog obrazovanja poljoprvrednika. Broj naseljenih mjesta je 57, a veća naselja su: Osinja, Lug i Cerani.

Modriča se razvila na desnoj obali Bosne, odmah nakon njenog izlaska iz epigenetski usječene doline (Modričko suženje) i ulaska u Nisku Posavinu. Ovo je jedno od najstarijih naselja u regiji koje se pominje još početkom XIV v., a najstariji spomenik je grad Dobor iznad Bosne (poznat iz borbi Mađara i Turaka od XIV do XVI v.). Okosnicu razvoja činila je poljoprivredna proizvodnja (ratarstvo i stočarstvo), a glavni privredni objekti i nosioci razvoja regije su rafinerija ulja, drvna i elektrometalska industrija. Broj naseljenih mjesta je 24, a veća naselja su Garevac i Tarevci.

Tabela 4.13. Opšti podaci o strukturi naseljenih mjesta (www.rzs.rs.ba)

Brod je grad sa dugim istorijskim trajanjem, nastao na desnoj obali Save, neposredno nakon ušća Ukrine. Pored arheoloških ostataka iz praistorije, grad se pominje u IV v. kao rimsko naselje Marsonija (dva lokaliteta istog grada na dvije obale rijeke). Slijedeći ovaj primjer, a pošto je Sava kroz istoriju bila granica između Austrougarskog i Turskog carstva, na njenim obalama su nastali „dvojni” gradovi (Gradiška – Stara Gradiška, Brod – Slavonski Brod, Šamac – Slavonski Šamac). Austrougarska je nakon okupacije BiH forsirala gradnju javnih objekata u pseudomaurskom stilu (bio je karakterističan u Andaluziji), kako bi preko arhitekture povezala islam i evropsku tradiciju i tako politički pridobila muslimane. U Brodu je napravljena željeznička stanica u ovom stilu. Glavni privredni subjekat grada i od značaja za Republiku je rafinerija nafte, koja je izgrađena ovdje nakon Prvog svjetskog rata, tokom posljednjeg rata potpuno devastirana, ali potom i obnovljena. Postoje i fabrike metalske, tekstilne i prehrambene industrije (ribnjaci Sijekovac i agro-centar Ivanjić polje). Broj naseljenih mjesta je 23, a veća naselja su: Liješće, Koraće i Novo Selo.

Nakon ustanka lokalnih Srba polovinom XIX v., Turci su odlučili da naprave novi grad na Savi. Tako je je nastao Šamac, čiji su planski razvoj osmislili Turci, a projekat vodili francuski inženjeri. Grad je nastao pored nasipa na Savi, neposredno poslije ušća Bosne, i naseljen je uglavnom muslimanima iz Srbije. Ima pravilnu pravougaonu osnovu i lijepe primjere gradske arhitekture iz tog doba. Na važnosti grad je dobio završetkom pruge Šamac–Doboj–Sarajevo 1947, a okosnicu razvoja činila je poljoprivreda. Značajna industrijska baza grada devastirana je tokom rata, a poplava 2014. potpuno je devastirala cijeli grad. Broj naseljenih mjesta je 20, a veća naselja su: Crkvina, Tišina, Obudovac i Gornja Slatina. Petrovo je centar ozrenskog kraja, smješteno je uz saobraćajnicu Doboj–Tuzla, na lijevoj obali Spreče. Nakon što je 1962. pripojeno opštini Gračanica, od 1991. je ponovo samostalna opština koja ima dva glavna resursa: poljoprivredno zemljište (Sprečansko polje) i šume (planina Ozren). Nalazi se između tri privredna bazena: tuzlanskog, zeničkog i dobojskog, a glavni kapaciteti su drvoprerađivačka industrija (finalna prerada), laka hemijska industrija (prerada plastičnih masa) i proizvodnja građevinskog materijala. Sve veću važnost dobija poljoprivredna proizvodnja: peradarstvo, proizvodnja mlijeka, plastenička proizvodnja i voćarstvo. U blizini Petrova nalazi se manastir Ozren, najveće duhovno središte srpskog naroda ovog kraja. Broj naseljenih mjesta je osam, a veća naselja su Kakmuž i Karanovac.

Vukosavlje je nastalo kao spoj dijelova predratne opštine Odžak i opštine Modriča. Nalazi se na kontaktu lijeve obale Bosne i blagih padina Vučjaka, a sastoji se od nekoliko naseljenih mjesta. Od institucija, veći značaj ima psihijatrijska bolnica Jakeš. Dominantna aktivnost je poljoprivreda, a blizina Modriče nadopunjuje funkcije opštinskog centra u domenu rada, obrazovanja, zdravstvene zaštite i kulture. Broj naseljenih mjesta je 13, a ovo je jedinstven primjer da opštinski centar nije najveće naselje, već su to Jakeš i Modrički Lug.

Na osnovu prostornog razmještaja stanovništva, broja stanovnika urbanih centara i urbano-ruralnih odnosa na nivou opština i cijele regije, moguće je prepoznati glavne funkcije i hijerarhiju nodalno-funkcionalnih centara. Iz prethodnog opisa pojedinih opština i opštinskih centara, vidljivo je da ova regija ima dominantno odlike industrijsko-agrarnog rejona. Glavni resurs je poljoprivredno zemljište, a najrazvijenije industrijske grane su: hemijska (industrija nafte i ulja), metalska, tekstilno-kožarska i prehrambena. Glavne saobraćajnice ukrštaju se u Doboju, bilo postojeći ili planirani auto-putevi, kao i željezničke pruge između Banje Luke i Tuzle (istok–zapad) i Sarajeva i Save (sjever–jug). U hijerarhiji naselja i gradova, Doboj se izdvaja kao primarni regionalni centar, karakteristike sekundarnih centara imaju Derventa, Modriča, Brod i Šamac, dok su Petrovo i Vukosavlje centri tercijarnog značaja.

4.3.4. Mezoregija Bijeljina

U morfološkom pogledu, Bijeljinska mezoregija je slična prethodnim regijama. Zastupljeni su svi elementi reljefa, od planine i pobrđa na jugu do nizijskih terena na sjeveru regije. Granicu na istoku predstavlja kompozitna dolina rijeke Drine, najveće pritoke Save.

Karta 4.12. Bijeljinska mezoregija

Drina nastaje spajanjem Pive i Tare kod Šćepan Polja (433 m nadmorske visine), a nakon 346 km toka i tri različite morfološko-hidrografske cjeline, uliva se u Savu kod Rače (80 m). Prva cjelina je gornji tok, pruža se od Šćepan Polja do ušća Žepe (300 m) i ovo je dio susjedne regije Hercegovina. Druga cjelina (133 km) jeste srednji dio toka, koji počinje kanjonom Tijesno, jednim od najljepših i najdužih njenih kanjona. On počinje ušćem Žepe, i pruža se 24 km do Klotijevca, pri čemu je najuži dio širok svega 15 m. Istočnu stranu Drine ovdje čine padine Zvijezde (V. Stolac, 1675 m) čijim grebenom se državna granica između Srbije i BiH spušta na Drinu i dalje ide sredinom toka do ušća u Savu. Ovaj dio kanjona potopljen je izgradnjom HE Bajina Bašta, kao i na kraju ovog dijela (Zvornička klisura), gdje je izgrađena HE Zvornik. Pored ovih suženja, veća proširenja su Rogačica, Ljubovija i Drinjača, u kojima su nastala veća seoska naselja. Od zvorničkog proširenja započinje donji dio toka Drine. Taj treći dio je dug 91 km, karakteriše ga ravničarski tok sa malim padom, bez suženja i s prosječnim proticajem pri ušću od 395 m3 /s. Ovdje je Drina nataložila značajnu količinu šljunka i pijeska i tako formirala makroplavinu, čiji se istočni (desni) dio zove Mačva (Srbija), a zapadni (lijevi) Semberija (Republika Srpska).

Tabela 4.14. Opšti pokazatelji o stanovništvu regije.

 Na osnovu ovih pokazatelja, ova regija je druga po brojnosti populacije (279.631) i prva po gustini stanovanja (74,2 st./km2 ). Južnu granicu regije predstavlja dolina Žepe, koja se do ušća u Drinu probila između strmih padina Bokšanice (1281) i Zlovrha (1525), zatim padine Devetaka (1424), Sljemenske planine (1231) i Javora (1313). Zapadna granica je međuentitetska i pruža se prema sjeveru zapadnim razvođem Drinjače preko Javornika (1060) do Majevice (915), a potom njenim obroncima do Pelagićeva i Donjeg Žabara i Save kod Orašja. Unutar ove teritorije nalazi se Brčko Distrikt, kao zasebna administrativna jedinica. Karakteristike planinskog reljefa imaju najviše planine na jugu regije (Javor, Devetak, V. Žep, Zlovrh, Sušica), koje se strmo spuštaju u riječne doline Drine i njenih pritoka. Srednji dio regije predstavlja prostranu površ (600–900 m) dinarskog pravca pružanja, koja je disecirana manjim pritokama Drine, Jadra i Drinjače, a završava se Zvorničkim suženjem. U širem smislu, ova subregija se naziva Birač i u okviru nje se izdvajaju Ludmer, pobrđe oko Bratunca i Osat, područje uz Drinu, uzvodno od Tegara do Žepe. Najveći dio donjeg toka Drine čine plodna nizija Semberija, koja se smatra dijelom Panonske nizije, koja postepeno preko obronaka Majevice prelazi u peripanonsko područje. Posmatrajući prostornu distribuciju stanovništva, uočljivo je da gustina stanovanja raste idući od sjevera prema jugu, tj. spuštajući se iz planinskog područja (Han Pijesak) u zonu pobrđa (Vlasenica, Srebrenica, Milići, Šekovići). Ipak, najveća koncentracija stanovništva je u dolini Drine, a najveća naselja su Skelani, Bratunac, Zvornik, Karakaj, Janja i Bijeljina, te na padinama Majevice (Ugljevik, Lopare, Osmaci) i Šamačkoj Posavini (Donji Žabar i Pelagićevo). U domenu urbano-ruralnih odnosa, u regiji se nalazi 513 naselja, od čega više od 5000 stanovnika i elemente urbanosti ima samo šest naselja: Bijeljina, Zvornik, Janja, Bratunac i Vlasenica. Procenat urbanizacije je 32,6%. Nelogičnost i nepravilnost popisa stanovništva 2013. (Agencija za statistiku BiH) vidljiva je na primjeru ove regije, jer gradsko središte Zvornik i Janja imaju gotovo isti broj stanovnika. Naselja sa manje od 200 stanovnika čine 47%, naselja 200–500 26%, naselja 500–1000 16%, naselja 1000–2000 7%, naselja 2000–5000 3%, naselja 5000–10.000 0,6%, naselja 10.000–20.000 0,4% i centri sa više od 20.000 stanovnika 0,2%.

Prema fizionomskim karakteristikama, mogu se izdvojiti nizijske subregije Semberija i Posavina i niska pobrđa Podmajevice i Birča, koja najvećim dijelom pripadaju peripanonskoj zoni. U prostorno-funkcijskom pogledu, sva naseljena mjesta unutar ove regije nalaze se na pravcu dvije osovine razvoja, sjeverne i istočne. U njihovom presjeku nalazi se grad Bijeljina, kao najveći urbani centar regije i drugi grad po veličini u Republici Srpskoj, tj. peti grad u BiH. Bijeljina je nastala u centru plodne semberske ravnice i predstavlja jedan od centara poljoprivredne proizvodnje, prije svega žitarica (pšenica i kukuruz) i povrće (kupus, paprika i paradajz). Voćarstvo i stočarstvo zastupljeni su u manjoj mjeri, a razvoju grada je značajno doprinijela trgovina. Grad je univerzitetski i kulturni centar. Dobar geografski položaj, značajni turistički motivi i perspektiva razvoja dobrih saobraćajnica, garancija su daljeg razvoja i prosperiteta ovog centra. Najveća naseljena mjesta su: Janja, Dvorovi, Velika Obarska, Patkovača, Batković, Pučile i Crnjelovo Donje. Prostor nekadašnjeg koridora kroz Posavinu dijele dvije male i podijeljene opštine.

Pelagićevo je bilo dio opštine Gradačac (FBiH), koje se do 1969. zvalo Gornji Žabar. Mjesto je dobilo ime po narodnom učitelju i revolucionaru Vasi Pelagiću. Područje cijele opštine je nizijsko, a poljoprivreda dominantna privredna djelatnost. Od većih naseljenih mjesta, pored sjedišta opštine, to su Gornja i Donja Tramošnica. Donji Žabar je susjedna opština, koja se poslije Dejtona zvala Srpsko Orašje. Pored dominantne poljoprivrede, stanovništvo se bavi trgovinom, jer se u Lončarima na granici Republike Srpske i Brčko Distrikta ukrštaju važni pravci iz Banje Luke za Bijeljinu i iz Tuzle za Orašje. Ovdje je nastala poznata „buvlja” pijaca „Arizona”, prepoznatljiva po prodaji različite robe široke potrošnje i korišćenih automobila.

Tabela 4.15. Opšti podaci o strukturi naseljenih mjesta

Subregiju Majevica čine opštine Ugljevik i Lopare. Ugljevik je rudarsko naselje u podnožju Majevice i dolini rijeke Janje, na putu Bijeljina–Tuzla. U gradu se nalaze značajne rezerve uglja, na bazi kojeg je izgrađena TE. Sadašnje opštinsko središte je nastalo 1980-ih, kada je zbog novog površinskog kopa dislociran čitav centar opštine i preseljen u Novi Ugljevik. To je bio drugi put da opština mijenja svoj centar, jer je u toku Drugog svjetskog rata tadašnja vlast NDH centar opštine Zabrđe prenijela u Ugljevik (Stari). Veća naselja u opštini su: Zabrđe, Donja Trnova i Tutnjevac. Lopare su mala opština koja se nalazi na raskršću puteva od Tuzle ka Bijeljini i Brčkom i koja je rijetki primjer podijeljene opštine u kojoj se centar nalazi u Republici Srpskoj, a manji dio u FBiH (Čelić). Morfološki, locirana je na kontaktu padina Majevice sa nizijskim terenom Semberije i Posavine (260 m), a dominatna privredna djelatnost je voćarstvo i ratarstvo.

Foto 4.24. Panorama rudnika i TE Ugljevik sa karakterističnim dimnjakom od 330 m

Veća naseljena mjesta su: Koraj, Priboj i Tobut. Subregija Birač nalazi se u blizini poljoprivrednih rejona kao što su Semberija i Mačva, te značajnih industrijskih centara kao što su Tuzla, Zvornik, Brčko i dr. Obuhvata dio regije južno od Zvornika, koji morfološki najvećim dijelom pripada peripanonskoj zoni. Karakteriše je stepenast raspored većih morfostrukturnih cjelina, čija nadmorska visina opada ka sjeveru. Južni obod regije čine planinski prostor Javora i Sušice, koja se diže strmo iznad kanjona Drine. Nižu stepenicu predstavlja krečnjačka visoravan Osat, ispod koje je niska površ Zeleni Jadar i pobrđe Ludmer. Najnižu stepenicu u reljefu predstavlja kompozitna dolina Drine sa suženjima Tegare i Zvornik, između kojih je najveće proširenje Bratunačka kotlina. Njene lijeve pritoke su usjekle uske doline koje su disecirale više površi, a u manjim proširenjima Drinjače, Jadra i Križevice nastala su opštinska središta i seoska naselja. Zvornik je centar subregije Birač i najveći industrijski centar mezoregije, koji se nalazi na kontaktu Panonske nizije i njenog oboda (146 m nadmorske visine). Iznad grada nalaze se ostaci srednjevjekovnog Đurđevog grada, koji svjedoči o važnosti ovog mjesta kao raskrsnice puteva između Sarajeva, Tuzle i Srebrenice prema Bijeljini, Beogradu i Novom Sadu.

Na ulazu u grad nalazi se HE Zvornik, a na izlazu fabrika glinice Birač, koja prerađuje rudu boksita iz rudnika Milići. Na teritoriji grada postoje značajne mineralne rezerve građevinskog kamena i gline (Jošanica, Skočić, Busija, Čelopek), mineralne (Kozluk i Kiseljak) i pitke vode („Vivia”). Zvornik je univerzitetski centar (Tehnološki fakultet) i najmlađi grad, u kojem su najveća naseljena mjesta: Karakaj, Branjevo, Kozluk i Križevići. U dolini Drinjače nalaze se tri opštinska središta. Osmaci su najmanja opština, koja je ranije pripadala opštini Kalesija. Perspektiva razvoja ove rubne opštine ogleda se u njenom položaju prema magistralnoj saobraćajnici Zvornik–Tuzla i industrijskim basenima Zvornika i Tuzle. Okosnicu privrednog razvoja čini poljoprivredno zemljište i šume. Veća naselja su Caparde i Šeher. Šekovići su malo mjesto sa veoma bogatom kulturnom istorijom. Opština je nerazvijena, a osnovu razvoja čine poljoprivreda i šumarstvo. Veća naselja su Udbina i Sučani sa suženjima Tegare i Zvornik, između kojih je najveće proširenje Bratunačka kotlina.

U dolini Križevice (prvobitno ime bilo je Kiževica, zbog rudonosne osobine područja na kojem izvire) nastala su dva opštinska središta. Bratunac je centar mikroregije Ludmer i najveći grad u Podrinju između Zvornika i Višegrada. Nastao je u kotlinskom proširenju neposredno pred ušće Križevice u Drinu, a nedavno je ovdje napravljen novi most „Bratoljub”, koji spaja susjedne gradove Bratunac i Ljuboviju (Srbija) i čini osnovu uspješnije privredne i ukupne saradnje u srednjem Podrinju. Nakon loše privatizacije državnih preduzeća, nekoliko preduzća je propalo, a osnovu razvoja opštine čini mašinska industrija („Tehnički remont”) i brojne plantaže jagodastog voća. Na teritoriji opštine bila su velika stradanja u proteklom ratu, naročito Srba u Kravicama. Najveća naselja su Pobuđe, Kravice, Bjelovac i Fakovići. Srebrenica je centar mikroregije Osat, koja jednim dijelom leži u zavoju Drine i predstavlja dio veoma živopisnog Podrinja. Grad je nastao na sastavcima rječice Križevice u uskoj riječnoj dolini na sjevernoj strani Osata. U antičkom periodu nazivala se Domavija i bila je poznata po rudnicima obojenih metala i srebra. Danas je aktivan samo rudnik olova i cinka „Sase”. Novija istorija ovog kraja obilježena je zločinima iz Drugog svjetskog i, posebno, zadnjeg rata, kada se desio veliki zločin prema Bošnjacima. Veća naselja, pored opštinskog centra, jesu Skelani i Donji Potočari, sa memorijalnim centrom koji svjedoči o tragediji Bošnjaka ovog kraja.

U dolini Jadra, gdje se sastaju Zeleni i Studeni Jadar, u manjem kotlinskom proširenju uz magistralni put Beograd–Sarajevo, nastali su Milići. Imaju centralni položaj u Birču i kao opština su postojali do 1960, a potom su bili dio Vlasenice. Od 1992. ponovo su samostalna opština. O bogatoj kulturnoj prošlosti ovog kraja svjedoči srednjevjekovni grad kod Gerova, koji se veže za Jerinu, suprugu despota Đurđa Brankovića. Privredni razvoj opštine zasnovan je na eksploataciji rude boksita, preradi drveta (gradnja montažnih kuća) i poljoprivrednoj proizvodnji (stočna hrana). Veća naseljena mjesta su: Rovaši, Skugrići i Nova Kasaba. Han Pijesak je jedina tipična planinska opština koja se nalazi između Javora, Devetka i Sljemenske planine. To je nerazvijena opština i tipično emigraciono područje koje gravitira Podrinju. Prirodnu osnovu razvoja čini veliko bogatstvo šuma, a ovdje se nalazi ljetnikovac kralja Aleksandra i komandno mjesto bivše JNA i VRS (Crna Rijeka).

4.3.5. Hercegovačka mezoregija

Ovo je jedina mezoregija čije su granice šire od istorijskog i geografskog tumačenja samog imena. Još je Dedijer (1909) prepoznao da postoji uže i šire značenje ovog pojma (etnografska Hercegovina), pri čemu je ovo danas najslabije naseljeni dio Republike Srpske i ima najkompleksniju reljefnu strukturu. Stoga, geografski problemi ovog dijela Republike Srpske veoma su izraženi i u znatnoj mjeri ugrožavaju održivost razvoja cijele Republike Srpske.

Karta 4.13. Hercegovačka mezoregija, na kojoj se, u fizionomskom pogledu, mogu prepoznati tri subregije: Sarajevsko-romanijska, Gornjodrinska i Hercegovina (u užem smislu). U nodalno-funkcijskom pogledu, to su gravitaciona područja Istočnog Sarajeva (1 – dvojni centar Pale − I. Sarajevo), Foče (2) i Trebinja (3).

Kompleksnost ovih problema naslijeđena je iz prošlosti i nije ih moguće eliminisati na osnovu kratkoročnih rješenja. Strukturni problemi vezani su za smanjenje broja stanovnika, njegov neravnomjeran razmještaj, nepravilnosti i slabosti u sistemu urbanih naselja, neadekvatnu infrastrukturu, a iznad svega, nizak nivo ukupne privredne aktivnosti. Ovo je prostorno najveća mezoregija, koja se pruža meridijanski od Sokoca do Trebinja. Na istoku je državna granica sa Srbijom i Crnom Gorom, a na zapadu međuentitetska linija razgraničenja. Za razliku od prethodne regije, ovdje Drina nije državna granica i njen gornji dio toka (122 km) nalazi se potpuno na teritoriji Republike Srpske, od njenog nastanka kod Šćepan Polja pa do ušća Žepe. Sa obala Drine granica ide Pivskom planinom, a potom preko Maglića i Volujaka silazi u Katunski krš i dalje obodom Bilećkog jezera do Orjena i tromeđe sa Crnom Gorom i Hrvatskom (Zubačka Ubla). Južna granica je državna granica sa Hrvatskom, svega petnaestak km od Sitnice do Poljica, jer odatle međuentitetska granica ide dnom Popovog polja, a potom se preko Žegulje i Podveležja spušta na Neretvu i preko Treskavice dolazi do Trnova. Tu uokviruje Goraždanski džep u južnoj podgorini Jahorine i dolazi u Sarajevsko polje. Obodom Trebevića i Ozrena dolazi na Sljemensku planinu, odakle ide granicom između Han Pijeska i Rogatice (Devetak) do ušća Žepe u Drinu.

Vidljivo je da ovo nije jedinstven prostor u fizičkogeografskom, a niti u nodalno-funkcijskom pogledu. Upravo ova odlika predstavlja i najveći geografski problem ovog prostora, koji svojom kompleksnošću i težinom prevazilazi okvire same regije. Iz samog pojma nodalne regije proizlazi da je to prostor koji čini funkcionalno jedinstvo grada i okolnog prostora, a koje je ostvareno kroz stalnu  interakciju u domenu cirkulacije ljudi, roba i informacija. Ovaj prostor je veoma heterogen u pogledu prirodnogeografskih karakteristika, stepena ekonomske razvijenosti i nivoa urbanizacije, a načelne projekcije o uslovno nodalnom sistemu ove regije zasnovane su na procjenama. U njegovoj srži je sistem urbanih centara (opštinska središta) sa pripadajućom mrežom naselja nižeg taksonomskog ranga (sekundarni opštinski centri i seoska naselja), koji gradi tri uslovna urbana podsistema, a koja su ekvivalentna postojećim subregionalnim cjelinama.

Iz prethodne tabele vidljivo je da cijeli prostor ove mezoregije predstavlja 37,8% ukupne površine Republike Srpske, na kojem u 1243 naselja živi tek 16,6% njenog stanovništva. Gustina stanovanja predstavlja tek 43,8% prosječne vrijednosti za Republiku Srpsku. Kada je u pitanju veličina pojedinih urbanih sistema koji egzistiraju unutar ovih subregionalnih cjelina, postoje razlike i one su dodatno pojačane odsustvom kvalitetnih infrastrukturnih veza među njima. U domenu hijerahije urbanih centara (vertikalna dimenzija), na osnovu koje se vidi koliki broj malih centara funkcionalno zavisi od centra višeg ranga, mogu se prepoznati četiri nivoa. Prvi nivo su subregionalni centri koji svojom veličinom i gravitacionom snagom predstavljaju osnovu za buduću diferencijaciju jednog mezoregionalnog centra, a u ovu grupu spadaju: Trebinje, Foča i dvojni centar Pale i urbana središta Istočno Novo Sarajevo/ Istočna Ilidža.

 Ovi centri imaju periferan položaj, osim Foče, koja je najmanja demografski i najslabija u funkcionalnom pogledu, što će otežavati i izgradnju vertikalne strukture mreže naselja. Drugi nivo predstavljaju opštinski centri. Njihov ukupan broj približan je u svakoj od subregija, ali između njih postoje i velike demografske razlike. Treći nivo predstavljaju sekundarni opštinski centri, koji nisu jasno diferencirani. U pojedinim opštinama, npr. Trnovo ili Istočni Stari Grad, ovih centara nema, dok četvti nivo predstavljaju centri zajednice sela. Odsustvo glavnog čvora za ovu uslovno nodalnu regiju ukazuje na karakteristike nedovoljno razvijenog područja, pa se može govoriti i o postojanju elemenata nepravilne vertikalne hijerarhije urbanih centara. Analiza prostorne ili horizontalne dimenzije ovih urbanih podsistema polazi od broja opštinskih centara, kojih je osam u Sarajevsko-romanijskoj regiji, sedam u Hercegovini i šest u Gornjem Podrinju. Pored njihovog broja, i uslovna veličina gravitacionog područja ovih podsistema je podjednaka, a s obzirom na migracije unutar i van ovih područja, jasno je da su ovo privredno neaktivni prostori u okviru kojih veću dinamiku imaju samo unutaropštinska kretanja. S obzirom na položaj urbanih centara, gustinu stanovanja, ukupan broj naselja i intenzitet kretanja, u ovoj regiji dominiraju asimetrični urbani podsistemi sa nepravilnim obilježjima, a koji su karakteristični za nedovoljno razvijene prostore.

Tabela 4.17. Opšti geografski podaci o opštinama mezoregije Hercegovina, a na osnovu popisa stanovništva 2013.

Vremenska dimenzija ovih urbanih podsistema jasno ocrtava nekoliko razdoblja koja su u direktnoj vezi sa stepenom društveno-ekonomskog razvoja i strukturom privrednih aktivnosti (period do 1992) i krupnim društveno-istorijskim događajima. Prvi period (1971–1991) obilježila je postepena industrijalizacija opštinskih centara u domenu agrarno-šumarskog kompleksa koji su predstavljali veliki sistemi/klasteri (UPI, HEPOK, ŠIPAD) i elektro-mašinskog sektora (Energoinvest, UNIS i FAMOS). Takođe, tokom ovog perioda postojala je drugačija teritorijalno-politička osnova, pri čemu je ovo područje bilo podijeljeno između dvije privredne komore (Sarajevo i Mostar), dok danas nijedan od tih centara nije unutar ovog prostora. Drugi period traje od 1992, kada su nastupili veoma negativni demografsko-naseljski procesi, u čijoj srži su bila dva dominantna procesa: segregacija (nacionalno kompaktiranje prostora) i migracije selo – opštinski centar. Osovine razvoja jesu specifičan oblik prostorne koncentracije saobraćajnih pravaca, stanovništva, naselja i industrije. Ovaj pojam u praksi ima dva značenja. U jednom se tretira kao prostorno-strukturni oblik koji je rezultat trenutnog nivoa razvoja i ima deskriptivno-kvantitativno značenje. Koristi se i kao normativna kategorija, kao model prostornog uređenja. U ovom smislu se koristi i u Prostornom planu Republike Srpske, kao strukturni oblik uređenja na nivou entiteta. Stoga, ovdje se osovine razvoja posmatraju na pragmatičan način, kao indikatori razvoja u ovom dijelu Republike Srpske.

U opštini, koja se nalazi van glavnih saobraćajnih pravaca, veoma su izraženi depopulacioni procesi. Završetak HE Ulog doprinijeće novom zapošljavanju, izgradnji kvalitetnijih saobraćajnica i stvaranju pretpostavki za održivi razvoj ove izrazito nerazvijene opštine kroz različite forme ruralnog razvoja, od turizma do stočarstva. U domenu urbano-ruralnih odnosa, u okviru regije nalazi se 1053 naselja, od čega više od 5000 stanovnika i elemente urbanosti ima samo 11 naselja. Procenat urbanizacije je 58,3% a najveći urbani centri su: Trebinje, Pale, Foča, Istočna Ilidža, Istočno Novo Sarajevo, Bileća, Rogatica, Višegrad, Gacko, Sokolac i Nevesinje. U domenu hijerarhije naselja, najbrojnija su najmanja naselja sa manje 200 stanovnika i ona čine 90% svih naselja, 201–500 6%; 501–1000 1,7%; 1001–2000 0,8%; 2001–5000 0,3%; 5001–10.000 0,7%; 10.001–20.000 0,3% i naselja sa više od 20.000 stanovnika ima 0,1%. 261

Tabela 4.18. Opšti podaci o strukturi naseljenih mjesta Hercegovine prema veličini populacije

Ova tabela ukazuje i na odsustvo naselja srednje veličine. Uglavnom pored opštinskog centra postoje samo najmanja naselja, a to znači da je snažno izražen proces depopulacije opštine i da su u malim seoskim naseljima ostala samo stara lica. To potvrđuje odnos broja stanovnika opštinskog centra i ukupnog stanovništva opštine. Najlošija situacija je u Trebinju, gdje je u centru koncentrisano 87,6% ukupnog stanovništva, u Istočnom Novom Sarajevu je to 80,4%, a u Bileći 76%. Nešto povoljnija situacija je u Istočnoj Ilidži, 72,5%,122 Foči 67,4%, Palama 66,3%, Gacku 64,3% i Rogatici 63,9%. Najpovoljniji prostorni raspored stanovništva na teritoriji cijele opštine imaju Nevesinje – 42,1%, Sokolac – 49,2% i Višegrad – 55%.

U teorijskom pogledu postoji direktna veza između ekonomskog  rasta i osovina razvoja, koju je francuski ekonomista Potier objasnio na primjeru postojeće međuzavisnosti lokacija saobraćajnih tokova i oblika prostornog širenja ekonomskog razvoja. Pri tome, svaka osovina razvoja ima dvostruko djelovanje. Određena djelatnost utiče na razvoj drugih djelatnosti, jer ima zahtjeve u domenu opremanja, izgradnje i nabavke novih komponenti (nadogradnja i održavanje postojećeg stanja) i kroz stvaranje dobrih pretpostavki za nastanak i razvoj novih djelatnosti. Osovine razvoja određuju pravce širenja utjecaja iz jednog centra, koji predstavljaju impulse ukupnog ekonomskog razvoja. Postoji direktna veza između osovina razvoja i razvoja naseljenosti, odnosno saobraćajnih tokova i industrijskih pogona. S obzirom na veličinu teritorije i njenu funkcionalnu hijerarhiju, moguće je izdvojiti različite stepene osovina razvoja. U dosadašnjim prostornim planovima Republike Srpske (Etapni plan do 2005, Prostorni plan 2015. i Prostorni plan 2025), nedovoljno se uvažavaju sve specifičnosti koje proizlaze iz krajnje kompleksne i nepovoljne prostorne organizacije ove regije. Naprotiv, prepoznaje se nedovoljno poznavanje ovog terena, od pojmovnog do funkcijskog nivoa (posebno izraženo kod pojma Istočno Sarajevo). Aktuelni prostorni plan polazi od toga da treba uspostaviti dvije sekundarne osovine razvoja (Istočno Sarajevo – Zvornik i Trebinje–Višegrad), koje bi spojila jedna tercijarna osovina razvoja dolinom Prače. U funkcionalnom pogledu, za završetak putne komunikacije Pale–Višegrad, neophodno je završiti dio puta kroz Federaciju BiH između Prače i Mesića. Osnovni nedostatak ovakvog rješenja jeste dodatno slabljenje kompaktnosti ove cjeline. Najslabija karika u organizaciji prostora i horizontalnoj vezi mezoregija Republike Srpske jeste spoj Sarajevske i Trebinjske regije, koje su objektivno i najnerazvijenije regije u Republici Srpskoj. Ponuđena rješenja nisu na tragu eliminisanja ovih slabosti, nego pojačavaju disoluciju regije na sarajevski i drinski pojas, a time i slabe direktnu vezu između ova dva subregionalna centra. U cilju prevladavanja postojećih slabosti i stvaranja ambijenta održivog razvoja, potrebno je modifikovati predloženu šemu osovina razvoja u ovom dijelu Republike Srpske. Sekundarna osovina razvoja treba da ide od Bijeljine do Trebinja preko Istočnog Sarajeva. Najslabija karika na ovoj osovini razvoja jeste Trnovo. To je mala i podijeljena opština, koja nema ni ljudskih niti značajnijih privrednih potencijala za razvoj.

Tercijarnu osovinu razvoja treba uspostaviti od Trnova, preko Kalinovika i Uloga, do Nevesinja, čime će se uspostaviti paralelna veza između Hercegovine i Istočnog Sarajeva (prevashodno zasnovano na iskorišćavanju elektroenergetskog potencijala Neretve i pokušaja ruralnog razvoja). Druga osovina razvoja uspostaviće se pravcem Pale–Višegrad, i dobijaće na značaju sa jačanjem Pala kao nodalnog centra, a to će i ojačati ulogu Foče, kao subregionalnog centra. Na osnovu prethodnih pokazatelja, može se konstatovati da je privredni razvoj mezoregije Hercegovina snažno oslonjen na tri resursa. Prvi je hidropotencijal i rezerve lignita, koji uključuje postojeće HE na Trebišnjici (Grnčarevo, Gorica i Dubrovnik), Drini (Višegrad), malim HE na Bistrici, Željeznici, Prači i TE Gacko. Aktuelni su projekti izgradnje novih objekata: Gornji horizonti, Buk Bijela, kao i TE Gacko II. Drugi resurs su šume. Ovaj sektor generiše veliki broj zaposlenih lica i stvara pretpostavku razvoja finalnih proizvoda drvne industrije. Treći element je turizam, čiji se razvoj zasniva na brojnim i različitim turističkim motivima. Oni se mogu podijeliti na četiri lokaliteta, pri čemu u prvom dominiraju vodni resursi (Podrinje), u drugom planinski centri (Jahorina, Romanija i Trebević), u trećem bogatstvo flore (Maglić, Zelengora, Treskavica), a u četvrtom urbani kulturni sadržaji (Trebinje I Andrićgrad). Posebnost Trebinja je ambijentalna cjelina Hercegovačka Gračanica na brdu Crkvina iznad Trebinja, koju čine crkva,  zvonik i vladičanski dvor. Ovo je zadužbina Branka Tupanjca (SAD), koji je ispunio testament pjesnika Jovana Dučića, čiji su zemni ostaci preneseni iz SAD (Libertvil) i sahranjeni u ovoj crkvi.

Sa druge strane, Andrićgrad predstavlja monumentalnu viziju umjetnika Emira Kusturice, koji je izgled nekadašnje kasabe na ušću Rzava u Drinu (Višegrad) toliko transformisao izgradnjom gradskog kompleksa (institut, pozorište, akademija, crkva, spomenici, javna uprava, receptivni I ugostiteljski sadržaji) u slavu velikog nobelovca (Ivo Andrić), tako da danas predstavlja ponos Republike Srpske. Ovaj gradski kvart iskazuje posebnost kulturnog razvoja u BiH, koji je ostao bez objekata izgrađenih u značajnim umjetničkim stilovima (renesansa, barok), tako da kroz specifičnost pojedinih trgova I objekata ipak iskazuje sjaj nekadašnjih civilizacija koje egzistiraju (Srpsko srednjovjekovno graditeljstvo) ili su egzistirale na ovom prostoru (Vizantijska, Osmanska I Zapadnoevropska umjetnost).

4.4 Rezime:

Ključni aspekti održivosti razvoja Republike Srpske odnose se na njenu demografsku budućnost. Prostorna struktura stanovništva, elementi njene vitalne statistike i migracioni saldo, ukazuju na nepovoljnu stvarnost i potrebu mijenjanja postojećih odnosa. U korijenu ovih procesa nalaze se kompleksni politički i ekonomsko-socijalni odnosi koji se ne mogu tako brzo promijeniti, ali se mogu javno prepoznati i postaviti kao prioriteti u rješavanju. Regionalni identitet Republike Srpske karakteriše raznovrsnost i kompleksnost fizionomskih cjelina različitog taksonomskog ranga. One jasno ukazuju na postojanje dvije približno jednake geografske makroregije (sjeverna i istočna), koje se pružaju longitudinalno: istok–zapad. Pravni identitet ima uporište u međunarodnim sporazumima i jasnoj opredijeljenosti srpskog naroda da očuva svoju političku samostalnost. Kulturni identitet iskazan je kroz specifičnost religijske i jezičke samobitnosti srpskog naroda i svih građana Republike Srpske, dopunjen materijalnom kulturom koju su njeni građani razvijali i očuvali tokom istorije. Takav je i njen ekonomski identitet, koji se zasniva na održivosti razvoja i stvaranju optimalnih uslova za stabilizaciju demografskog razvoja, uvećanje društvenog bogatstva i prosperitet svih njenih građana. Ipak, uvažavajući kompleksnost regionalnih struktura (stanovništvo, naselja, privreda, infrastruktura), uočava se jasno odstupanje kvalitativno-kvantitativnih indikatora razvoja duž osovine sjever–jug (transverzalni pravac), što ukazuje na smanjivanje ekonomskogeografskih potencijala idući ka jugu Republike Srpske. Na osnovu toga, zaključujemo da postoji određena podudarnost unutar sjeverne makroregije, a prema indikatorima razvoja, između nizijske regije (fizionomske) sa nodalnim regijama (funkcijske) četiri najveća urbana središta (Banja Luka, Bijeljina, Prijedor i Doboj). I obrnuto, brdsko-planinskoj regiji na jugu odgovaraju centri sa nižim stepenom nodalnosti koji grade jednu veliku, rijetko naseljenu i policentričnu regiju (Hercegovina). Jasno je da se održivost razvoja Republike Srpske mjeri prema jačini najslabije karike, pa se kreiranje uspješne regionalne politike posmatra kao imperativ. Na bazi jasnih principa regionalizacije, a u cilju kreiranja optimalne regionalne politike i planiranja razvoja Republike Srpske, moguće je izdvojiti pet mezoregionalnih cjelina. Ove regije imaju ujednačen broj stanovnika i po tome zadovoljavaju kriterijume statističkih jedinica (NUTS 3), ali su na bazi ostalih kriterijuma (mreža naselja i gradova, migracije) njihove granice modifikovane u smjeru nodalno-funkcijskih regija. Te regije su: Potkozarska, Banjalučka, Dobojska, Bijeljinska i Hercegovačka. Unutar ovih regija postoje određene specifičnosti, koje se manifestuju kroz: prostorni razmještaj stanovništva na nivou regije i opština, pokazatelje o srednje velikim centrima, ruralno-urbane odnose i prelazne forme između ruralnih i urbanih centara. U domenu stepena urbanizacije, najbrojniju populaciju koja pripada ovom tipu stanovništva imaju mezoregije Hercegovina (58,3%) i Banja Luka (54,7%), dok ostale tri mezoregije imaju ujednačen iznos između 32,2% i 35,5%. Ovo je nizak stepen urbanizacije i on ukazuje na nizak nivo socijalno-ekonomskih odnosa.

Ključni pojmovi:

• Prostorno-granični koeficijent

• Sjeverna makroregija

• Istočna makroregija

• Demografska stvarnost

• Demografska prospekcija

• Prostorni plan

• Plansko-statističke regije

• Stepen urbanizacije

• Regionalna distribucija naselja

• Urbano-ruralni narativ

• Regionalni identitet

• Hijerarhija regija

• Zaštićene prirodne cjeline

• Dejtonski sporazum

• Jedinice lokalne samouprave

• Multikulturne sredine

• Nematerijalna kult. baština

• Materijalno kulturno nasljeđe

• Stari gradovi

• Održivost razvoja

• Laissez-faire

• Regulisano tržište

• Centralnoplanska privreda

• Neoliberalizam

• Makroekonomski indikatori

• Ekonomski razvoj

• Resursni potencijal

• Mezoregija Potkozarje

• Banjolučka mezoregija

• Dobojska mezoregija

• Bijeljinska mezoregija

• Hercegovačka mezoregija

Pitanja i zadaci:

1. Opiši granice Republike Srpske.

2. Šta čini demografski izazov za Republiku Srpsku?

3. Kakva je starosna struktura stanovništva RS po regijama?

4. U čemu se ogleda nepovoljnost mreže gradova i naselja RS?

5. Opiši Joint Research Center metodologiju za delimitaciju ruralnih područja.

6. Kako Dž. Džejkobs vidi prevazilaženje ruralnog siromaštva?

7. Šta čini regionalni identitet nekog područja?

8. Koje su osnovne karakteristike fizionomskih regija RS?

9. Na čemu se zasniva pravni identitet RS?

10. Šta je osnova kulturnog identiteta RS?

11. Na čemu se zasniva kulturni identitet bilo kog naroda?

12. Koji su izvori ekonomskog identiteta RS?

13. Koji su ekonomski sistemi bili prisutni na našem prostoru u XX v.?

14. Pojasni glavne makroekonomske indikatore razvoja RS.

15. Koji su glavni poljoprivredni resursi i rejoni u RS?

16. Kakva je struktura šumskog fonda RS?

17. Šta je osnova energetskog razvoja i njegove stabilnosti u RS?

18. Koje su glavne industrijske grane u RS?

19. Koji su glavni saobraćajni koridori na tlu RS?

20. Opiši obrazovni sistem RS – univerzitetski nivo.

Dodatna literatura i izvori:

• Marković, J. (1998). Geografske regije Republike Srpske. Bijeljina: PP „Kontakt M”.

• Antić, Č., Kecmanović, N. (2016). Istorija Republike Srpske. Beograd: Nedeljnik/ Biblioteka.