III DIO: REGIONALIZACIJA BIH

Problemom geografske regionalizacije BiH tokom XX v. bavili su se brojni autori sa željom da racionalno objasne procese razvoja i funkcionisanja različitih regionalnih struktura. Vjerovatno, na primjeru BiH se iskazivala sva kompleksnost ovog naučnog postupka, jer se polazilo od različitih ciljeva regionalizacije, zasnovanih na primjerenim teorijsko-metodološkim konceptima. Zahvaljujući kompleksnosti i različitosti principa (homogenost, heterogenost, fizionomičnost, funkcionalnost, nodalnost, održivost razvoja…) i brojnih indikatora (kvalitativni i kvantitativni) korišćenih u procesu regionalizacije, nastale su različite regije (homogene, funkcionalne i planske). Pretočeno u jezik geografije, ove regije su nastale pod promjenljivim uticajem četiri grupe faktora, koje su tokom vremena određivale pulsirajući oblik i strukturu regija BiH.

3.1. PRINCIP HOMOGENOSTI I HOMOGENE REGIJE

3.2. PRINCIP FUNKCIONALNOSTI I PROSTORNO – FUNKCIONALNA REGIONALIZACIJA BIH

3.3. UPRAVNA PODJELA I STATISTIČKE REGIJE

3.4. URBANO-RURALNI ODNOSI: SARAJEVSKO-ROMANIJSKA REGIJA

3.5  REZIME

 

Posmatrano s istorijskogeografskog aspekta, mogu se uočiti tri faze u razvoju regionalizacije ovog prostora. Prva se odnosi na period Kraljevine Jugoslavije, tokom kojeg su se odvijala dva procesa regionalizacije: naučni (geografski) i administrativni (manje geografski). Oba su počivala na principu homogenosti, s tim da se naučni proces svodio na spoznaju zakonitosti nastanka, razvoja i diferenacijacije prostora kroz izdvajanje prirodnogeografskih regija. Kao značajne autore, R. Petrović navodi radove A. N. Krebsa, J. Cvijića i R. Mareka. Drugi proces odnosio  se na traženje optimalnog modela administrativne organizacije monarhije na novim ustavnim principima. Tokom ovog kratkog perioda, regionalni nivo monarhije činile su prvo pokrajine, potom oblasti i na kraju banovine, a osnovna ideja je bila „multikulturalnost i jugoslovenstvo, a ne etno-religijska vododelnica”. Kako smo naveli u prethodnom dijelu, kroz četiri ustavne promjene mijenjala se i unutrašnja struktura BiH, od jedinstvene pokrajine, preko šest oblasti, potom diferencijacije njene teritorije na četiri banovine od kojih su dva središta bila van istorijskih granica, prvo Split i Cetinje (1931), a potom Zagreb i Cetinje (1939). Prema Vidovdanskom ustavu (1921), jedinica lokalne samouprave najvišeg stepena bila je oblast, a podjela se izvršila prema prirodnim, socijalnim i ekonomskim karakteristikama. Ovi ustavni principi su promijenjeni 1929, čime je vodeći princip homogenizacije postala etnička struktura. Kao rezultat pobjede protagonista federalizma (hrvatski i muslimanski političari) protiv zagovornika centralizma (srpski političari), došlo je i do promjene unutrašnje strukture BiH.

Drugi period u razvoju regionalizacije BiH jeste period socijalističke Jugoslavije, tokom kojeg se granice republika nisu mijenjale. U periodu do sredine 1970-ih, u naučnoj literaturi dominira primjena principa homogenosti, čijom primjenom „u zavisnosti od vodećih kriterijuma, izdvajaju se dve vrste fizionomskih homogenih regija: na bazi morfoloških i geotektonskih specifičnosti (planinski sistemi, nizije, kotline, rečne doline, jezerski baseni) i regije izdvojene na bazi morfologije reljefa, antropogeografskih specifičnosti i stepena transformacije geoprostora” (Tošić, 2012). Najpoznatiji radovi, koji su obuhvatili i teritoriju BiH, jesu: A. Melik „Jugoslavija – zemljopisni pregled” i „Geografski rejoni v Jugoslaviji”; B. Ž. Milojević „Glavne doline u Jugoslaviji”, „Visoke planine u našoj Kraljevini” i „Prenj”; S. Ilešič „Geografska regionalizacija Jugoslavije”; J. Đ. Marković „Geografske oblasti SFRJ”; D. Rodić „Geografija Jugoslavije I–II”; V. Rogić „Regionalizacija Jugoslavije”; T. Kanaet „Prirodnogeografske oblasti i područja NR BiH” i J. Roglić „Prilog regionalnoj podjeli Jugoslavije”. U drugom dijelu ovog perioda, pojavilo se više radova koji su regionalizaciju BiH tretirali na osnovu principa funkcionalnosti. Najvažniji autori ovih radova bili su: K. Papić „Ekonomsko-geografske regije BiH” i „Hijerarhijska struktura urbane mreže”, te M. Mišković „Funkcije gradskih naselja i gradova u BiH”.

Treći period je „dejtonski” i odnosi se na novu samostalnu BiH, organizovanu na principu jednakopravnosti „dva entiteta i tri naroda”. Nova organizacija države podrazumijeva i adekvatnu unutrašnju teritorijalnu organizaciju/ regionalizaciju koja je cijeli ovaj period predmet zahtjeva za novim pristupom u domenu „unutrašnje regionalizacije”. I u naučnom i u političkom pogledu, postoje jasne konceptualne razlike između vodećih autoriteta u svakom od tri naroda, pošto se radi o svojevrsnom sukobu „unitarista” i „federalista”, a koji je preslikan iz prvog perioda. Pošto je promijenjen teritorijalni okvir države i uspostavljeni novi demografski odnosi, promijenjene su i uloge. Srpski geografi sada se zalažu za koncept federalizma, a bošnjački, dominatno, za koncept unitarizma. Hrvatski geografi su bliži konceptu federalizma. U domenu praktičnih rješenja, na nivou Republike Srpske postoji jasna svijest o važnosti normativnog principa u domenu definisanja unutrašnjih granica i samo je sporno pitanje broja mezoregionalnih cjelina i kriterijuma za njihovo izdvajanje: R. Gnjato (1998) predlaže četiri, Prostorni plan RS (2015) prepoznaje šest regija, a G. Mutabdžija (2016) predlaže pet. U Federaciji BiH dominira pristup o supremaciji analitičkog principa i na taj način poništavanju „dejtonske unutrašnje strukture BiH”.

BiH je danas snažno opterećena unutrašnjom organizacijom, pri čemu svaki od konstitutivnih naroda pokušava da afirmiše svoje maksimalističke ciljeve. U suštini, radi se o pitanjima različitih kulturnih identiteta koji se pokušavaju afirmisati kroz promjenu regionalne strukture BiH. Republika Srpska i u svom imenu izražava jasan nacionalni identitet većinskog naroda, dok se u FBiH prepliću elementi nacionalnog (kantoni) i građanskog (entitet). O ovome ne postoji unutrašnji konsenzus, a dramatičnost ovih pitanja najbolje apostrofira ovaj citat:

Trenutni međunarodni poredak postojećih državnih granica – povučenih uz tek usputno uvažavanje etničkih i kulturnih želja njihovih naseljenika – je u ovom momentu suštinski istrošen. Nadolazeće snage nacionalizma i kulturnog buđenja su spremne da potvrde svoje postojanje. Države koje nisu u stanju upravljati svojim etničkim manjinama na način koji će zadovoljiti i prošle nepravde i buduće težnje za većim samoopredjeljenjem su osuđene na raspad. Samodefinisane etničke grupe, a ne postojeće nacionalne države, će postati osnovni konstitutivni element budućeg međunarodnog poretka (Fuler, 1997).

3.1. PRINCIP HOMOGENOSTI I HOMOGENE REGIJE

Homogene regije su prostorne cjeline različitih veličina koje se obično povezuju sa istorijskim geografskim cjelinama kao što su Semberija, Rudine ili Lijevče polje. Iz ovog pojma se izvodi i kriterijum homogenosti, koji se temelji na „metodi utvrđivanja sličnosti intraregionalnih jedinica prostora, odnosno ako je riječ o razgraničenju, onda na razlikovanju interregionalnih različitosti. Prema tome, homogeni prostor je regija čiji pojedini sastavni dijelovi pokazuju manje različitosti između sebe nego prema elementima susjednog prostora. Metodološki, homogenost se može utvrditi, dokazati ili opovrgnuti samo mjerenjem i utvrđivanjem činjenica, pa je metoda, dakle, prvenstveno morfološka, a definicija granica takvog prostora proizlazi iz rezultante postojećeg stanja. U tome je smislu, dakle, metoda statična, čak i onda kad se radi o stanju dinamičnih kategorija” (Marinović-Uzelac, 1992). I iz ovoga proizlazi da je princip homogenosti jedan od osnovnih principa u regionalizaciji i građen je na naučno utvrđenim činjenicama i zakonitostima, koje govore „da je geografski prostor, u složenim i međusobno uslovljenim procesima regionalnog diferenciranja i regionalnog integrisanja/okupljanja, podeljen na celine ili regije sa istim ili sličnim fizionomskim, strukturalnim i funkcionalnim obeležjima” (Tošić, 2012). Ovaj princip se koristi za utvrđivanje sličnosti ili razlika među jedinicama (strukturnim elementima) geoprostora i za njihovo povezivanje. Takve jedinice zovu se homogene (uniformne, strukturne, formalne) regije, a koje predstavljaju skup jedinica nižeg taksonomskog ranga koji je bitno određen sa tri pojma: intenzitet, razvijenost i koncentracija. Na osnovu toga, ona se definiše kao

„prostorno individualisana celina sastavljena od primarnih jedinica sa istim kvalitativnim karakteristikama na osnovu kojih se razlikuje od drugih. U svim delovima homogene regije prisutan je ujednačen skup najznačajnijih ključnih strukturnih elemenata, ali i intenzitet njihove razvijenosti i koncentracije. Principi regionalne diferencijacije neke teritorije na homogene celine bazirani su na postojanju ili nepostojanju odabranih kvalitativnih karakteristika, značajnijim oscilacijama u intenzitetu, koncentraciji ili razvijenosti njihovih skupova, podskupova i drugo. Zbog toga, svaki prekid ili promena u kontinuitetu kvalitativnih karakteristika predstavljaju granice homogenih regija” (Pavlović, Šabić, 2007).

Hartšorn je regiju opisao kao „konkretnu stvarnost koja je ušla u istoriju i predstavlja proizvod harmoničnog odnosa stanovništva–društva sa fizičkim i biotičkim obilježjima okruženja, koji joj osigurava homogenost” (Mutabdžija, 2016). Na njegovim teorijsko-metodološkim postavkama izdvojena su tri tipa regija: Single-feature regions ili regije izdvojene na bazi indikatora o homogenosti jednog obilježja, Multiple-features regions ili regije izdvojene na bazi indikatora homogenosti kao kombinacije više obilježja prirodne ili socijalnogeografske sredine i Campage ili totalne (sintetičke) regije, izdvojene na bazi homogenosti relevantnih obilježja svih geografskih elemenata i faktora geoprostora.

Sličan metodološki postupak proveo je i Klaval (Claval, 1998), koji je kod regionalne diferencijacije homogenih regija, u zavisnosti od broja kvalitativnih karakteristika kojim su definisane, utvrdio postojanje tri tipa. Kod prvog, primarne jedinice su definisane jednom kvalitativnom karakteristikom (npr. etnička struktura), na osnovu čega se mogu izdvojiti tri modela homogenih regija (homogeni, disperzni i homogeno-disperzni razmještaj).  Kada su primarne jedinice definisane dvjema kvalitativnim karakteristikama (npr. etnička i socijalna struktura), mogu se izdvojiti četiri modela homogenih regija: disperzni razmještaj (model 2.1); homogeni razmještaj dvije kvalitativne karakteristike koje formiraju dvije regionalne cjeline – jedne na sjeveru i druge na jugu (model 2.2); homogeni razmještaj dvije kvalitativne karakteristike koje formiraju tri regionalne cjeline – jedne na sjeveru, druge u centralnom dijelu i treće, bez kvalitativnih karakteristika, na jugu (model 2.3) i homogeni razmještaj dvije kvalitativne karakteristike koje formiraju četiri regionalne cjeline, dvije sa jednom karakteristikom, jednu sa dvije karakteristike i jednu bez karakteristika (model 2.4).

Ukoliko je na nekoj teritoriji prisutno više od dvije karakteristike, ostvarivo je nekoliko tipova regionalizacije. Takva teritorija može biti definisana, uređena, raščlanjena i rangirana bilo na nivou kompleksnosti strukturnih elemenata ili njihovih integralnih dijelova, bilo po stepenu koncentracije, intenziteta ili razvijenosti kvalitativne karakteristike. Definisanjem, odnosno kartografskim prikazom svih granica primarnih jedinica, dolazi do njihovog preklapanja i do formiranja jezgra ili skupa svih kvalitativnih karakteristika istovremeno. U ekonomskoj terminologiji, jezgro predstavlja pol rasta/razvoja u čijoj okolini su prisutna područja nižeg hijerarhijskog nivoa. Pošto se njihove granice sijeku, nije moguće govoriti o homogenosti ove regije, ali jeste moguće govoriti o homogenosti njihovih prelaznih zona (model 3.1).

U drugom slučaju, veličine primarnih jedinica nisu podudarne, ali mogu biti grupisane u dvije, tri ili više kategorija. Kao i u prethodnom slučaju, uočava se homogeni nukleus i prelazne zone (model 3.2). U zavisnosti od primjene broja kvalitativnih karakteristika pri izdvajanju regija, razlikuju se formalne (jedan kriterijum) i kompleksne (generičke, regionalne asocijacije) regije (više od jednog kriterijuma). Za ovaj vid regionalizacije, dominatne su metode geografske analize i sinteze koje se primjenjuju u deduktivnom i induktivnom metodološkom postupku. Prema obilježjima, na osnovu kojih se određuje stepen regionalne homogenosti, regije najčešće mogu biti prirodnogeografske, ekonomskogeogeografske, socijalnogeografske i dr.

3.1.1. Prirodnogeografske regije

Najvidljiviji segment geoprostorne stvarnosti su prirodnogeografske razlike između pojedinih predjela. One su vidljive u svakom elementu prirodne sredine, od geotektonskih jedinica, geomorfoloških oblika, klimatskih zona, riječnih slivova i morskih basena do biogeografskih arela. Stoga, regije izdvojene na osnovu sličnosti ili razlika ovih prirodnih ili fizičkogeografskih cjelina nastale su kao prve još polovinom XIX v. Rodonačelnik ovog teorijsko-metodološkog aspekta bio je K. Riter, „na osnovama Gestalt teorije (teorija cjeline), prema kojoj zemlju posmatra kao cjelinu koja je više od prostog skupa dijelova. On geografiju poistovjećuje sa naukom o Zemlji (Erdkunde), a regiju definiše kao jedinstvenu i neponovljivu cjelinu u kojoj postoji jedinstvo između prirode i čovjeka. On preuzima iz biogeografije pojam horološke jedinice, koji se odnosi na raširenost pojedinih vrsta po arealima, čime ostvaruje jedinstvo žive i nežive prirode – jedinstvo cjeline (Mutabdžija, 2016).

Ovaj pristup bio je začetak geografskog determinizma ili dominatnog uticaja prirodnih faktora na razvoj društvene sredine, ali zbog uvida u mogućnost racionalnog korišćenja prirodnih resursa i potencijala, „ovaj vid regionalizacije ima veliku naučnu vrednost i praktičnu primenljivost, a regionalni pristup ukazuje na fizičkogeografska ograničenja za razvoj i organizaciju geoprostora” (Tošić, 2012). Prema Petroviću, jednu od prvih regionalizacija BiH napravio je R. Marek, koji je izdvojio prirodnogeografske regije u koje spadaju: sjeverna i Sjeveroistočna Bosna, Visoravni zapadne Bosne, Centralna Bosna, Sarajevska kotlina, Jugoistočna Bosna, Dinarske Alpe, Dolina Neretve i Kraške visoravni južne Hercegovine.

Na sličnim postavkama urađena je i prva regionalizacija SFR Jugoslavije, koju je uradio A. Melik (1949). U udžbeniku „Geografija Jugoslavije – zemljevidni pregled” i drugim radovima, posebno „Geografski rejoni v Jugoslaviji”, istraživani su problemi koji „imaju regionalnu dimenziju i koji su faktor regionalnog sistema, njegove individualnosti, ali i međuregionalnih veza i odnosa, što ih čini nezaobilaznim u problematici regionalnogeografskih istraživanja” (Gnjato, 2013). On je opisao i regionalizovao i prostor BiH, a na njenoj teritoriji, kao dio širih prirodnogeografskih cjelina Jugoslavije, izdvojio je četiri regije (vidi: karta 3.2).

3.1.2. Fizionomske regije

U našoj geografskoj literaturi bila je veoma zastupljena i fizionomska regionalizacija, tj. izdvajanje jednog tipa homogenih regija na osnovu stepena regionalne homogenosti izražene kroz fizionomiju prirodnih i/ili kulturnih pejzaža. Ove regije se izdvajaju na osnovu fizionomske homogenosti geoprostora proizašle iz međudejstva prirode i ljudskog društva. Teorijsko-metodološku osnovu za izdvajanje fizionomskih regija postavio je Pol Vidal de la Blaš, koji je prihvatio „osnovne postavke regionalne geografije koje obogaćuje novim tumačenjem odnosa čovjeka i prirode, odbacuje geografski determinizam i formuliše alternativnu koncepciju posibilizma, zasnovanu na pojmovima pays (kraj), genre de vie (stil života) i possibilites (mogućnosti). Njegovo učenje zasniva se na tome da je čovjek aposlutno nezavisan od prirode i njenog uticaja, a on se smatra veoma značajnim faktorom za razvoj prirodne sredine koju oblikuje i stvara svojim radom. Korijeni ovog shvatanja leže u geografskom determinizmu, a polazna hipoteza bila je da čovjek i priroda čine nedjeljivo jedinstvo, pri čemu ljudske zajednice prilagođavaju svoj način života prirodnom okruženju i da to prilagođavanje uslovljava stvaranje specifičnih socijalnih grupa čije se djelovanje ispoljava u fizionomiji zemljine površine − pejzaž. Istraživao je uzajamne veze ljudi sa njihovim neposrednim okruženjem i shvatio je da se u svakom od tih krajeva čovjek koristio mogućnostima koje pruža priroda, a u skladu sa njegovim istorijskim tradicijama, ciljevima i organizacijom. Uočio je da percepcija prirodne sredine od strane ljudskih grupa, a posljedično i specifičan trag koji oni ostavljaju u svojoj okolini, variraju s obzirom na stil života te grupe. Uvođenjem pojma „vrijeme”, kreirao je indukovani istorijsko–geografski model u kojem se regija kao prostorno-vremenska kategorija oblikuje interakcijom prirode i društva i postaje temelj geografije. Njegovi učenici uspostavili su vezu između francuskog posibilizma i američke kulturne geografije, ujednačivši po značenju stil života s pojmom kulture. Stil života je kombinacija tehnika, a tehnike, u najširem smislu te riječi, jesu materijalni i duhovni elementi kulture” (Mutabdžija, 2016). Veoma važan doprinos u regionalizaciji SFRJ na principima fizionomičnosti dali su J. Đ. Marković (1966) i V. Rogić (1973). Marković je na prostoru BiH izdvojio tri regije – oblasti (Panonska, Planinsko-kotlinska i Jadranska), tri subregije – predjela (Sjeverna Bosna, Dinarska Hercegovina i Bosna, Srednje primorje) i devet krajeva.

Veoma sličnu regionalizaciju BiH ponudio je S. Smlatić (1983), koji je izdvojio četiri makroregije i devet mikroregija. Unutar makroregije Sjeverna Bosna, izdvojio je tri mikroregije (Unska krajina, Banjalučko-dobojsko područje i Sjeveroistočna Bosna). I unutar Srednje Bosne izdvojio je tri regije (Gornje Povrbasje, Sarajevsko-zenička zavala i Gornje Podrinje), dok je u regiji visokog krša Smlatić izdvojio Zapadnu Bosnu i Visoku Hercegovinu. Unutar Niske Hercegovine nije izdvojio niže taksonomske regione. 

Za razliku od Markovića, koji je kao indikatore fizionomičnosti koristio morfologiju reljefa i stepen ekonomske transformacije geoprostora, Rogić je individualnost uslovno homogenih regija razvio kroz specifičnu petostepenu hijerarhiju regionalnih taksona različitih teritorijalnih obuhvata. U prvom stepenu regionalizacije (primarna), on je na principima kompleksne geografske homogenosti, utemeljenoj na delimitaciji velikih geografsko-ekoloških kompleksa, na teritoriji BiH izdvojio tri regije: Peripanonsku, Središnju planinsko-dinarsku i Jadransko-meditaransku. U drugom stepenu regionalizacije izvršio je grupisanje kriterijuma u tri sintetičke kategorije: makro reljef, mikroekološki i društvenoekonomski razvoj. Na bazi ovih kriterijuma, izdvojio je na teritoriji SFRJ 24 regionalne cjeline, a na tlu BiH pet: Hercegovinu, Sjevernu, Zapadnu, Centralnu i Jugoistiočnu Bosnu. Treći, četvrti i peti stepen regionalne diferencijacije trebalo je da smanji ili eliminiše nedostatke (kriterijumi koji imaju oznake singulariteta) na nivou opština i nižih jedinica. 

Na kraju, došao je do 18 makroregionalnih centara SFRJ, od čega ih je četiri u BiH. Sarajevo i Banja Luka su centri prvog reda, a Tuzla i Mostar centri drugog reda. Dijelovi sjeverne i zapadne Bosne (uokvireni žutom bojom i šrafurom), nisu dio ovih cjelina zbog nedovoljne gravitacijske snage Doboja i Bihaća. Prilikom objašnjavanja veza između socijalno-kulturnih procesa i istorijskogeografskog razvoja u okvirima makrostrukturnih regionalnih formi, izdvajanih na bazi dominantnih cjelina reljefa, identifikovao je kompleksne fizionomske zone. Ovaj koncept kompleksne regionalizacije ima elemente moderne kulturne geografije i neposredni je odraz istorijskogeografskog razvoja, vidljiv u fizionomiji agrarnog pejzaža i u strukturi naseljenosti.

3.1.3. Ekonomskogeografske regije

Razumijevanje ekonomskogeografske regionalizacije treba početi sa njenim razvojem u sklopu ekonomske geografije. Kao društvenogeografska disciplina, ona je podijeljena na opštu i regionalnu ekonomsku geografiju. Za nas je važnija ova druga dimenzija (regionalna), čiji razvoj je podijeljen u dvije faze: do polovine XX v. i nakon toga. Za prvi period bio je „karakterističan fokus na dvije grupe naučnih problema: utvrđivanje zakonitosti razvoja i razmeštaja ekonomske aktivnosti na zemlji, tj. njenim regijama, a drugi je bio proučavanje pejzaža koji je nastao kao izraz odnosa prirodne sredine i čoveka koji obavlja ekonomske aktivnosti. Narednu fazu razvoja karakteriše analiza ekonomskih delatnosti, a njihovi sektori su dovođeni u korelaciju sa prirodnim uslovima, resursima i potencijalima kao i različitim formama ekonomskogeografskog pejzaža, naročito agrarnog. Sve je praćeno paralelnim razvojem i primenom teorije lokacije ekonomskih aktivnosti, posebno industrije” (Tošić, 2012). Prema ovom metodološkom okviru, regije su izdvajane na bazi dominantnog oblika privrede ili načina iskorišćavanja zemljišta, a njena uslovna homogenost je rezultat istih ili sličnih ekonomskih aktivnosti. Tako su diferencirane regije na bazi dominantne privredne aktivnosti: rudarstva, industrije, poljoprivrede, trgovine ili turizma. Osnovni principi ekonomske regionalizacije jesu specijalizacija i kompleksnost, pri čemu prvi tretira razvoj vodećih industrija za koje postoje resursi u regijama, a drugi podrazumijeva dostizanje razvoja vodećih industrija kroz komplementarne djelatnosti. Tako formirane regije imaju dvostruku ulogu, na jednoj strani su to složeni proizvodno-teritorijalni kompleksi, a na drugoj su materijalno-tehnička osnova za razvoj socijalno-teritorijalnih sistema. Veliki doprinos razvoju teorijsko-metodološke osnove dao je V. Ajzard (Isard) kroz regionalnu analizu. On je osnivač Regional Science Associations, naučnog udruženja koje afirmiše regionalni koncept u raznim naukama. „On je u svojim radovima objedinio teorijske modele lokacije industrije sa modelima socijalne fizike i modelima socijalnog i ekonomskog restrukturisanja prostora–modeli humane geografije” (Ibidem). Veliki doprinos regionalizaciji prostora Bosne i Hercegovine dao je S. Ilešič (1961), čiji „prvi nacrt dvojne pokrajinsko-fiziognomične i ekonomsko-funkcionalne regionalizacije Slovenije označuje početak novog pristupa radovima na regionalizaciji naših republika” (Rogić, 1973). Dvoslojni princip regionalizacije autor bazira na prirodnogeografskim osnovama, a potom na ekonomskogeografskim principima. Ekonomskogeografski kriterijumi bazirani su na analizi ekonomskog stanja kao pokretača razvoja fizionomskih cjelina. BiH je podijelio na tri fizionomske cjeline: Panonska nizija, Dinarska i Primorska regija. Kao niže taksonomske rangove navodi po dvije subregije unutar svake fizionomske cjeline: Subdinarsko i Subpanonsko područje, Unutrašnje dinarsko sredogorje i visoko dinarsko krško područje, te Submediteransko i Subdinarsko područje. Primjenom principa homogene ekonomske strukture, koju usko vezuje sa fizionomskom prirodnom osnovom, napravio je „prvu najpotpunije obrazloženu šemu regionalizacije jugoslovenskog područja kao cjeline” (Ibidem). Ideja o homogenosti ekonomske strukture kao faktoru regionalnog diferenciranja poslužila je i T. Kanaetu (1964) da teritoriju BiH podijeli na tri geografske oblasti (peripanonska, centralna i južna) i deset područja.

Peripanonsko područje prepoznaje kao žitorodnu oblast sa dva područja: banjolučkim i tuzlanskim. Centralne dijelove naziva planinsko-stočarska oblast, a dijeli je na sedam privrednih područja: Bihaćka krajina, zapadna Bosna, kraška polja zapadne Bosne, centralna, istočna Bosna, planinski pašnjaci i gornja Hercegovina. U južnu geografsku oblast ubraja područje južne kulture. Pravilnije razumijevanje ekonomskogeografskih regija može se najbolje razumjeti i potvrditi u praksi kroz povezivanje geografije i ekonomije. „To se postiže regionalnim integracijama, koje donose brojne prednosti kroz povećanje međuzavisnosti između užih regiona i smanjivanjem njihovih tendencija ka autarhičnosti” (Tihi, 2008). 

3.2. PRINCIP FUNKCIONALNOSTI I PROSTORNO – FUNKCIONALNA REGIONALIZACIJA BIH

Pošto savremena društveno-ekonomska kretanja nameću nove poglede u pristupu geografskoj valorizaciji, integraciji, diferencijaciji i organizaciji geoprostora, koncept homogenih regija postao je neadekvatan i ne odslikava svu dinamiku i složenost interakcije prirodnogeografskih i ekonomskogeografskih faktora u procesu kreiranja novih kulturnih pejzaža. Razvoj „nove geografije”, kao nove paradigme u čijoj osnovi je procesni funkcionalizam, omogućava kompleksno istraživanje, planiranje i usmjeravanje tih savremenih socijalnogeografskih procesa, a protagonisti savremene regionalne geografije najprikladnija rješenja nalaze u konceptu nodalno-funkcionalne regije. Umjesto prirodnogeografske odrednice (riječna dolina, kotlina, visoravan, aluvijalna ravan, planinska padina, stepska zona, morska obala itd.), ključna riječ postaje gradska funkcija. Osnovne ekonomske i socijalne funkcije grupišu se u određena polja (regije) i tačke (gradovi) koje imaju ulogu polova konvergencije (približavanja) i divergencije (udaljavanja) prostornih i funkcionalnih veza. To povezuje, objedinjuje i manje-više integriše različite teritorijalne (prirodnogeografske) cjeline u funkcionalno zaokružene, ali otvorene regionalne sisteme u čijem središtu su gradovi. Zbog toga kažemo da

gradska naselja svojim funkcijskim djelovanjem utiču na regionalnu integraciju, diferencijaciju i organizaciju prirodno-ekološki, socijalno-ekonomski, naseobinsko-demografski, morfofizionomski i funkcionalno heterogenog prostora stvarajući specifične teritorijalne sisteme koji su u naučnoj javnosti, generalno, svrstani u tri velike grupe regija: nodalne, socijalnogeografske i funkcionalno-urbane regije (Tošić, 2012).

Funkcionalnoprocesni pristup, u čijoj osnovi su koncepti nodalne, socijalnogeografske i urbano-funkcionalne regije, daje osnov za rješenja brojnih pitanja savremenih potreba prostorno-funkcionalne organizacije.

 3.2.1. Nodalne (čvorišne) regije

 Nodalna (eng. node = čvor) ili polarizovana regija jeste prostor funkcionalne povezanosti grada i naselja u njegovom polju uticaja. Glavni integrativni faktor unutar ovih regija jesu funkcijske veze između naselja različitog ranga, a granice su im određene dometom dnevnih migranata. To je otvoren i dinamičan sistem koji nastaje „kada primarne jedinice imaju iste kvalitativne karakteristike i kada održavaju konstantne odnose i veze sa istim centrom. Tako formirana grupa primarnih jedinica poseduje specifičnu homogenost koja je stvorena u odnosu sa zajedničkom središnjom tačkom sa kojom su komplementarne ili u zavisnosti” (Veljković, 1998). Gradska naselja svojim djelovanjem utiču na regionalnu integraciju i diferencijaciju višeznačno (prirodno-ekološki, socijalno-ekonomski, naseobinsko-demografski, fizionomski i funkcijski) i u tom heterogenom prostoru stvaraju specifične prostorne sisteme. Sada postaje jasnije da su ove regije nastale kao izraz potreba za zamjenom klasičnih (fizionomskih) geografskih regija, koje nisu mogle objasniti i pratiti brze procese i promjene u geoprostoru i vremenu. Njihov glavni integrativni faktor jesu funkcionalne veze koje su izražene kroz kretanje i razmjenu (ljudi, robe, ideje, novac, informacije), a odvijaju se preko određenih nodusa – gradova sa razvijenim centralnim funkcijama.

Ovaj prikaz omogućava sagledavanje svih odnosa i veza između primarnih jedinica i centara gravitacije. Model 4.1 ukazuje na primarne jedinice koje su svoje kvalitativne karakteristike (odnose i veze) usmjerile prema tri gravitaciona centra A, B i C, bez poklapanja uticaja. U tom slučaju, blizina gravitacionog centra je uvažena, tako da je regionalna diferencijacija teritorije izvodljiva (model a). Model 4.2 ukazuje na veze između primarnih jedinica koje dovode do stvaranja razlika između nukleusa sa jasno definisanim granicama na jednoj strani i prelaznih zona gdje se sfere uticaja poklapaju na drugoj (model b), a model 4.3 pokazuje da gravitacioni centri B i C postaju zavisni od najsnažnijeg pola razvoja koji je označen sa „A” (model c). Ubrzana urbanizacija jugoslovenskog prostora u proteklom periodu uslovila je snažnu koncentraciju stanovništva u gradovima. Vidjeli smo da je u periodu 1948–1971. to bio dinamičan proces tokom kojeg se broj urbanog stanovništva povećao za 4,8 miliona stanovnika i dostignut je nivo urbanizacije od 39%. To 167 je direktno uticalo na razvoj novih gradskih funkcija i njihovog okruženja, što je vodilo ka stvaranju novih regionalnih struktura, posebno urbanih regija glavnih republičkih gradova i sekundarnih industrijskih centara. U drugoj fazi urbanizacije (1971–1991), došlo je do teritorijalnog i vremenskog ustrojstva 18 makroregionalnih centara na tlu SFRJ, a što je zasnovano na kompatibilnosti, komplementarnosti i regionalnoj integraciji ovih gradova sa naseljima bliže i dalje okoline. Važan doprinos proučavanju problema regionalizacije Bosne i Hercegovine dao je K. Papić (1977) kroz prijedlog ekonomskih regija koje, prema principima i metodama regionalizacije, pripadaju nodalnim, a u nekim slučajevima i funkcionalnim regijama. Na ovaj način autor je BiH diferencirao unutar dvostratusne regionalizacije na četiri regije i 21 subregiju, pri čemu je uvažio prirodnogeografske uslove, tradicionalne veze sa susjednim republikama i postojeću mrežu urbanih centara, koji svojom veličinom i ulogom predstavljaju makroregionalna središta. Još izraženije promjene nastupile su nakon građanskog rata 1992–1995, kada su nastali potpuno novi gradovi i formirale se nove nodalne regije. Takav primjer je Istočno Sarajevo.

3.2.2. Socijalnogeografske regije

Ove regije su rezultat istraživanja u oblasti socijalne geografije, jedne od najmlađih grana geografije, koja „istražuje oblike prostorne organizacije i prostorno relevantne procese koji proizlaze iz osnovnih životnih funkcija ljudskog društva” (Rupert, 1981). Identifikovano je pet osnovnih funkcija: stanovanje, rad, kupovina, obrazovanje i rekreacija, koje djeluju iz jednog ili više urbanih centara i na taj način transformišu naselja u svom okruženju. To dovodi do stvaranja socijalnogeografskih regija u kojima postoji snažna uzajamna veza između prostora i društvenih aktivnosti, koje predstavljaju specifični način izražavanja osnovnih funkcija, i utiču ne to da se ovaj prostor homogenizuje i diferencira pod uticajem ovih socijalnih faktora. Konfiguraciju regija čine gradovi u kojima su razvijene i koncentrisane socijalnogeografske funkcije i teritorija koja je pod njihovim uticajem transformisana. Te promjene naselja najbolje se vide kroz analizu urbanosti (uopšteno, gradski način života) i intenziteta dnevnih migracija.

Globalni razvoj opštih socijalnih i ekonomskih procesa vodi ka homogenizaciji kulturnih pejzaža, koji su vidljivi kroz sljedeće funkcije: stanovanje (tipski objekti za kolektivno stanovanje ili karakteristični oblici individualnih stambenih objekata za pojedine regije), rad (stepen razvoja i razmještaja prostornih i funkcionalnih jedinica, dominantni sektori zaposlenja, radni uslovi, vrijeme rada, prosječne zarade) i socijalne navike i potrebe (odmor van mjesta stanovanja tokom vikenda i rekreacija vode ka stvaranju specifičnih zona odmora sa vikend-naseljima i drugim objektima i sadržajima). Pošto se socijalne strukture šire i upotpunjuju, to vodi ka izdvajanju pojedinih područja i stvaranju teritorija sličnih socijalnih i geografskih obilježja unutar grada i regije, određene kvalitetom i dostupnošću infrastrukturnih i socijalnih sadržaja, a iskazanih kroz cijenu stambenog i poslovnog prostora. U praktičnom smislu, na nivou gradova, ovo se zove „socijalni zoning” (zone stanovanja za različite klase stanovnika), tako da najbogatiji sloj stanovnika više ne stanuje u centru, već na periferiji grada. Dobre saobraćajne komunikacije, cijene nekretnina, mogućnosti snabdijevanja, odsustvo buke i zagađenja, samo su neki od razloga za ovo.

Ovakav tip regija nije karakterističan za prostor BiH zbog niskog nivoa urbanosti. To se vidi iz učešća urbanog stanovništva u ukupnom (to je procenat stanovništva koji živi u naseljima sa više od 5.000 stanovnika) i koja iznosi tek 40% (među najnižim u Evropi), a potom, i višestruko manjeg procenta stanovnika koji imaju gradske navike života (dobrim dijelom zavise od socijalnog statusa, visine ličnih primanja, nivoa obrazovanosti, kulturnih navika itd.). Drugi važan pokazatelj je mali intenzitet dnevnih migracija, koji je rezultat male prosječne veličine naših gradova, niske privredne aktivnosti i neadekvatnih saobraćajnih sistema (kvalitet, brzina, cijena). Ovakav tip regija može se prepoznati samo unutar šireg urbanog područja najmnogoljudnijih BiH gradova.

3.2.3. Funkcionalno-urbane regije

Ove regije su omogućile sagledavanje prostorne dimenzije urbanizacije i njenog različitog ispoljavanja. Slično nodalnim regijama, postoje dva tipa funkcionalno-urbanih regija. Monocentrične regije predstavljaju kompleksnu i dinamičnu regionalnu strukturu koju čini jedan centralni grad i okruženje (više stambenih i radnih suburbija ili predgrađa) sa kojim se odvijaju intenzivne funkcionalne veze. Ovaj tip regija razvijen je u industrijskoj fazi urbanizacije. Policentrične regije nastale su u postindustrijskoj fazi, kada je došlo do širenja ili decentralizacije urbanizacije, a njih čini više funkcionalno umreženih centara (velikih, srednjih i malih gradova) koji formiraju zajedničko polje uticaja. Na ovaj način nastaje heterogen prostor sa nepravilnim rasporedom urbanih centara i manje-više urbanizovanih naselja koja mogu biti povezana u hijerarhizovan sistem. Heterogenost regija prepoznaje se i kroz njihovu trostruku logiku: ekonomski aspekt karakteriše potreba aktivirinja domaćih resursa unutar regija sa većim stopama nezaposlenosti i manjka investicija; kroz socijalnu logiku želi se ostvariti ideal socijalne države, društvena solidarnost i smanjenje regionalnih razlika, a politička logika se prepoznaje kroz želju osiguranja vlasti preko značajnijeg ulaganja u nerazvijena područja.

Uspostavljanje ovakvih regija nužno prati uspostavljanje novih institucija koje pružaju podršku na terenu i koje su zadužene za uspješno provođenje koncepta regionalizacije. Naznake ovih regija u socijalističkom periodu vide se kao područja privrednih komora (Sarajevo, Banja Luka, Tuzla, Zenica i Mostar), a savremeni pokušaj uspostavljanja ovog tipa regija može se prepoznati u BiH od 2003, kada je od strane EU podržan program izgradnje regionalnih razvojnih agencija (SERDA – sarajevska regija, NERDA – sjeveroistočna, ARDA –s jeverozapadna, REDAH – hercegovačka i REZ – centralna Bosna). Cilj ovih agencija je „doprinos ukupnoj ekonomskoj obnovi i razvoju, stvaranju novih radnih mjesta, unapređenju ljudskih resursa i razvoja infrastrukture u različitim regijama kroz sprovođenje strategije ekonomskog razvoja na regionalnom nivou” (www.fipa.gov.ba). U domenu izdvajanja ovih regija, iskristalisala su se dva pristupa: prvi zastupaju naučni radnici iz Republike Srpske, koji formiranje ovih regija prepoznaju na nivou statističkih limita za NUTS 3 unutar Republike Srpske i, prema tome, unutar ovog entiteta definišu između četiri i šest funkcionalno-urbanih regija (monocentrične i policentrične) koje su se razvile oko najvećih urbanih središta (Prijedor, Banja Luka, Doboj, Bijeljina, Zvornik, Istočno Sarajevo i Trebinje). Drugi pristup imaju geografi iz FBiH, koji optimalnu nodalno-funkcionalnu organizaciju vide u povratku na predratne funkcijske odnose i pet ovakvih regija na nivou BiH, koje, težišno, odgovaraju statističkim standardima NUTS 2 i podudaraju se s područjima nekadašnjih privredenih regija. Na ovaj način se pokušava zanemariti dvoentitetska stvarnost (Republika Srpska i FBiH) i prostor BiH regionalizovati na prethodnim premisama (Sarajevo, Banja Luka, Tuzla, Zenica i Mostar). Jedna od pretpostavki za implementaciju ovog modela je promjena Ustava BiH i kreiranje „građanskog društva” u kojem bi se izgubile postojeće regionalne strukture, a izgradila unitarna država na premisama bivše Socijalističke Republike BiH. Tipičan primjer tog pristupa je regionalizacija BiH koju su uradili Spahić i Jahić

3.3. UPRAVNA PODJELA I STATISTIČKE REGIJE

Pošto se savremene statističke regije približavaju konceptu administrativnih regija, za razumijevanje savremenih regionalnogeografskih problema BiH potrebno je još jednom sagledati unutrašnju organizaciju BiH tokom prošlog vijeka. Nesumljivo, iz političkih razloga, tokom novije istorije BiH kreirani su različiti kriterijumi za regionalizaciju BiH, a oni su se kretali u širokom luku od unitarnih do federalnih karakteristika, pri čemu je glavni kriterijum bio konfesionalna struktura stanovništva.

 3.3.1. Upravne regije BiH

Ako se posmatra razvoj unutrašnjih granica u BiH tokom prošlog vijeka, uočava se postojanje tri nivoa regionalnih jedinica (lokalni, srednji, republički). Prilikom okupacije BiH, Austrougarska nije željela konfrontaciju sa muslimanskim stanovništvom, već je pokušala na razne načine da ih pridobije za svoje politčke interese. To je obezbjeđivalo funkcionalnost države i veću zaštitu Austrougarske monarhije od potencijalne disolucije u kojoj su slovenski narodi činili 45% stanovništva (Južni i Zapadni Sloveni). Tokom austrougarske uprave, iz praktičnih razloga, zadržana je ranija (osmanska) teritorijalna organizacija, pravni poredak, poreski sistem i postojeće stanje agrarnih odnosa. Uz promjenu naziva tih jedinica „Bosna Vilajet je postao Reichland, sandžaci ili live su postali okruzi (Kreise), kaze (srezovi) su pretvorene u kotare (Bezirke), a nahije u kotarske ispostave (Exposituren). Valija je postao zemaljski gospodar (Landesschef), mutesarifi (upravnici sandžaka) postali su okružni predstojnici (Kreisleiter), a kajmakami ili mudiri (upravnici srezova) preimenovanmi su u Bezirkleiters ili kotarske predstojnike” (Imamović, 1991). U BiH je tokom ovog perioda postojalo šest okruga (Sarajevo, Banja Luka, Bihać, Travnik, Mostar i Zvornik), pri čemu je 1906, umjesto Zvornika, središte okruga postala Tuzla kao brzorastući industrijski grad. Ovi okruzi bili su podijeljeni na 54 kotara i 23 kotarske ispostave. Na nivou lokalne samouprave, u BiH su postojale dvije vrste opština: seoske ili džemati i gradske ili beledije. I ova hijerarhija opština zadržana je tokom austrougarske uprave.

U periodu Kraljevine SHS/ Jugoslavije, unutrašnja organizacija BiH je mijenjana ustavima iz 1921. i 1931. te uredbom iz 1939. Prvobitnu organizaciju pokrajine BiH činilo je šest oblasti, koje su se poklapale sa teritorijama turskih sandžaka i austougarskih okruga. To je bio ustupak kralja Petra Karađorđevića lideru glavne muslimanske partije JMO (Jugoslovenska muslimanska organizacija) Mehmedu Spahi. Promjenom ustavnih principa 1929. i kreiranjem federalnih odnosa, BiH se dijeli na četiri banovine, sa sjedištima Drinske u Sarajevu, Vrbaske u Banjoj Luci, Primorske u Splitu i Zetske u Cetinju. Ponovne izmjene bile su 1939, kada je banovina Hrvatska nastala spajanjem dotadašnje Savske i Primorske banovine, uz dodatak većinskih hrvatskih kotara iz ostalih banovina. Tako su joj iz Drinske banovine priključeni kotari Brčko, Derventa, Fojnica, Gradačac i Travnik, iz Zetske kotar Dubrovnik, a iz Dunavske kotari Ilok i Šid. Sjedište nove banovine postao je Zagreb.

U periodu socijalističke Jugoslavije, BiH je po prvi put postala republika. Srednji nivo vlasti činilo je sedam okruga (šest prethodnih + Doboj) i 67 srezova, koji će naknadno prerasti u međuopštinske zajednice). Kratak period (1949–1952) funkcionisale su oblasti kao srednji nivo vlasti (Banjalučka, Sarajevska, Tuzlanska i Mostarska). Nakon ove promjene, nastupiće komunalni sistem u kojem će na nivou republike postojati samo dva nivoa vlasti, 109 opština i republika.

Nakon građanskog rata 1992–1995, u Dejtonu (SAD) dogovoren je mir, koji je nakon toga potpisan u Parizu. Da bi se došlo do ovog mirovnog rješenja, usvojeni su temeljni principi: BiH će se sastojati od dva ravnopravna entiteta (Republika Srpska i Federacija BiH), a teritorijani odnos će biti 51% : 49% u korist FBiH. Da bi se to postiglo, bilo je neophodno izvršiti teritorijalne ustupke između sukobljenih strana. Srbi su dobili od Muslimana brdsko-planinske i slabo naseljene prostore u zoni Grmeča i Ozrena, a prepustili su im najvrednije dijelove sarajevske industrijske zone i urbane dijelove opština Ilidža, Hadžići, Rajlovac, Vogošća, Ilijaš i Grbavica, te brdsko-planinske terene na Igmanu, Treskavici, Prenju, Veležu i Grmeču. Sa hrvatskom stranom je izvršena razmjena teritorija, Republici Srpskoj su pripale teritorije koje je vojska Hrvatske (agresija) osvojila južno od Banje Luke (Mrkonjić Grad, Šipovo, Ribnik, Jezero i manji dijelovi opština Drvar, Petrovac i Kupres) i u Popovom polju, a njoj je ustupljen Odžak. Na ovaj način postignut je mir, uspostavljeni su entiteti kao srednji nivo vlasti i organizovani su asimetrično. Republika Srpska ima unitarnu strukturu od 62 opštine, dok je u FBiH izdvojen jedan nivo više: lokalni čine 79 opština, koje su svrstane na srednjem nivou u 10 kantona. To znači da na teritoriji RS postoji trostepena organizacija vlasti: opština – RS – BiH, a na teritoriji FBiH postoji četvorostepeni sistem: opština–kanton– FBiH – BiH.

3.3.2. Principi i kriterijumi NUTS regionalizacije

Pored funkcionalnih regija, u savremenim uslovima sve veći značaj dobijaju statističke regije. Predstavljaju jedan aspekt homogenih regija, koje imaju funkciju praćenja, analize i planiranja tokova opštih društvenih i ekonomskih procesa, kao i upoređivanje nivoa dostignutog privrednog i društveno-ekonomskog razvoja teritorija istog taksonomskog ranga. Više su podređene zadovoljenju potreba u domenu administrativnoupravne organizacije, a njihove granice su rezultat kompromisa ostvarenih između interesa ekonomskih subjekata i političkih aktera koji direktno/indirektno odlučuju o smjernicama i ciljevima ekonomskog, društvenog i prostornog razvoja.

Susjedne države su ovu podjelu ranije implementirale i dijelom modifikovale, pri čemu su NUTS 2 neadministrativne jedinice. Srbija ima pet NUTS 2 (Vojvodina, Beograd, Zapadna i centralna Srbija, Istočna i Južna Srbija te Kosovo i Metohija) i 29 NUTS 3 regija (upravni regioni). Hrvatska je podjeljena na dvije NUTS 2 (Primorska i Kontinetalna), a 21 NUTS 3 odgovaruju županijama. (Mutabdžija 2016) Unutar EU razvijena je metodologija za uspostavljanje fleksibilne, polifunkcionalne i višestepene „nomenklature statističkih teritorijalnih jedinica” (NUTS). Ove jedinice dobile su ulogu normativnih i analitičkih regija, koje su omogućile jednostavnu i jednoznačnu podjelu teritorije radi formiranja regionalne statistike EU. Polazni principi koje zastupa NUTS jesu:

• institucionalna podjela prepoznaje normativne i analitičke regije. Normativne su odraz političke volje, granice su im određene prema istorijskom nasljeđu, a analitičke ili funkcionalne regije polaze od geografskih kriterijuma (prirodni, socijalni, privredni…);

• primjena opštih geografskih jedinica, a specifične geografske jedinice za pojedina područja djelatnosti (urbana područja, rudarski baseni, poljoprivredna područja i sl.) mogu se ograničiti i isključiti iz NUTS u korist opštih geografskih jedinica;

• hijerarhijska klasifikacija, prema kojoj se svaka članica EU dijeli na tri nivoa, a kriterijumi za njihovu podjelu su demografski i socialno-ekonomski. Demografski kriterijum obuhvata minimalni broj stanovnika za različite hijerarhijske nivoe: NUTS 1 (3–7 mil. st.), NUTS 2 (0,8–3 mil. st.) i NUTS 3 (0,15–0,8 mil. st), a socialno–ekonomski kriterijum podrazumjeva dvije kategorije. Za administrativne jedinice (npr. Republika Srpska) neophodno je postojanje demokratski izabrane vlasti za NUTS 2 (izvršna, zakonodavna, sudska) i vlastiti budžetski okvir. Za neadministrativne jedinice (npr. NUTS 2 Hrvatske) nisu potrebni preduslovi, jer su ove jedinice bez pravnog subjektiviteta, nastale su grupisanjem administrativnih jedinica nižeg ranga (županije – NUTS 3) i koriste se samo za statističke potrebe.

Iz ovoga je jasno da sve države regije, bez obzira na dostignuti nivo evropskih integracija, prihvataju geokodni model teritorijalne organizacije državne uprave koji je obavezan za sve članice EU, ali ga primjenjuju i druge države (Norveška, Švajcarska).  Ovi principi teritorijalne organizacije duboko uvažavaju ekonomske kriterijume održivosti razvoja, pri čemu je minimalni broj 150.000 stanovnika97 (potrošača) koji garantuje elemente „ekonomije volumena” i onemogućava rast birokratije (državni aparat). Iz ovoga proizlazi i racionalni broj institucija javnog sektora, koji se dovodi u direktnu vezu sa brojem stanovnika (institucije obrazovanja, zdravstvene zaštite i sl.). Ekonomska logika ovakve podjele leži u činjenici da veći broj korisnika nekih usluga (npr. autobuski saobraćaj ili internet usluge) vodi ka stvaranju konkurencije (u domenu autobuskog saobraćaja u Istočnom Sarajevu to su: Centrotrans, Kondor, Transprom, Autoherc, a u domenu pružalaca internet usluga to su Mtel i Elta). Postojanje konkurencije vodi ka povećanju kvaliteta usluga, ali i snižavanju njihovih cijena (borba za očuvanje postojećih i pridobijanje novih korisnika). S druge strane, manji broj potrošača vodi ka uspostavljanju monopola pružalaca usluga na tržištu, a to je put ka snižavanju kvaliteta usluga i podizanju njihovih cijena.

 

3.3.3. Demografske i socijalno – ekonomske karakteristike mogućih regija

Prema popisu stanovništva BiH koji je proveden 2013, a nepotvrđeni rezultati objavljeni 2016, utvrđeno je da u BiH živi 3.531.159 stanovnika, od čega u Republici Srpskoj 1.228.423, FBiH 2.219.220, a u Brčko Distriktu 83.516 stanovnika. Ove rezultate nije potvrdio Republički zavod za statistiku Republike Srpske zbog grubih grešaka prilikom popisa, koje je potvrdila postpopisna anketa, kao i da je „manje od 200.000 ljudi koji su popisani, a nisu trebali biti, te više od 40.000 ljudi koji su trebali biti uključeni u popis” (Republički zavod za statistiku RS, 2017). To znači da je 196.000 lica više popisano, iako ne žive na teritoriji BiH duže vrijeme (nemaju rezidentni status). Zvanični rezultati popisa stanovništva 2013. za Republiku Srpsku pokazuju broj od 1.170.342 stanovnika, od čega je 571.812 muškaraca i 598.530 žena i ovaj podatak će se smatrati kao jedini relevantan. Na osnovu principa i kriterijuma Eurostata, moguće je BiH tretirati kao NUTS jedinicu prvog reda (NUTS 1) jer ima više od 3 miliona stanovnika, a dva entiteta u BiH kao jedinice drugog nivoa (NUTS 2). Ovaku podjelu napravio je ESPON 2005 (slika 3.6).

Tabela 3.2. Kretanje broja stanovnika u BiH 1879–2013. god.

Ovo je broj stanovnika BiH koji je objavila Agencija za statistiku BiH i ne postoji konsenzus u BiH oko ovog pitanja. U posmatranom periodu od 134 godine, prosječan broj stanovnika iznosio je 2.344.799,5, a toliki je približno bio i apsolutni rast. U relativnim pokazateljima, rast je iznosio 204,8%, a prosječni apsolutni godišnji 17.706,5 stanovnika, uz stopu relativnog rasta od 0,75‰. Ovi pokazatelji o kretanju broja stanovnika u periodu 1879–2013. mogu se predstaviti i elementima demografske statistike:

Prethodna tabela neophodna je za razumijevanje istorijskog razvoja demografskih i etno-religijskih zajednica u BiH, jer su popisi stanovništva u Austrougarskoj i Kraljevini Jugoslaviji vršeni na osnovu religijske odrednice. Ulaskom u „dejtonsku fazu”, u BiH je etno-religijsko opredjeljenje ponovo postalo dominantno, jer su na nivou entiteta izvršena jasna etnička kompaktiranja. Tokom samog procesa popisa 2013, kao i prilikom obrade podataka, utvrđeno je da su greškom unijeti podaci za stanovnike koji nisu domicilno stanovništvo i da su napravljene druge greške, pa zato ovi rezultati nisu priznati u Republici Srpskoj.

Na osnovu popisa stanovništva BiH 2013, od popisanih 3.531.159 lica, najbrojniji narod su Bošnjaci i čine 50,1% ukupne polulacije, Srbi čine 30,8%, Hrvati 15,4%, a ostali su zastupljeni sa 3,7%. Posmatrano po entitetima, u Republici Srpskoj popisano je 1.170.342 lica, od čega su najbrojniji Srbi sa 82,9%, Bošnjaci čine 12,6%, Hrvati 2,2%, a učešće ostalih je 2,1%. U FBiH je popisano 2.219.220 lica, najbrojniji su Bošnjaci sa 70,4%, Hrvati čine 22,4%, Srbi 2,5% i ostali 4,6%. Vidljivo je da u Republici Srpskoj postoji 17 opština sa više od 5.000 stanovnika, a to su uglavnom opštine podijeljene međuntitetskom granicom, pri čemu je predratni opštinski centar ostao u FBiH, a slabije naseljeni dio pripao Republici Srpskoj. Takve opštine su: Krupa na Uni, Oštra Luka, Ribnik, Istočni Drvar, Jezero, Kupres, Pelagićevo, Vukosavlje, Osmaci, Istočni Stari Grad, Novo Goražde i Berkovići. U ovu grupu spadaju i malobrojne opštine npr. Kostajnica, Trnovo i Kalinovik. Sa druge strane, u FBiH postoji pet opština sa više od 100.000 stanovnika (Tuzla, Zenica, Bihać, Mostar i Novi Grad Sarajevo), a u RS samo dvije (Banja Luka i Bijeljina), dok najveći broj urbanog stanovništva živi u opštinama srednje veličine (20.000–100.000 stanovnika), u RS je takvih sredina 31, a u FBiH 51 opština.

Karte 3.9. a, b, c: Nacionalna struktura 1991, gustina i prostorna distribucija stanovništva 2013.

U domenu socijalno-ekonomske strukture i pokazatelja o važnim elementima životnog standarda, moguće je uporediti različite indikatore kvaliteta življenja po regijama. Nesumnjivo, najveći značaj imaju ekonomski indikatori (zaposlenost, BDP po stanovniku, prosječni lični dohodak), socijalni (nezaposlenost, prosječni mjesečni troškovi četvoročlanog domaćinstva, procenat domaćinstava bez ličnih primanja, sa jednim i dva lična primanja, stepen siromaštva, procenat raseljenih lica), i komunalni (broj domaćinstava koja su priključena na kanalizacionu mrežu, broj domaćinstava koja imaju u kući vodu za piće). Pokazatelji ILO odnose se na metodologiju Međunarodne organizacije radnika. Na osnovu ovih indikatora moguće je izračunati prag siromaštva kao element socijalne uključenosti i sl. Podatke iz Priloga br. 10. treba uzeti s rezervom jer u metodološkom pogledu nisu zasnovani na zvaničnoj državnoj statistici i makroregionalnim jedinicama RS.

Tabela 3.3. Broj opština u RS i FBiH prema ukupnom broju stanovnika

Ipak, moguće je, na bazi ovih podataka, napraviti rang-listu najrazvijenih regija u BiH (1. Sarajevo, 2. Neretva, 3. Istočno Sarajevo, 4. Banja Luka, 5. Zenica–Doboj) i onih najnerazvijenih (13. Bijeljina, 14. Posavina, 15. Podrinje, 16. Una–Sana, 17. Kanton 10). Jasno je da u ovako pojednostavljenoj analizi ekonomske razvijenosti važnu ulogu igraju i dva geografska elementa: gustina stanovanja i kvalitet saobraćajne mreže. U daljoj ekonomskogeografskoj razradi, treba imati na umu najvažniji pokazatelj – broj i strukturu zaposlenih. Na osnovu ekonomskih indikatora, može se zaključiti da je veći nivo ekonomske aktivnosti u FBiH. To je rezultat i naslijeđene industrijske infrastrukture i veličine gradova na nivou entiteta, za koje se veže rast uslužnih aktivnosti. U domenu druge grupe indikatora, postoji ujednačenost u domenu pokazatelja o zdravstvenoj zaštiti, ali je značajno veći broj učenika i studenata u FBiH. Osnovni razlozi za to su broj i starosna struktura stanovništva, jer je medijalna starost stanovništva u FBiH manja, prosjek je 38,47 god., a u je Republici Srpskoj 41,37 god. Drugi važan element može biti mreža javnih univerziteta, u Srpskoj su dva (Banja Luka i Istočno Sarajevo), a u FBiH je šest (Sarajevo, Mostar, Istočni Mostar, Tuzla, Zenica, Bihać). Druge grupe indikatora, uključujući kvalitet komunalne infrastrukture, potvrđuju već pomenuti stav da je veći stepen urbanizacije u FBiH, kao segment naslijeđene strukture, što otvara čitav niz drugih prednosti. Ipak, pomenuti indikatori o nivou socijalno-ekonomskog stanja u BiH su nepotpuni ako se ne uporede sa podacima za regije susjednih zemalja ili evropskim prosjecima. Tek tada ćemo spoznati nivo stvarnog nivoa razvijenosti i pokazatelji o broju studenata i učenika na 1000 stanovnika ili procentu nezaposlenih lica imaće svoju težinu. Da bi se to ostvarilo, Eurostat je uspostavio jedinstvenu nomenklaturu statističkih jedinica NUTS, prema kojoj je moguće izvršiti upoređivanje istih pokazatelja za regije različitih država koje imaju približno jednak broj stanovnika. Takvi podaci nam ukazuju na dvije važne činjenice: koji je evropski prosjek za neki indikator npr. zaposlenost, i koji su regioni u EU ispod prosjeka. Generalno, kroz EU politiku regionalnog razvoja (koheziona politika) uspostavljeni su instrumenti pomoći za takve regione koji zaostaju za prosjecima EU. Da bismo mogli očekivati uklapanje u ove statističke okvire i koristi od regionalne politike, neophodno je uspostaviti takve regione u državi – entitetima.

3.3.4. Statističke regije

Pošto su sagledana određena socijalno-ekonomska svojstva entiteta kao regija unutar BiH, potrebno je sagledati ovaj okvir budućih regija, koje će karakterisati kompleksna regionalizacija, zasnovana na nekoliko kvalitativnih karakteristika. Vidi se praktični značaj izdvajanja statističkih regija radi potreba regionalne politike, ali su još važniji poslovi ekonomskog i ukupnog društvenog planiranja razvoja. Granice statističkih regija, kao elementa administrativnoupravne organizacije svake države, uglavnom su izraz kompromisa između interesa ekonomskih i političkih subjekata koji usmjeravaju ekonomski, socijalni i prostorni razvoj svake regije. Na osnovu ovih teorijsko-metodoloških okvira i spoznaje da se usaglašavaju statistička i funkcionalna regionalizacija EU99 kroz programe „Urban Audit I” i „Urban Audit II”, koristiće se ista osnova za regionalnogeografska istraživanja bivše SFRJ kroz prizmu funkcionalno-urbanih područja čija će delimitacija i hijerarhija biti zasnovana na NUTS metodologiji. 99 Neki od kriterijuma za delimitaciju regija jesu: ekonomska snaga, dostignuti nivo ekonomske razvijenosti, stepen globalizacije, teritorijalna utemeljenost, nivo modernizacije, kompetitivnost, kapacitet prihvata sredstava, stopa apsorpcije, administrativne sposobnosti prihvata sredstava, demografski kriterijumi, poželjna veličina teritorije, homogenost, geografska raznolikost, istorijska tradicija, geopolitički položaj, regionalni identitet, struktura privrednog razvoja, balansiranost, ravnomjernost, harmonizacija razvitka, socijalna senzitivnost i prihvatljivost za lokalno stanovništvo… U najopštijim crtama, predstavljene su ekonomsko-socijalne karakteristike BiH i nižih taksonomskih jedinica, pri čemu je naglašeno da ne postoji ujednačenost u veličini ovih regija, brojnosti populacije, ekonomskoj snazi i razvijenosti infrastrukturne mreže. Nedovoljno je jasno postojanje hijerarhijskih odnosa unutar mreže naselja, kao pretpostavke za uspostavljanje određenih gravitacionih zona oko urbanih nukleusa i nodalno-funkcionalnih odnosa unutar tih urbanih sistema. Ovo prati i terminološka neujednačenost, pa nije jasno o kojim nivoima regionalnih odnosa je riječ.

Tabela 3.4. Opšti geografski podaci o mezoregijama Republike Srpske

Do sada su usvojena tri prostorna plana Republike Srpske, od kojih je prvi bio etapni plan do 2001. i predviđao je regionalizaciju koja uključuje šest mezoregionalnih centara (Banja Luka, Doboj, Bijeljina, Istočno Sarajevo, Foča i Trebinje). Takvo rješenje nije odražavalo pravo stanje u domenu urbanih i funkcionalnih odnosa. U ovom prijedlogu bili su vidljivi i nedostaci: tri potencijalna mezoregionalna centra ne zadovoljavaju elemente statističke klasifikacije zbog malog broja stanovnika, Banja Luka postaje disproporcionalno veliki mezoregionalni centar u odnosu na druge centre, jer je činio 45,6% stanovništva i 36,4% teritorije Republike Srpske. Nije bilo kvalitetnog rješenja za ogroman brdsko-planinski prostor južno od Zvornika koji je demografski bitno oslabljen i ekonomski veoma nerazvijen.

Prema Prostornom planu Republike Srpske do 2015. predviđena je nova regionalizacija, koja uključuje šest mezoregionalnih centara (Prijedor, Banja Luka, Doboj, Bijeljina, Istočno Sarajevo i Trebinje) i četiri subregionalna centra (Gradiška, Zvornik, Mrkonjić Grad i Foča). Ovo je bila poboljšana verzija i u domenu regionalizacije, ali i dalje dva mezoregionalna centra nisu imala adekvatan broj stanovnika (Istočno Sarajevo i Trebinje). Treći prostorni plan Republike Srpske usvojen je 2015. (za razdoblje do 2025. god.) i predložio je modifikovanu regionalizaciju. Ona polazi od pretpostavke da regionalizacija, tj. uvođenje regija nivoa NUTS 3 sa pravnim subjektivitetom, iz istih razloga, nije pogodna jer bi taj dugački i prekinuti niz jedinica lokalne samouprave, grupisanih u administrativne regije, doveo do autarhičnosti i odvajanja od centra. Umjesto toga, princip funkcionalnog ili ekonomskog povezivanja (umrežavanja) jedinica lokalne samouprave oko većih urbanih centara, bez administrativnog određenja i pravnog subjektiviteta, više bi doprinio prostornom razvoju Republike. Fleksibilno i planski grupisane opštine mogle bi da daju određenu plansko-statističku sliku, koju zahtijeva evropska statistika (PP RS do 2025).

Tabela 3.5. Regije i sistem centara Republike Srpske

Očigledno, autori Prostornog plana polaze od toga da BiH neće biti dio EU do 2025. i da stoga ne treba insistirati na rješenjima koja mogu biti nepopularna. Ipak, smatramo da „regionalizacija” na nivou NUTS 3 treba da afirmiše novi trend, a to je prekid ubraznog demografskog rasta Banje Luke i Bijeljine na štetu ruralnog zaleđa. Ovaj segment treba posmatrati dvostepeno: prvi je na nivou snažnije afirmacije sekundarnih mezoregionalnih centara (Mrkonjić Grad, Gradiška, Zvornik), koji imaju ulogu polova razvoja, a drugi se odnosi na regiju Hercegovine, unutar koje su ruralno-urbani odnosi i hijerarhija gradova i naselja bitno komplikovaniji. U ovoj najnovijoj regionalizaciji nisu otklonjene ranije primjedbe, zato i dalje istrajavamo na ranijim prijedlozima, koji kao kompleksna regionalizacija polaze od sljedećih principa:

1. entitet je normativni kriterijum za regionalizaciju nivoa NUTS 2;

2. broj stanovnika mezoregije treba da zadovolja kriterijum NUTS 3; 

3. Razvoj statističkih regija NUTS 3 treba modelovati na principima nodalno-funkcionalne organizacije, posebno istrajavajući na ekonomsko-socijalnom razvoju koji treba da stvori pretpostavke za zadovoljenje sljedećih preduslova:

a. prekid negativnog trenda demografskog razvoja,

b. stimulisanje migracija u željenom pravcu,

c. razvoj saobraćajne infrastrukture prema željenom modelu. Jasno je da se ovi visoki zahtjevi ne mogu ostvariti u uslovima kada je „nivo ekonomske razvijenosti Republike Srpske u nekim segmentima jednako dramatičan kao i njena demografska perspektiva (Mutabdžija, 2011).

Na osnovu Strategije razvoja Republike Srpske, podaci koji se odnose na Bosnu i Hercegovinu, posljedično i na Republiku Srpsku, veoma su negativni: broj siromašnih je 2010. povećan za gotovo 20% u odnosu na 2009, BDP je smanjen za 2,9%, izvoz za 17,6%, nivo investicija je opao za 23,5%, 40.000 radnih mjesta manje i sl.” (PP RS 2025).

Tabela 3.6. Moguće statističke regije Republike Srpske

Predložena regionalizacija (tabela 3.7) stvara osnovne pretpostavke za implementaciju metodologije Eurostat i podrazumijeva ozbiljnije promjene u regionalizaciji predviđenoj Prostornim planom Republike Srpske do 2025. Osnovni princip za ovakvo grupisanje zasniva se na broju stanovnika regija, a kriterijumi za pomjeranje unutrašnjih granica vezani su za saobraćajnogeografsku infrastrukturu, tradicionalne veze unutar bivših međuopštinskih zajednica, savremene funkcijske veze i migratorne tokove. Medijalna starost (prosječna) za Republiku Srpsku iznosi vrlo visokih 41,37 god., a samo osam opština ima prosječnu starost ispod 40 god. Od tog broja, najviše ih je u subregiji Birač: Bratunac, Milići, Osmaci, Zvornik, Srebrenica i Vlasenica, te Kotor Varoš i Čelinac. Indikativno je da je, u ovim opštinama ostvarena visoka stopa povratka prijeratnih stanovnika, što ukazuje na to da Srbi imaju još veću medijalnu starost. To pokazuju i podaci da je u malim i rubnim opštinama brdsko-planinskog prostora situacija neuporedivo lošija, jer je tamo prosječna starost stanovnika više od 45 god. i takvih je 10 opština. Najstarije stanovništvo imaju Kupres (53,7), te Kalinovik i Istočni Stari Grad (48,1). 181 Na osnovu toga, može se konstatovati sljedeće:

1. Ova regionalizacija stvara ujednačenije prostorno-demografske odnose između mezoregija;

2. Izdvajanjem Potkozarske regije kao zasebne mezoregije, jačaju se funkcijski odnosi u graničnom pojasu i sprečava nepotrebno narastanje Banje Luke iznad mogućnosti za ravnomjeran razvoj cijele regije. Zbog nedovoljnog broja stanovnika Potkozarske regije (< 150.000), regiji se pridodaje susjedna opština Gradiška (a ne Laktaši), zbog funkcijskih veza duž savskog koridora (Gradiška – Dubica – Kostajnica – Novi Grad);

3. Bijeljinskoj regiji dodaje se Han Pijesak, granica dvije mezoregije, zbog jačih funkcijskih veza sa Vlasenicom nego sa Sokocem i zbog tradicionalnih migracija stanovnika ovog kraja prema srednjem Podrinju;

4. Takođe, granica između Dobojske i Bijeljinske regije ne može biti Brčko, već granica treba da bude zapadnije, uključujući Pelagićevo i Donji Žabar. Ovako jačaju kohezione sile u zoni najmanjeg uticaja (Brčko);

5. Bivše mezoregije Istočno Sarajevo i Trebinje moraju se spojiti (Hercegovačka regija) radi obezbjeđenja minimalnih demografskih kriterijuma i formu ove mezoregije treba usmjeriti duž sekundarne (transverzalne) osovine razvoja (Trebinje–Bijeljina). Ostaju ozbiljni zadaci u domenu izgradnje održivosti razvoja ovako velike, razvučene, slabo naseljene i nepovezane regije.

6. Uspostavlja se hijerarhijski sistem naseljenih mjesta: I – mezoregionalni centar, II – subregionalni centar, III – opštinski centar.

FBiH ima značajno kompleksniju unutrašnju organizaciju, jer je sastavljena od kantona i opština, a usaglašavanje i koordinacija svih nivoa vlasti prolazi i nacionalno usaglašavanje (Bošnjaci i Hrvati). Vjerovatno je to razlog što je u ovom periodu usvojen samo jedan Prostorni plan FBiH za period 2008–2028. Iz ovog dokumenta proističu opšti ciljevi prostornog razvoja, koji FBiH tretiraju kao dio jedinstvenog prostora BiH; poštuju entitetske granice na način međusobno usklađenih i usaglašenih prostornoplanskih rješenja između entiteta; kreiraju održivi razvoj prema stvarnim prostornim i ekonomskim mogućnostima bez ograničenja koja proizlaze iz administrativnog ustrojstva entiteta FBiH; uvažavaju značaj i ulogu morske obale u okviru prostora FBiH; definišu područja posebnih obilježja od značaja na zaštićenim područjima prirodnih vrijednosti. Jasno je, iz ovih ciljeva, da se insistira na „maksimalnoj fluidnosti” međuentitetske linije razgraničenja. Osnovne naznake iz Prostornog plana ukazuju na sljedeće:

1. Na teritoriji FBiH nalazi se 3327 naseljenih mjesta, u kojima je 2013. živjelo 2.219.220 stanovnika. Analiza demografsko-prostornog obuhvata administrativnih centara pokazuje kontinuiranost i povezanost istočne polovine FBiH (Sarajevo, Tuzla i Zenica), dok je na zapadnoj polovini prisutan diskontinuitet populaciono-prostornog potencijala FBiH (Bihać).

2. Osnovnom koncepcijom prostornog razvoja FBiH afirmisane su makroprostorne razvojne osovine i razvojni koridori, na kojima se generišu i multiplikuju razvojni procesi, a putem centralnih naselja koja funkcionišu kao polovi razvoja i/ili rasta. Primarnu osovinu razvoja Mostar–Sarajevo–Zenica–Tuzla–Brčko i „Koridor 5c” upotpuniće planirani auto-putevi Tuzla–Brčko–Orašje i Tuzla–Zavidovići–Žepče, radi bolje povezanosti Tuzle sa centralnim dijelom FBiH.

3. Koridor koji se pruža od zapada ka istoku kroz Republiku Srpsku (Novi Grad – Bijeljina) od velikog je značaja za povezivanje Unsko-sanskog sa Tuzlanskim kantonom. Razvojna osovina sjeverozapad–jugoistok uključuje i dionicu brze ceste Sarajevo – Goražde.

4. U obuhvatu FBiH, urbani centri (polovi razvoja i rasta) sa opštinskim centrima sačinjavaju uslovni sistem naselja FBiH sa sljedećom strukturom: pol razvoja „A” je Sarajevo. Polovi razvoja „B” su Tuzla, Zenica, Mostar i Bihać. Polovi rasta „C” (transmisije razvoja) jeste 48 opštinskih centara, a transmisija razvoja „D” su 23 ostala opštinska centra. Polovi razvoja zadržavaju hijerarhijsku poziciju, jer je matrica prostorne distribucije i razvojnih efekata ovih centara višeznačno dugoročno afirmisana.

5. Sistem naselja FBiH je hijerarhijski dodat iz grupacije postojećih administrativnoupravnih centara kantona i opština i na taj način se stvaraju fleksibilne osnove za transformaciju, što predstavlja prostorno uređenje FBiH strukturirano po principu pet regija (Sarajevska, Zenička, Tuzlanska, Mostarska i Bihaćka). 6. Urbani centri sa veoma snažnim interakcijskim vezama, kao odraz lokacijske, populacijske i ekonomske sprege, rezultiraju formiranjem ili naznakama formiranja formacije grad-region. To su kompleksne prostorno-ekonomske formacije sa izraženim karakteristikama više urbanizovanih centralnih naselja, a koje omogućuju formiranje zajedničkih funkcija centraliteta. Identifikovane su takve tri specifične formacije: Sarajevski, Tuzlanski i Lašvanski grad-region.

Tabela 3.7. Moguća regionalizacija Federacije BiH

Iz prethodne tabele vidljivo je da četiri kantona ne ispunjavaju demografski kriterijum o veličini NUTS 3, tako da će biti potrebno njihovo sjedinjavanje gdje je to moguće. Takvi su Kanton 10 i Zapadnohercegovački, koji bi zajedno imali oko 180.000 stanovnika, te Bosansko-podrinjski, koji se jedino može pripojiti Kantonu Sarajevo. Jedino otvoreno pitanje ostaje Posavski kanton, koji s tako malim brojem stanovnika i daleko od drugih kantona (Tuzlanski), nema mogućnosti direktnog spajanja i mogao bi imati status posebnog područja. Kao i za mezoregiju Hercegovina, ozbiljni problemi održivosti razvoja nameću se za Goražde (udaljenost od Sarajeva) i kantone zapadne Bosne, koji imaju veliku površinu, malu gustinu stanovanja i lošu komunikacijsku povezanost. Ovi kantoni imaju i najstarije stanovništvo, što dodatno usložnjava održivost razvoja. Organizacija statističkih regija je pitanje kojim se bave statistički zavodi i njihova primjena ne podrazumijeva automatski i promjenu teritorijalne organizacije države. Važno je pomenuti da je teritorijalna organizacija FBiH ustavno pitanje i ona se može provoditi samo na zakonom propisan način (dvotrećinska saglasnost u parlamentu). Takođe, postoji potreba usklađivanja statističkih regija sa optimalnom teritorijalnom organizacijom, primjenjujući principe decentralizacije i supsidijarnosti. Na osnovu ovoga, na teritoriji FBiH može se formirati sedam NUTS 3, svrstanih u jedan ili dva NUTS 2.

Posmatrajući nivo BiH, važno je pomenuti da postoje i bitno drugačija viđenja broja, vrste i oblika statističkih regija. Ovi prijedlozi su najbrojniji u akademskim krugovima FBiH i brojnih nevladinih organizacija, a polaze od toga da se unutrašnja struktura BiH treba posmatrati kao jedinstven ekonomski prostor koji se treba primarno podijeliti prema analitičkim kriterijumima (predratne privredne komore, glavni saobraćajni i infrastrukturni pravci), a ne normativnim principima (Republika Srpska − FBiH). Stoga, na bazi „indikatora i kriterijuma regionalne konkurentnosti i kriterijumima evropske statistike”, Osmanković i Pejanović (2011) predlažu podjelu BiH na četiri NUTS 2 regije (Banjolučko-bihaćka, Tuzlansko-dobojska, Sarajevsko-zenička i Mostarsko-trebinjska) i osam NUTS 3 regija (Banja Luka, Bihać, Tuzla, Doboj, Sarajevo, Zenica, Mostar i Trebinje). Postoji više varijacija ovog modela sa geografskog, ekonomskog i politikološkog aspekta.

3.4. URBANO-RURALNI ODNOSI: SARAJEVSKO-ROMANIJSKA REGIJA

 U kontekstu delimitacije ruralnih prostora, gustina stanovanja se pokazuje kao osnovni element urbanosti nekog područja, pa je na osnovu toga prvu opšteprihvaćenu metodologiju delimitacije ruralnih područja razradio OECD (1994). Klasifikacija je izvršena na urbana, prelazna i ruralna područja prema učešću stanovništva jedne regije koje živi u ruralnim lokalnim jedinicama, a koje su definisane kao lokalne administrativne jedinice sa gustinom naseljenosti ispod 150 st./km2 . Na osnovu urbanističkog uticaja i ljudske intervencije ,ESPON (2004) definisao je evropsku tipologiju urbano-ruralnih odnosa da bi obezbijedio bolje razumijevanje različitosti evropskih regiona. Razrađena tipologija je zasnovana na ideji dvije glavne dimenzije, odnosno stepenu urbanih uticaja i stepenu ljudske intervencije. Dvije klase urbanih uticaja i tri klase ljudske intervencije spojene su u šest različitih tipova u kojim je glavna podjela na dvije klase urbanog uticaja (visok i nizak) i tri klase prema intenzitetu ljudske intervencije (visoka, srednja i niska). Dijkstra i Poelman (2008) definisali su novu tipologiju koristeći klasifikaciju OECD u kombinaciji sa udaljenosti mjesta stanovanja od najbližeg grada. Ovaj novi pristup kombinuje utrošak vremena prilikom putovanja do najbližeg grada, što podrazumijeva da najmanje 50% stanovništva živi na rastojanju bližem od 45 min. vožnje do grada sa više od 50.000 stanovnika.

Značajno poboljšanje u domenu delimitacije ovih područja predstavlja i rad istraživača Joint Research Center, koji uvode nova dva indeksa: perifernost i vegetacijski pokrivač. Kao pokazatelj perifernosti, definisana je dužina putovanja do urbanih centara, uključujući ograničenja brzine za različite kategorije puteva. Uvedena su i dva dodatna (impedance) faktora: indeks zagušenja i indeks nagiba. Kriterijum vegetacije određuje karakter lokalne jedinice (otvorena ili zatvorena), pri čemu je kao granična vrijednost određen prag od 75% njene površine. Komuna je klasifikovana kao „otvoren prostor” ukoliko najmanje 75% njene površine pokrivaju šume, poljoprivredna ili prirodna područja, a u suprotnom, okarakterisana je kao „zatvoren prostor”. Konačno, „perifernost i vegetacijski pokrivač zemljišta su integrisani u metodologiju OECD, stvarajući četiri klase lokalnih jedinica: „ruralno-periferni”, „ruralno-pristupačni”, „urbano-otvoren prostor” i ”urbano-zatvoren prostor” (Jonard et al. 2009). Na osnovu „Grand narrative”, ESPON Edora (2010) razradila je novu tipologiju urbanih i ruralnih područja, koja predstavlja razradu tipologije Dijkstra-Poelman urbano-ruralne klasifikacije, kao niz ruralnih socialno-ekonomskih okruženja koja djeluju kao polazne osnove za pojedine visoko diferencirane promjene. Tipologija posjeduje relativno jednostavan hijerarhijski i višekriterijumski pristup, u kome su ruralni regioni prvo razdvojeni od urbanih, a onda se na osnovu učešća „iscrpljenih” i „akumulativnih” jedinica prevashodno primarnog sektora, vrši razdvajanje na poljoprivredne regione, koji se zatim klasifikuju u „polunaturalne”, „poluproduktivne” i „paraproduktivne”. Daljom diversifikacijom, regioni se svrstavaju u „novu ruralnu ekonomiju” i „slabije fordističke” regione. Prateći Evropski program prostornog razvoja (ESDP), Evropski studijski program predložio broj od 150 st./km2 kao donju granicu urbanosti neke teritorije.

 3.4.1 Kompleksnost ruralno-urbanih odnosa

Kao primjer kompleksnosti ruralno-urbanih odnosa u BiH, analiziraćemo Sarajevsko-romanijsku regiju, mezoregionalnu cjelinu unutar Republike Srpske. Do 1992. ova regija je bila dio gravitacionog područja Sarajeva, koje su činile slabo razvijene i rijetko naseljene opštine u kojima su dominirale šumarstvo, agrarna i mašinska industrija. Na tom brdsko-planinskom prostoru živjelo je oko 74.000 stanovnika (prosječno 35 st./km2 ), a specifičnost ove regije danas ogleda se u snažnoj nodalno-funkcionalnoj transformaciji prostora, nastaloj nakon građanskog rata u bivšoj Jugoslaviji 1992–1995. Posmatrajući razvoj ove regije tokom prethodnih 25 godina, mogu se uočiti dinamični i često suprotni procesi: demografski (migracije, depopulacija, starenje), transformacija naselja (urbanizacija i jačanje nodalnosti), redizajniranje administrativnih granica (uspostavljanje novih opština i formiranje grada Istočno Sarajevo) i restrukturiranje privrede (tercijarizacija). Do 1991. godine, u sastavu ove regije nalazile su se opštine Pale, Sokolac i Rogatica, a ostale opštine: Istočna Ilidža, Istočno Novo Sarajevo, Istočni Stari Grad i Trnovo predstavljaju podijeljene opštine, koje su nastale Dejtonskim mirovnim sporazumom. Radi uporedivosti podataka za podijeljene opštine, podaci iz 1991. su prikazani samo za dio opštine koji je ušao u sastav Republike Srpske 1995. godine.

Tabela 3.8. Opšti geografski podaci o opštinama Sarajevsko-romanijske regije

Posmatrajaći prethodnu tabelu, stiče se utisak da nije bilo krupnijih promjena u odnosu na 1991–2013, jer je broj stanovnika regije skoro jednak (povećanje od 3,2%), a u suštini, desile su se „tektonske” promjene koje su iz osnova promijenile demografsku i društvenu sliku Sarajeva i Sarajevsko-romanijske regije: prostornu, ekonomsku, socijalnu, profesionalnu, etničku. Stoga, ocjena ruralno-urbanih procesa na primjeru Sarajevsko-romanijske regije, a u svjetlu savremenih procesa globalizacije, može se iskazati kao skup širokih mjera koje stvaraju ambijent povjerenja i perspektivnosti date regije, jer:

• u uslovima pojačane globalizacije, nedostatak urbanih sadržaja i privredne aktivnosti dovodi do slabljenja funkcijskih veza unutar regije, privredne stagnacije i depopulacije ruralnih prostora, i

• jačanje obrazovnih i zdravstvenih institucija stabilizuje opšte uslove i stvara pretpostavke za rast privredne aktivnosti, te predstavlja najefikasnije mjere u cilju povećanja urbanosti cijele regije, što pozitivno djeluje na povećanje kohezije unutar regije i smanjuje negativne uticaje globalizacije.

 3.4.2 Urbanizacija i fizionomska struktura

Urbanizacija je univerzalan proces koji je zasnovan na međusobno zavisnim faktorima: povećanom udjelu gradskog stanovništva, procesu deagrarizacije seoskog stanovništva i širenju gradskog načina življenja. Ovi faktori predstavljaju sintezu prostornih i socijalnih obilježja urbanizacije, koji se mogu iskazati i kao veoma dinamičan naseobinsko-geografski i društveno-ekonomski proces, koji dovodi do transformacije geografske sredine. Zbog djelovanja fizičkogeografskih, društvenogeografskih i istorijsko-političkih činilaca, proces urbanizacije može se sagledati kroz tri osnovne komponente: demografsku, fizionomsku i funkcionalnu. Ovaj proces je imanentan gradovima i njihovom okruženju, a njegov razvoj karakterišu četiri osnovne faze: koncentracija, suburbanizacija, deurbanizacija i reurbanizacija. Osim neravnomjerne koncentracije stanovništva u svim centrima rasta i razvoja i sporadične suburbanizacije nekadašnjih planinskih izletišta na Jahorini, Trebeviću i Romaniji, ostale faze urbanizacije u Sarajevsko-romanijskoj regiji nisu zastupljene. Mogu se prepoznati samo u dva nodalna centra: Pale i Istočna Ilidža-Istočno Novo Sarajevo. U ovim opštinama, faze urbanizacije nisu išle sukcesivno, nego su se djelimično podudarale zahvaljujući snažnim istorijsko-političkim faktorima (nažalost, građanski rat) i posljedicama koje je on donio. Ovi centri kontinuirano bilježe rast stanovništva i prema elementima sadašnje gustine stanovanja i mogućnostima prostornog širenja, nalaze se blizu svog optimuma. To je vidljivo i po njihovom uticaju na druga naselja unutar opština kojima gravitiraju. Na osnovu analize strukture zemljišnog fonda, a primjenom CORINE metodologije, uočljivo je da najveće prostranstvo zauzimaju „šume (52,54%), poljoprivredno zemljište – III grupa (33,97%), II grupa (9,13%), I grupa (3,41%) i građevinsko zemljište – gradovi (0,96%). Ovoj analizi treba pridružiti i analizu hipsometrijskih odnosa, koji se kreću u rasponu od 290 m do 1900 m, a u cilju kvalitetnijeg sagledavanja fizionomske strukture ove regije.

Tereni do 500 m zauzimaju svega 1% ukupne površine regije, tereni visina 500–800 m čine 17%, tereni od 800 do 1200 m 66%, a tereni preko 1200 m čine 16%. Prosječna nadmorska visina regije je 990 m” (PP IS 2004). Iako je ovaj prostorni plan grada Istočno Sarajevo urađen 2004. i u proteklom periodu je dosta urađeno na izgradnji novih naselja, saobraćajnica i dr., jasno je da to čini tek 1% prostora ove regije. Ovome treba dodati da su centralni dijelovi dvije opštine, Istočna Ilidža i Istočno Novo Sarajevo, potpuno nova gradska naselja koja su srasla i čine jedinstvenu arhitektonsko-urbanističku cjelinu, koja je nastala nakon 1996. i predstavlja u evropskim okvirima recentan primjer primarne urbanizacije (nastanak novog grada).

3.4.3 Funkcionalna struktura

Na osnovu ovih pokazatelja o fizionomskoj strukturi regije, jasno je bilo da bez pojačanog procesa urbanizacije neće moći biti ostvarena održiva funkcionalna struktura regija i da će to dovesti do rapidne depopulacije. Novi administrativno-politički odnosi unutar BiH uslovili su i novu funkcionalnu strukturu ove regije koja je ostala bez glavnog nodalno-funkcionalnog centra i jedinog grada. Uspostavljanje bolnice Kasindo (prethodno bila sanatorijum) bila je prva odluka koja je u funkcionalnom pogledu uvela hijerarhiju unutar jednog društvenog segmenta (zdravstvo). To je pratilo i uspostavljanje Univerziteta Istočno Sarajevo, čijih je 16 fakulteta locirano u širokom prostoru Republike Srpske od Trebinja (jug), preko Pala (centar), Bijeljine (sjever) do Doboja (zapad). Unutar Sarajevsko-romanijske regije locirano je osam fakulteta u dva univerzitetska centra.

 Na Palama su formirani Filozofski, Pravni, Ekonomski i Fakultet za sport, a u Istočnom Novom Sarajevu Elektrotehnički, Mašinski, Poljoprivredni i Muzička akademija. Osim Elektrotehničkog fakulteta, sve institucije su nastale na novim lokacijama i sa nastavnim osobljem koje je ranije, uglavnom, radilo na Univerzitetu u Sarajevu. Ovaj proces nastanka Univerziteta pratile su i druge institucije, od biblioteka, radio-TV stanica do centara za kulturu. Treći važan segment u jačanju funkcionalne strukture regije jeste aktiviranje turističkog centra Jahorina, na kojoj su 1984. održane XIV zimske olimpijske igre. Najveća koncentracija institucija je u opštinskim središtima Istočna Ilidža – Istočno Novo Sarajevo i Pale. Ova dva nodalna centra, međusobno udaljena 25 km, imaju podijeljene nadležnosti i izraženu komplementarnost. Pošto je ova regija naslonjena na grad Sarajevo, on predstavlja i dalje snažan gravitacioni centar i ove regije, ali dominatno u domenu rada. Na primjeru Sarajevsko-romanijske regije vidljivo je odvijanje tri paralelna procesa širom Bosne i Hercegovine na kraju XX vijeka:

• Prvi proces obilježila je snažna migracija stanovništva, uglavnom selo–grad , koja je imala etničku dimenziju (rezultat prisilnih migracija). Najkarakterističniji proces predstavljala je emigracija Bošnjaka iz seoskih i malih opštinskih središta ove regije u Sarajevo. Oni su popunili prazan stambeni prostor koji se pojavio odlaskom Srba iz Sarajeva zbog ratnih prijetnji. Suprotan proces bile su migracije Srba nakon rata iz Sarajeva. Ovo je rijedak primjer u kojem se urbano stanovništvo pomjera iz grada ka selu (ruralno zaleđe Sarajeva).

• Drugi proces obilježilo je stvaranje novih administrativnih jedinica, a kao posljedica nove koncentracije stanovništva u podijeljenim opštinama: Istočna Ilidža, Istočno Novo Sarajevo i Istočni Stari Grad.

• Treći proces vidljiv je kao jasna korelacija između povećanja stepena urbanosti unutar Sarajevsko-romanijske regije i poboljšanja demografskih i nodalno-funkcionalnih karakteristika regije.

Na osnovu tabele 3.10, kroz analizu i evaluaciju određenih funkcija, stiče se jasnija slika o funkcionalnoj strukturi regije. Na osnovu opisanog, mogu se izdvojiti tri različite zone unutar ove regije: dominantno urbana, prelazni tip iz ruralnog u urbani i dominantno ruralni tip lokalnih zajednica. Specifičan problem je predstavljao pokušaj zaustavljanja emigracije urbanog stanovništva Sarajeva, koje je napustio njegov svaki treći stanovnik, i njihovo naseljavanje unutar brdsko-planinske, privredno nerazvijene i dominantno ruralne sredine. U uslovima nepostojanja elementarnih urbanih sadržaja i institucija, u uslovima veoma niskog životnog standarda i emotivnog stresa koji je nosio svaki pojedinac koji je preživio građanski rat, započeo je proces nastanka novog grada. Uspostavljanje obrazovnih, kulturnih i zdravstvenih institucija pokazalo se kao dobar model u cilju stvaranja centara sa pojačanom koncentracijom stanovništva, kao pretpostavkom za budući rast i razvoj. Prostor opština Istočna Ilidža – Istočno Novo Sarajevo jeste primjer tipične urbane zajednice koju karakteriše kompaktnost arhitektonsko-urbanističke cjeline sa gustinom stanovanja 424 st./km2 , koncentracijom 35% stanovništva regije, prosječnom nadmorskom visinom preko 600 m, blizinom Sarajeva, postojanjem institucija različitog stepena važnosti i brojnim sadržajima uslužnog sektora. Opština Pale predstavlja drugu cjelinu, u kojoj dominira planinski reljef, prosječna nadmorska visina je preko 900 m, u opštini živi 29% stanovništva regije, razvijena je mreža naselja u kojoj opštinski centar dominira po svim elementima prostorne strukture. Prisustvo institucija republičkog i regionalnog značaja i blizina Sarajeva (22 km) pojačava nodalnost ovog centra, ali mala gustina stanovanja (45 st./km2 ) svrstava ovu opštinu u prelazni tip. Ostatak regije obuhvata četiri nerazvijene opštine (Sokolac, Rogatica, Istočni Stari Grad i Trnovo), sa dominantno planinskim reljefom (prosječna nadmorska visina preko 1000 m), u kojim živi 36% stanovništva regije uz prosječnu gustinu stanovanja 17 st./km2 . Jasno je da ovo područje ima dominantno ruralne karakteristike.

Tabela 3.9. Razmještaj institucija državnog (BiH), republičkog (RS), regionalnog i lokalnog značaja

Na osnovu iznesenih pokazatelja, Sarajevsko-romanijska regija predstavlja sve manje fluidni prostor između urbanog i ruralnog, a sve više prostor koji ima viziju budućeg razvoja. Stepen razvoja ovog prostora tokom posljednje dvije decenije bio je dinamičan i uspio je ublažiti negativne efekte nedavne prošlosti kroz paralelan proces koncentracije stanovništva i izgradnje institucija. Intenzitet urbanizacije se kaskadno i proporcionalno smanjuje sa udaljavanjem od Sarajeva, što je vidljivo i kroz postojanje tri različite zone, koje cijeloj regiji daju karakteristike prelazne urbano-ruralne cjeline. Na ovaj način su potvrđene teze po kojim nedostatak urbanih sadržaja i privredne aktivnosti dovodi do slabljenja nodalno-funkcionalnih veza unutar regije, privredne stagnacije i procesa depopulacije ruralnih prostora (Sokolac, Rogatica, Istočni Stari Grad i Trnovo), ali i jačanja obrazovnih i zdravstvenih institucija i privrede, predstavlja najefikasnije mjere u cilju povećanja urbanosti cijele regije, što pozitivno djeluje na povećanje kohezije unutar regije (Istočna Ilidža, Istočno Novo Sarajevo i Pale).    Dalju analizu funkcionalne strukture regija BiH možemo prikazati i kroz strukturu ruralnih domaćinstava prema primarnom izvoru prihoda. Prema UNDP (2010), na nivou BiH više od polovine ruralnih domaćinstava ostvaruje primarni prihod „uglavnom kroz zaposlenje” (52,1%), a više od 1/3 „uglavnom kroz socijalna davanja” (35,9%). U ostale kategorije primarnih prihoda spadaju primanja od poljoprivrede (6%), usluga i sezonskih poslova (2,5%), kod 1,3% domaćinstava prihodi su „miješani” i „uglavnom od imovine”, a svega 1% ostvaruje prihode kroz samozaposlenje.

3.5 Rezime

U prethodnom periodu za BiH je bila karakteristična administrativna regionalizacija prostora, koja je predstavljala refleksiju različitih političkih ciljeva. Shodno širem političkom okviru i demografskoj snazi, vodeći autoriteti nametali su principe regionalizacije koji su vodili centralističkom ili federalnom obliku društvenog uređenja, a koje su u pojedinim fazama zagovarali predstavnici sva tri naroda. U Kraljevini Jugoslaviji Srbima je odgovarao centralizam, ali im ne odgovara u Dejtonskoj BiH. Muslimani/Bošnjaci su se s Hrvatima borili za federalizam u Kraljevini, ali danas zagovaraju centralističko uređenje. U domenu prave geografske regionalizacije, BiH je tokom prošlog vijeka težišno proučavana na principima homogenosti. U početku su na osnovama prirodnog determinizma izdvajane prirodnogeografske regije (nizijske, brdsko-planinske i primorske), a potom su primat dobile fizionomske regije. Kao indikatori fizionomičnosti, prvobitno su se koristili izgled reljefa i ekonomska transformacija geoprostora, a potom je razvijena hijerarhija višestepenih regionalnih taksona na principima kompleksne geografske homogenosti. Ovaj koncept kompleksne regionalizacije imao je elemente moderne kulturne geografije i bio je vidljiv kroz fizionomiju agrarnog pejzaža i strukturu naseljenosti. Ekonomskogeografske regije su se bazirale na analizi ekonomskog stanja kao pokretača razvoja fizionomskih cjelina. Njihovo razumijevanje i potvrda najbolje se vidi u praksi kroz povezivanje geografije i ekonomije, a što se postiže regionalnim integracijama. Koncept homogenih regija postao je neadekvatan zbog toga što nije odslikavao svu dinamiku i složenost interakcije prirodnogeografskih i ekonomskogeografskih faktora. To je omogućio razvoj nove paradigme („Nova geografija”) u čijoj osnovi je procesni funkcionalizam. Ostvareno je kompleksno istraživanje, planiranje i usmjeravanje savremenih socijalnogeografskih procesa, a najprikladnija rješenja su postale funkcijske regije. Ključna riječ je postala gradska funkcija, jer se osnovne ekonomske i socijalne funkcije grupišu u određena polja (regije) i tačke (gradovi) koje imaju ulogu polova konvergencije (približavanja) i divergencije (udaljavanja) prostornih i funkcijskih veza. To povezuje, objedinjuje i manje-više integriše različite teritorijalne (prirodnogeografske) cjeline u funkcionalno zaokružene, ali otvorene regionalne sisteme (nodalne, socijalnogeogrfaske i funkcionalno-urbane) u čijem središtu su gradovi. Na osnovu iskustava EU, a u cilju vođenja efikasnije regionalne politike i boljeg društvenog planiranja razvoja, danas u prvi plan dolaze statističke regije. Imaju funkciju praćenja, analize i planiranja tokova opštih društvenih i ekonomskih procesa, kao i upoređivanje nivoa dostignutog društveno-ekonomskog razvoja teritorija istog taksonomskog ranga. Podređene su zadovoljenju potreba u domenu upravne organizacije, a njihove granice rezultat su kompromisa ostvarenih između interesa ekonomskih subjekata i političkih aktera koji direktno/indirektno odlučuju o smjernicama i ciljevima ekonomskog, društvenog i prostornog razvoja. Predstavljaju optimalni okvir za regionalizaciju BiH.

Ključni pojmovi:

• Federalizam

• Geografska regionalizacija

• Principi regionalizacije

• Metode regionalizacije

• Multikulturalnost

• Centralizam

• Regionalna diferencijacija

• Kvalitativne karakteristike

• Primarne jedinice

• Geografski determinizam

• Posibilizam

• Fizionomičnost

• Kompleksna regionalizacija

• Ekonomske aktivnosti

• Procesni funkcionalizam

• Funkcionalna struktura

• Funkcionalna povezanost

• Kulturni pejzaži

• Monocentričnost

• Policentričnost

• NUTS regioni

• Normativni regioni

• Analitički regioni

• Hijerarhijska struktura NUTS

• Regionalna politika

• Društveno planiranje

• Održivost razvoja

• Delimitacija ruralnih prostora

• Tipologija urbanih područja

• Depopulacija

• Urbanizacija

Pitanja i zadaci:

1. Šta je regionalizacija?

2. Analiziraj glavne faktore koji utiču na razvoj i strukturu regija (vidi dijagram 3.1).

3. Koji su osnovni principi regionalizacije?

4. Koje su faze u regionalizaciji prostora BiH?

5. Šta podrazumijeva koncept homogenih regija i koji modeli postoje?

6. Koji su osnovni tipovi homogenih regija?

7. Koji tip regija je uslovio razvoj prirodnog determinizma?

8. Šta čini osnovnu strukturu fizionomskih regija i postoji li veza između ovih regija i kulturnih pejzaža?

9. Ekonomska aktivnost čovjeka uslovila je transformaciju prirodne sredine, a produkt toga su određene regije. Navedi primjere u BiH.

10. Da li su funkcijske regije nastale kao rezultat nove paradigme?

11. Postoji snažna veza između procesa urbanizacije i razvoja funkcijskih regija. Pojasni.

12. Nodalna regija definisana je snagom urbanog središta. Šta određuje njene granice?

13. Koji su osnovni faktori koji transformišu životnu sredinu i kreiraju socijalnogeografske regije?

14. Prema prostornoj dimenziji urbanizacije i broju dominantnih urbanih centara, kakve mogu biti funkcionalno-urbane regije?

15. U čemu se ogleda trostruka logika funkcionalno-urbanih regija?

16. Opiši razvoj administrativnih regija BiH tokom XX v.

Dodatna literatura i izvori:

• Bradshaw, M. (1997). A World regional Geography. Brown & Benchmark. Chapter 1: Geography and the New Global Order.

• Tošić, D. (2012). Principi regionalizacije. Beograd: Univerzitet u Beogradu, Geografski fakultet.

• Plavša, J. (2009). Principi i metode regionalizacije, skripta. Novi Sad: PMF.

• Roglić, J. (2006). Geografske regije Hrvatske i susjednih zemalja. Zagreb: Školska knjiga.

• Musa, S. (2012). Referentna geografska iskustva u klasifikaciji, tipizaciji i izdvajanju krajolika u Bosni i Hercegovini. Zbornik radova 3. kongresa geografa FBiH. Sarajevo: GD FBiH.

• Gnjato, R. (2013). Teorija i praksa srpske regionalne geografije, Glasnik GDRS, 17, str. 1–37.